QuartusDe his per quos agere poſſumus.Si quadrupes paupe. fe. dica.

7 o

libroª tradidimꝰ: incipit: tecū eē noxalis actio que ante directa fuiſſet.¶ Si ẜuꝰ dn̄o noxam cōmiſerit actio nulla naſcit̉. nāqꝫ īter dn̄ꝫ ⁊ eūꝗ in ptāte eiꝰ ē nl̓la obligatioᵇ naſcipōt. ¶ Iōqꝫ ⁊ ſi ī aliēa ptāteᶜ ẜuꝰ ꝑuenerit aūt māumiſſusº fuerit: neqꝫ cum ipſo neqꝫ cuꝫ eo cuiꝰ nūc inptāte ſit agi pōt: vn̄ ſi alienꝰ ẜuꝰ noxā tibi ꝯmiſerit: ⁊ is poſtea ī ptāteᶜtua eē ceꝑit īterdicit̉ᶠ actō. qꝛ ī eū caſum d̓ducta ſit ī qͦ ꝯſiſte̓ nō potuitᵍ.¶ Iōqꝫ lꝫ exierit d̓ tua ptāte ager̄nō potesʰ quēadmodū ſi dn̄s ī ẜuūſuū aliꝗd ꝯmiſerit: nec ſi manumiſſus aut aliēatꝰ fuerit ẜuꝰ nullā actionē ꝯͣ dn̄ꝫ p̄t hēre. ¶ Sed veteresꝗdē hoc in filijſſa. maſculis ⁊ feminis admiſereⁱ. Noua āt hoīuꝫ cōuerſatio huiuſmōi aſꝑitatē recte reſpuēdā eē exiſtimauitᵏ: ⁊ ab vſu cōihͦ penitꝰ receſſit. ꝗs .n. patit̉ filiū ſuū⁊ maxime filiaꝫ īnoxiā alij dare: vtpeneⁱ ꝑ corpus filie pr̄ magis qͣꝫ filius ꝑiclitet̉: cū in filiabꝰ ēt pudicitiefauor h̓ bn̄ excludit. ⁊ ideo placuitin ẜuosᵐ tātūmō noxales actioneseē p̄ponēdas: cū apd̓ veteres legūꝯmētatores īuenimꝰ ſepiꝰ dcm̄ ipſos filioſfamiliasⁿ proſuis delictispoſſe conueniriº.¶ Si quadrupes pauperieꝫ feciſſe dicatur Rubrica.INimaliūᵖ noīe q̄ rōne carent

ſi qua laſciuiaq: aut feruoreʳ aut feritateˢ pauperiē fecerint: noxalis actioᵗ lege duodecī tabulaꝝ ꝓditaᵛ eſtque aīalia ſi noxe dedant̉ ꝓficiuntreo ad liberationē: qꝛ ita lex. xij. ta.ſcriptaˣ eſt: vtputa ſi equꝰ calcitroſus calce percuſſerit: aut bos cornupetere ſolitusʸ cornupetierit.¶ Hec aūt actio ī his q̄ contra naturāᶻ mouētur locū hꝫ. Ceteꝝ ſi genitalisª ſit feritasᵇ ceſſat actioᶜ. deniqꝫ ſi vrſus fugit a dn̄o ⁊ ſic nocuit non pōt quondam dn̄s ꝯueniriquia deſijt dn̄s eē vbiᵇ fera euaſitᶜ.¶ Pauperiesᶠ aūt eſt dānū ſine īiuria facienti datū. nec enim poteſtanimal iniuriaꝫ feciſſe dici qd̓ ſenſu caretᵍ. hecʰ ſunt q̄ ad noxaleꝫ ꝑtinēt actionem. ¶ Ceterū ſciēduꝫ ēedilitio edictoⁱ prohiberi nos canē:verrem: apruꝫ: vrſuꝫ: leonēᵏ ibi habere quo vulgo iter fit. ⁊ ſi aduerſus ea factū erit ⁊ˡ nocitum liberohomini eē dicat̉: qd̓ bonū ⁊ equumiudici videt̉ tanti dominus cōdēnet̉ᵐ. Ceteraꝝ v̓o reꝝ quāti dānuꝫdatū ſit dupli. p̄terⁿ has autē edilitias actiones: ⁊ de pauperie locumhabebitᵈ. nūquā enim actiones pͥſertim penales ad eandemᵖ reꝫ cōcurrentes: alia aliam conſumitq.¶ De his ꝑ quos agere poſſumꝰ.Anc admonēdiʳ ſumꝰ ager̄poſſe quenlibꝫ homineꝫ: aut

