De diuiſionibus
vnde ſit: vt quiddā ſimile habeant hmōi diuiſio: ⁊ generis: ⁊ totius diuiſioni. Nam ꝙ ſi quelibet pars eiuſfuerit: anime predicatio eam ſequetur: ad generis diuiſionem refert̉: cuius vbicūqꝫ ſpecies fuerit: ipſummox cōſequit̉ genus ꝙ aūt nō oīs aīa oībꝰ partibusiungitur: ſed alia alijs: hoc ad totius naturam referri neceſſe ē ¶ Reſtat vt de vocis in ſignificatiōes diuiſione tractemus. Fit autem vocis diuiſio tribuſ modis: Diuidit̉ enim in ſignificatiōes plures: vt equiuoca vel ambigua. Plures enim res vnum nomen deſignāt: vt canis. Plures rurſus vna oratio: vt cum dico grecos viciſſe troianos. Alio aūt mō ẜꝫ modū. hecenī nō plura ſignificāt: ſed multis modis: vt cum dicimꝰ īfinitū vnā rē ſignificat: cuiꝰ terminus īueniri nōpoſſit. Sꝫ hoc dicimus aut ẜm mēſurā: aut ẜm multitudinē: aut ẜm ſpēm ẜm mēſurā: vt eſt īfinitū eē mūdum: magnitudine enī dicimus infinitū ẜm multitudinem vt ē īfinitā eſſe corpoꝝ diuiſionē. infinitā namqꝫ diuiſionū multitudinē ſignificamꝰ. Rurſus ẜꝫ ſpeciem: vt infinitas dicimus figuras. Infinite enim ſūtſpēs figuraꝝ. Dicimus ēt īfinitū aliquid ẜꝫ tēpus: vtinfinitum dicimus mundū: cuius terminus ẜm tēpusinueniri nō poſſit. Eodē quoqꝫ modo infinitū dicimꝰdeum: cuius ſuperne uite terminus īueniri ẜm tēpusnon poſſit. Sic igitur hec vox nō plura ſignificat ẜmſe: ſꝫ multimode de ſingulis p̄dicat̉. vnū tn̄ ipſa ſignificat. Aliter v̓o modus ẜm determinationē. Quotiēsenim ſine determinatione dicitur vox vlla: facit ī ītellectu dubitationē: vt ē homo. hec enī vox multa ſignificat. Nulla .n. diffinitione cōcluſa audiētis ītelligētiamultis captatur fructibus: erroribuſqꝫ traducit̉. Qd̓.n. quiſqꝫ auditor ītelligat: vbi id quod dicens loquit̉nulla determinatione cōcludit. Niſi .n. ꝗſ ita diffiniatdicēs. Oīs hō ābulat: aut certe ꝗdā hō ābulat: ⁊ niſihūc noīe ſi ita cōtingit deſignet. Intellectus audientis qd̓ rōnabiliter intelligit nō hꝫ. Sūt ēt alie determinationes: vt ſi ꝗs dicat: da mihi: qd̓ dare debeas:nullus ītelligit niſi ītellectꝰ ⁊ certa ratio addat̉ determinatiōis: vel ſi ꝗs dicat ad me veni: quo veniat: velqn̄ veniat niſi determinatiōe non cognoſciturus. Eſtāt ꝗdē oē ābiguū dubitabile: non oē tn̄ dubitabile ēābiguum. Hec .n. que dicta ſunt dubitabilia quidemſūt nō tn̄ ambigua. In ambiguis .n. vtraqꝫ auditorrōnabil̓r ſeip̄m ītellexiſſe arbitrat̉: vt ſi ꝗs dicat. audio grecos viciſſe troianos: vnꝰ pōt ītelligere ꝙ greci troianos vicerint: aliꝰ ꝙ troiani grecos. ⁊ hec vterqꝫ dicentis ipſius ſermonibꝰ rōnabiliter ītelligit. Cūaūt dico da mihi: qd̓ dare debeat: nullus ex ipſis ſermōibus rōnabiliter auditor ītelligit. Qd̓ enī ego nōdixi: ille potius ſuſpicabitur qͣꝫ aliqͣ rōne id qd̓ a meꝓlatū nō eſt: perſpicaciter videat. Tot igitur modiscū vocis diuiſio fiat: aut per ſignificantias aut ꝑ modū ſignificationū: aut ꝑ determinatiōes. In his queẜm ſignificantiā diuidūt̉: nō ſolū diuidēde ſunt ſignificationes: ſed ēt diuerſas res eſſe q̄ ſignificātur: diffinitiōe demōſtrandū ē. Ariſtoteles .n. hec ī topicisdiligēter p̄cepit: vt ī his q̄ dicunt̉ bona: alia ſunt bona vt ea q̄ boni retinent qualitatē: alia que ipſa quidēa qͣlitate nulla dicūt̉: ſed ꝙ bonā rē faciūt: iccirco bona dicunt̉. Oportet aūt maxime exercere hāc artem(vt ipſe Ariſtoteles ait) contra ſophiſticas īportunitates. Si .n. nulla ſubiecta ſit res quā ſignificat vox: ſignificatiua eē nō dicit̉. ſin v̓o vna res ſit quā ſignificat vox dr̄ ſimplex. ꝙ ſi plures multiplex .i. ml̓ta ſignificans. Diuidēda ergo hec recte ſūt: ne in aliquo ſillo