a ¶ Libro. vt. sͣ. de iure perſo.¶ Si ſeruus. Ex delicto ſerui proprij nulla competit domino actiovel manumittat̉. Idem ī ſeruo alieno qui efficietiam ſi poſtea atur ipſius dāin ex dni non datur actio ſeruo libero facto. hoc dicit.b ¶ Si ſeruus. obligatio .ſ. ciuilis. ſed naturalis ſic. ut. sͣ. de fideiuſ..§. primo.c ¶ In ptāte. cū alienatus eſt ⁊ facit. ff. d̓ pecu.⁊ ancillaꝝ. §. ſꝫ ſi aliēo.d ¶ Manumiſſus. vth̓ ⁊. C. eo. l. i. in fi.In ptāte. an̄ li. ꝯte.nā poſt lit. cōt. nō interdicit̉: vt. ff. eo. ſi alienꝰẜuꝰ. ⁊ ē rō qꝛ īputat̉ ei qͣre alienauerit: ut. ff. e. l.quēadmodū in pͥnc.f ¶ Interdicitur. fac̄. ff.de mino. l. uerum in fi..i. rn̄. ⁊. ff. de le. i. l. legatarius in fi.g ¶ Nō potuit .ſ. noxalis actio. ⁊ no. rē īpediriſi deducit̉ in eū caſum aquo incipere nō pōt ar..sͣ. d̓ le. §. a cōtrario.h ¶ Potes. ar. ff. d̓ capti. ⁊ poſtli. re. l. ii. §. ial̓s d̓ capi. di. l. ii. §. i.¶ Sꝫ ueteres. Oliꝫpr̄ ꝓ d̓licto filij ſiue filienoxaliter tenebatur ſicut pro ſeruo. hodie v̓onullatenus. ſed ipſe filiuſfamilias ex d̓licto ſuovt quilibet alius poterit conueniri. h. d.i ¶ Admiſere. iure veteri dabatur filiꝰ ꝓ nota. ut ẜuꝰ: ut hic. iteꝫ occidebatur licite a pr̄e utẜuꝰ a dn̄o. ſed hodie nōſic: ut. sͣ. de his quſui uel alieni iu. §. ii. ⁊ d̓li. ⁊ poſthu. l. ī ſuis ī fi.k ¶ Exiſtimauit. ut h̓ ⁊. C. de fur. ⁊ ſer. cor. l. apud antiquos. in fi.l ¶ Pene .i. fere. vel pene nominaliter. ſcilicet pro corpore pene. ⁊ tuncdiphtongatur. q. d. per corpus filij patientis penam.m ¶ In ſeruos. ideſt propter ſeruos.n ¶ Filioff. nō ēt pr̄es vt ſi filiuſfa. litē ſuā fecerit male iudicādo: vt. ff. deiudi. ſi filiuſfa. vel ſi dānum alicui dederit proijciendo: eo ſeꝑatim habitante a pr̄e: ut. sͣ. de ob. ex qͣſi d̓licto. §. ſi filiuſfa. ⁊. ff. de his ꝗ deiece. veleffu. l. i. §. ſi filiuſf. ⁊ d̓ his legibꝰ dic̄ h̓ cū dicit ātiquos ꝯmētatores.o ¶ Conueniri .ſ. directo. vt. ff. e. noxali. ⁊. l. ſeq. quibus filijs condemnatis datur in matrem actio in factum de re iudi. in peculium: vt. ff. eo. l. etſi condemnatus. ⁊. ff. de pecu. l. iii. §. item ſcribit. ſed quid ſi iudicium filius accipere noluit īmo cōtumaciter non venit an mitti actor debeat ī poſſeſſionem peculii profecticij. vr̄ ꝙ nō: qꝛ ex delicto nō debet conueniri pater vt hic dicit̉. Econtra videtur ꝙ ſic. qꝛ al̓s dicit lex ꝙ poteſt cedere bonis in peculio tali: vt. C. qui bo. cedere poſſ. cum ⁊ filii in eo ꝙ dicit vel apatre ⁊cͣ. Sed huic verbo ita rn̄. Aldricus ꝙ dicta lex cum ⁊ filii. loquit̉de caſtrenſi uel eo qd̓ habet a patre ſibi eunti in caſtra donatum: quodetiam caſtrenſe dicitur: vt. C. fa. her. ſi filius.¶ Si quadrupes. De maleficijs ſeruorū dictum eſt: nunc de maleficiiſirrōabiliū. nā aut dānū dat hō liber ⁊ tūc locū hꝫ. sͣ. ad. l. aꝗl. ꝑ totū: autſeruus ⁊ tūc locū hꝫ. sͣ. ti. i. ꝑ totū: aut aliud aīal ⁊ tūc hꝫ locū hic titu.Nimalium. Totꝰ iſte titulus diuiditur ī duas ꝑtes. Primoqn̄ actio de pauperie locū habet uel non. Secundo loquitur quādohabet locum actio de edilitio edicto vel non. Secunda ibi. hec que. ⁊ hocdicit. Pro dāno per quadrupedem manſuetam dato actio noxalis directa contra dominum datur. Cum animal contra naturam ſui generis damnum dederit. Sed ſi quadrupes non manſueta iuxta naturamſui generis dāuū d̓derit ī liberū corpus nō occidēdo: dominus ex edilitōedicto arbitrio iudicis condemnatur: in alijs rebus in duplum uel noxalis actio his duobus caſibus contra dominum dirigetur. ⁊ penales actiones pro eodem facto ꝯcurrētes nō ꝑimūt ſe cōcurſu. h. d. totꝰ ti.p ¶ Animaliū .ſ. quadrupedū: vt. ff. e. l. i. in princi. ſed nomine dāni dati a bipede vtilis locum habet: vt. ff. e. l. pe.q ¶ Laſciuia .i. luxuria uel dic facilitate ut facit pupillus. i.

r ¶ Autferuore .i. amore. vt ſi equꝰ tuus ad equā meā adiret ⁊ hoſtium meumfregerit ⁊ dicitur feruor quia calefacit amor: vt inautē. qui. mo. na. ef. le. inud.s ¶ Feritate .i. crudelitate .ſ. ſua non ſui generis: vt. jͣ. proxi. §.t ¶ Actio que vocatur in factum uel ſimpliciter de pauperie.u ¶ Prodita .i. adinuenta. x ¶ Scripia: vt. sͣ. ti. j. §. ſūt āt ⁊. ff. e. l. i. ī pͥn.y ¶ Solitus. ſubaudi in vtroqꝫ exēplo. nā ēt idē ē ⁊ ſi nō ſitſolitus: vt in prin. huius ti.z ¶ Hec āt. ꝯͣ naturā .i. ꝯͣ ꝯſuetudinē illiꝰ generis aīalis licetſit ꝯſuetudo: ut. sͣ. ꝓxi. §. nammaior ꝑs equorū n̄ peſſūdat.⁊ maior ꝑs bouū nō cornupetit: qꝛ equi ⁊ boues dicūtur māſueti ⁊ māſueta dicunt̉ q̄ gregati paſcūtur. vnde ẜm hoc canis nō ē in nūero ferarū necmāſuetorū. nā maior ꝑs canūmordet: ⁊ maior pars nō gregatī paſcit̉. Sed ur̄ ēt ꝙ in hiſferis locū habeat hec actio: ut.jͣ. eo. §. fi. qd̓ ē cōtra ſa. utilisut ibi locū habet directa nō: uthic ⁊. ff. e. l. i. §. in beſtijs.a ¶ Si genitalis .ſ. ſi a genet̉habeat ꝙ ſit fera.b ¶ Feritas .i. crudelitas.c ¶ Actio .ſ. directa.d ¶ Uabi .i. poſtꝙͣ.e ¶ Euaſit: ut. sͣ. d̓ re di. §. fer̄f ¶ Pauperies. mirabilis eſthec expoſitio ⁊ legalis iō ſic forte dicta qꝛ pauꝑiē aliquam facit. ſicut ⁊ dānū diminutio ueldeꝑditio patrimonij dr̄. ut. ff.de dā. infec. l. iii.g ¶ Caret. qn̄qꝫ in̄ res inaīatainiuriā facere dicitur īproprieut. ff. cōmo. l. ſi ut certo. §. plane ſi cōmodaui. accur.h ¶ Hec ſūt. ſcilicet. sͣ. dictaduo ⁊ ꝙ noīe fere beſtie n̄ agat̉hac actiōe ⁊ ꝙ nomine māſuete noxaliter tm̄ agat̉: ut. sͣ. proxi. §. ⁊ in prin. ii.i ¶ Edicto poſito: ut. ff. d̓ edil.edic. l. hi. n. nō erūt. ⁊. l. ſe.therā ⁊ general̓r oē aīal qd̓ debeat nocere ſiue ſolutum ſiue ligatuꝫ ita tamen ꝙk ¶ Leonē. item