giſmo capiamur. Sin v̓o āphibola oratio .i. ābigua ēeuēit: vt aliquotiēs vtroqꝫ mō ſint poſſibilia q̄ ſignificātur: vt id qd̓ ſuꝑius dixi. potuit enī fieri vt greci vcerent troianos: ⁊ troiani grecos ſuperarēt. Sūt v̓oalia q̄ īpoſſibilia ſūt vt cū dico hominē comedere panē: ſignificat quidē ꝙ hō panē comedat. rurſus ꝙ panis hominē comedat: ſꝫ hoc īpoſſibile ē: ergo quotiēsad cōtētionē venit̉ poſſibilia ⁊ īpoſſibilia diuidendaſūt. Quotiens ad veritatē poſſibilia ſola dicēda īpoſſibilia relinquēda ſūt ¶ Qm̄ v̓o plures ſyēs plura ſignificātiū vocū ſunt dicendū eſt: ꝙ alie in particulamultiplicitatis ſignificationē hn̄t: alie in tota oratiōeEt eaꝝ q̄ in particula hn̄t: ꝑſ ipſa equiuoca dicit̉. Tota v̓o ipſa oratio ẜm eꝗuocationē multiplex. Illa v̓oq̄ in oratione tota ſignificatōis multiplicitatē retinetambigua nūcupat̉. Diuidūt̉ aūt ſignificationes equiuocaꝝ ẜꝫ equiuocationē vnius ꝑticule orationū diffinitione. vt cū dico hō viuit ītelligit̉: ⁊ verus ⁊ pictusDiuidit̉ aūt hoc mō: aīal rōale mortale viuit: qd̓ verum ē. aīalis rationalis mortalis aſſimilatio viuit: qd̓falſū ē. Diuidit̉ ēt qualibet actiōe q̄ determinet: vegeneris vel caſus: vel alicuius articuli: vt cū dico: Cna Romanoꝝ ſanguine ſorduit: ⁊ calamū demōſtra⁊ fluuiū ſed diuidimus quidē ſic articulo vt dicamushic canna. Romanoꝝ ſāguine ſorduit: vel genere vtcanna Romanoꝝ plenꝰ ſāguine fuit vel caſu: vel nūcro. In illo enī tm̄ ſingularis: ī illo pluralis: ⁊ de alijs ꝙdē eodē mō. Sūt aūt alia ẜm accentum: alia ẜm ortographiam. Scd̓m accentū vt pone: pone. Scd̓ꝫ ortegraphiam: vt queror: ⁊ queror ab inquiſitione: ⁊ q̄rela. Et rurſus hec ẜm ortographiā ipſā diuidunt̉: velẜm actionē ⁊ paſſionē ꝙ queror ab inquiſitione paſſiuū ē q̄ror aūt a q̄ rela agētis ē. ¶ Ambiguaꝝ v̓o orationū facienda ē diuiſio: aut per adiectionē: aut ꝑ diminutionē: aut ꝑ diuiſionē: aut ꝑ aliquā trāſmutationē: vt cū dicit̉: audio troianos viciſſe grecos ita dicemus. Audio ꝙ greci vicere troiāos. Hec .n. ambiguitas quolibet eoꝝ modo ſoluit̉. Nō tn̄ ita diuidēda eſtoīs vocū ſignificatio tāqͣꝫ generis ſignificatio. In genere .n. oēs ſpecies enūerant̉. In ambiguitate v̓o tāte ſufficiūt: quante ad euꝫ ſermonē poſſunt eſſe vtiles quē alterutra nectit oratio. Ac de vocis ꝗdē diſione ſufficienter dictū ē. Eſt aūt ⁊ de generis: totiuſqꝫ diuiſione ꝓpoſitum atqꝫ expeditū. Quare de oībẜm ſe ꝑtitionibus diligentiſſime ꝑtractatū ē. Nūc ātde eis diuiſionibus dicemus: que per accidēs fuerītHaꝝ aūt cōe p̄ceptū ē: ꝗcꝗd ipſoꝝ diuidit̉ in oppoſta diſgregari: vt cū ſubiectū ī accn̄tia diuidimꝰ nō d̓cimus corporū alia ſūt alba: alia ſūt dulcia que oppoſita nō ſūt: ſꝫ corpoꝝ alia ſūt alba: alia ſūt nigra: alineutra. Eodē quoqꝫ mō ī alijs ẜm accn̄s diuiſionibꝰdiuidendū ē atqꝫ illud maxime perſpiciēdū ē: ne ꝗdvltra dicat̉: aut minꝰ: ſicut ſit ī generis diuiſiōe. N..n. oꝫ relīqui aliqd̓ accn̄s ex eadē oppoſitiōe: qd̓ ſuliecto illi ineſt quod nō in diuiſione dicatur. Neqꝫ v̓oaddi aliquid qd̓ ſubiecto ineſſe nō poſſit. Poſteriorquideꝫ peripatetice ſecta prudētie differētias diuiſionū diligentiſſima ratione ꝑſpexit: ⁊ per ſe diuiſioneꝫab ea que eſt ẜm accidēs: ipſaſqꝫ inter ſe diſiunxit acdiſtribuit. Antiquiores aūt indifferenter: ⁊ accidenteꝓ genere: ⁊ accidentibus ꝓ ſpēbꝰ aut differētijs vtebantur. Un̄ nobis ꝑopportuna vtilitas viſa ē: ⁊ communiōes haꝝ diuiſionū ꝓdere: ⁊ eas proprijs differetijs diſgregare. Et de diuiſione quidē oī quātū ītroductiōis breui tas patiebat̉: diligēter expreſſimus.¶ Anicij