lupū ⁊ pandānum nihilominus facere poſſit: vt. ff. d̓ edil. edi. l. hi enim. ⁊. l. generaliter.l ¶ Et nocitū. ſcilicet in corpore ita ꝙ nō ſit mortuus al̓s. cc. ſolidi debent̉: vt. ff.de edil. edi. qua vulgo. m ¶ Cōdēnet̉. rōne d̓formitatis nō habita ſꝫ īpenſarū tm̄ in curatiōe factaꝝ ⁊ oꝑaꝝ amiſſaꝝ ⁊ amittendaꝝ: vt. ff. e. l. ex hac lege.item ꝯdēnat̉ ī duplū occaſiōe dāni dati in alijs rebus ex hoc edicto ut h̓. ⁊. ff. e. qͣvulgo. ii. rn̄. ī fi. n ¶ Preter has .i. p̄ter hos modos agēdi d̓ edil. edi.o ¶ Habebit .ſ. vtile. al̓s ꝯtra: ut. sͣ. e. §. hic aūt. p ¶ Ad eādē .i. ex facioillo vel delicto.q ¶ Cōſumit. hoc ē intelligēdū concurſu. ꝑ exceptionē .n. vna aliaꝫ ꝯſumit. Etad euidētiā iſtaꝝ dic ꝙ qn̄ ꝯpetūt plures actiōes eidē ⁊ cōtra eundē aut oēs penales ſūt aut oēs rei ꝑſecutorie: aut alie penales alie rei ꝑſecutorie. pͥmo caſu ſubdiſtīgue. aut oēs ex vno d̓licto. tūc vna tollit alia ꝑ exceptionē: vt. ff. de p̓ua. deli..l. nūqͣ ī pͥn. niſi in id qd̓ excedit: vt. ff. vi bo. rap. l. i. ⁊. ff. d̓ ac. ⁊ ob. ꝗ ẜuum .i.rn̄. ⁊. l. cū ex vno delicto. nō āt ꝯcurſu. vt hic dicit. ubi āt ex diuerſis factis vna n̄tollit alterā ēt ꝑ exceptionē: ut. ff. de p̓ua. delic. l. nunꝙͣ ibi. ſcd̓o capite. Qn̄ oēsſūt rei ꝑſecutorie. dic ꝙ aut ꝯtra eundē dant̉ ⁊ tūc tollūtur adīuicē ꝑ exceptioneꝫ:nō cōcurſu: vt. ff. loca. ſi merces. §. culpe. aut cōtra diuerſos. ⁊ tūc nō tollunturꝑ exceptionē: vt. ff. loca. l. locū. §. condēnatio. In tertio caſu .ſ. qn̄ alia eſt penalis ⁊ altera rei ꝑſecutoria: iterum ſubdiſtingue: qꝛ aut ē penalis originaliter. tūcneutra per alteram tollitur: vt. ff. de fur. ſi pignore. §. cum furti. ⁊ de condi. fur.ſi pro fure. §. furti. hoc tn̄ fallit in caſu: ut. ff. na. ca. ſta. l. idē. §. fi. quia ibi competebat altera de iure cōi: altera de iure ſpeciali. aut non eſt originaliter penalis⁊ tunc vna ꝑ alterā tollit̉: ut. ff. qd̓ me. cā. l. metum. §. licet.¶ De his. Qꝛ d̓ actiōibꝰ diximꝰ uideamꝰ ꝑ quos exerceāt̉ ⁊ ī h̓ īcipit. Nūc ⁊cͣ.¶ Ectum bimembre. Scd̓o vnum membrum aſſumit ⁊ declarat tam de iureUnc āt. Totꝰ iſte titulus diuidit̉ in tres ꝑtes. Primo ponit vnum diantiquo ꝙͣ de iure hodierno. Tertio declarat quid eſt procurator ⁊ tutor. Secunda ibi. alieno ueluti. Tertia ibi. procurator. Et. h. d. Actiones intentanturper nos ⁊ per procuratores noſtros qui conſtituuntur v̓bis habilibus interpoſitis etiam aduerſario abſente ⁊ ignorāte. Quoꝝ procuratoꝝ vſus neceſſariꝰ eſtquādo principalis impeditus eſt agere vel defendere. Olim vero vſus ꝓcuratorū prohibitus erat niſi in certis caſibus. h. d. are.r ¶ Admonēdi ſumꝰ .i. admonemꝰ. s ¶ Agere .ſ. hodie. t ¶ Quēlibet