Druckschrift 
1 (1499) Opera philosophica minora et theologica
Entstehung
Seite
135v
Einzelbild herunterladen
 

De diuiſionibus

vnde ſit: vt quiddā ſimile habeant hmōi diuiſio: generis: totius diuiſioni. Nam ſi quelibet pars eiuſfuerit: anime predicatio eam ſequetur: ad generis diuiſionem refert̉: cuius vbicūqꝫ ſpecies fuerit: ipſummox cōſequit̉ genus aūt oīs aīa oībꝰ partibusiungitur: ſed alia alijs: hoc ad totius naturam referri neceſſe ē Reſtat vt de vocis in ſignificatiōes diuiſione tractemus. Fit autem vocis diuiſio tribuſ modis: Diuidit̉ enim in ſignificatiōes plures: vt equiuoca vel ambigua. Plures enim res vnum nomen deſignāt: vt canis. Plures rurſus vna oratio: vt cum dico grecos viciſſe troianos. Alio aūt ẜꝫ modū. hecenī plura ſignificāt: ſed multis modis: vt cum dicimꝰ īfinitū vnā ſignificat: cuiꝰ terminus īueniripoſſit. Sꝫ hoc dicimus aut ẜm mēſurā: aut ẜm multitudinē: aut ẜm ſpēm ẜm mēſurā: vt eſt īfinitūdum: magnitudine enī dicimus infinitū ẜm multitudinem vt ē īfinitā eſſe corpoꝝ diuiſionē. infinitā namqꝫ diuiſionū multitudinē ſignificamꝰ. Rurſus ẜꝫ ſpeciem: vt infinitas dicimus figuras. Infinite enim ſūtſpēs figuraꝝ. Dicimus ēt īfinitū aliquid ẜꝫ tēpus: vtinfinitum dicimus mundū: cuius terminus ẜm tēpusinueniri poſſit. Eodē quoqꝫ modo infinitū dicimꝰdeum: cuius ſuperne uite terminus īueniri ẜm tēpusnon poſſit. Sic igitur hec vox plura ſignificat ẜmſe: ſꝫ multimode de ſingulis p̄dicat̉. vnū tn̄ ipſa ſignificat. Aliter v̓o modus ẜm determinationē. Quotiēsenim ſine determinatione dicitur vox vlla: facit ī ītellectu dubitationē: vt ē homo. hec enī vox multa ſignificat. Nulla .n. diffinitione cōcluſa audiētis ītelligētiamultis captatur fructibus: erroribuſqꝫ traducit̉. Qd̓.n. quiſqꝫ auditor ītelligat: vbi id quod dicens loquit̉nulla determinatione cōcludit. Niſi .n. ꝗſ ita diffiniatdicēs. Oīs ābulat: aut certe ꝗdā ābulat: niſihūc noīe ſi ita cōtingit deſignet. Intellectus audientis qd̓ rōnabiliter intelligit hꝫ. Sūt ēt alie determinationes: vt ſi ꝗs dicat: da mihi: qd̓ dare debeas:nullus ītelligit niſi ītellectꝰ certa ratio addat̉ determinatiōis: vel ſi ꝗs dicat ad me veni: quo veniat: velqn̄ veniat niſi determinatiōe non cognoſciturus. Eſtāt ꝗdē ābiguū dubitabile: non tn̄ dubitabile ēābiguum. Hec .n. que dicta ſunt dubitabilia quidemſūt tn̄ ambigua. In ambiguis .n. vtraqꝫ auditorrōnabil̓r ſeip̄m ītellexiſſe arbitrat̉: vt ſi ꝗs dicat. audio grecos viciſſe troianos: vnꝰ pōt ītelligere greci troianos vicerint: aliꝰ troiani grecos. hec vterqꝫ dicentis ipſius ſermonibꝰ rōnabiliter ītelligit.aūt dico da mihi: qd̓ dare debeat: nullus ex ipſis ſermōibus rōnabiliter auditor ītelligit. Qd̓ enī egodixi: ille potius ſuſpicabitur qͣꝫ aliqͣ rōne id qd̓ a meꝓlatū eſt: perſpicaciter videat. Tot igitur modis vocis diuiſio fiat: aut per ſignificantias aut mo ſignificationū: aut determinatiōes. In his queẜm ſignificantiā diuidūt̉: ſolū diuidēde ſunt ſignificationes: ſed ēt diuerſas res eſſe ſignificātur: diffinitiōe demōſtrandū ē. Ariſtoteles .n. hec ī topicisdiligēter p̄cepit: vt ī his dicunt̉ bona: alia ſunt bona vt ea boni retinent qualitatē: alia que ipſa quidēa qͣlitate nulla dicūt̉: ſed bonā faciūt: iccirco bona dicunt̉. Oportet aūt maxime exercere hāc artem(vt ipſe Ariſtoteles ait) contra ſophiſticas īportunitates. Si .n. nulla ſubiecta ſit res quā ſignificat vox: ſignificatiua dicit̉. ſin v̓o vna res ſit quā ſignificat vox dr̄ ſimplex. ſi plures multiplex .i. ml̓ta ſignificans. Diuidēda ergo hec recte ſūt: ne in aliquo ſillo

giſmo capiamur. Sin v̓o āphibola oratio .i. ābigua ēeuēit: vt aliquotiēs vtroqꝫ ſint poſſibilia ſignificātur: vt id qd̓ ſuꝑius dixi. potuit enī fieri vt greci vcerent troianos: troiani grecos ſuperarēt. Sūt v̓oalia īpoſſibilia ſūt vt dico hominē comedere pa: ſignificat quidē panē comedat. rurſus panis hominē comedat: ſꝫ hoc īpoſſibile ē: ergo quotiēsad cōtētionē venit̉ poſſibilia īpoſſibilia diuidendaſūt. Quotiens ad veritatē poſſibilia ſola dicēda īpoſſibilia relinquēda ſūt Qm̄ v̓o plures ſyēs plura ſignificātiū vocū ſunt dicendū eſt: alie in particulamultiplicitatis ſignificationē hn̄t: alie in tota oratiōeEt eaꝝ in particula hn̄t: ꝑſ ipſa equiuoca dicit̉. Tota v̓o ipſa oratio ẜm eꝗuocationē multiplex. Illa v̓o in oratione tota ſignificatōis multiplicitatē retinetambigua nūcupat̉. Diuidūt̉ aūt ſignificationes equiuocaꝝ ẜꝫ equiuocationē vnius ꝑticule orationū diffinitione. vt dico viuit ītelligit̉: verus pictusDiuidit̉ aūt hoc: aīal rōale mortale viuit: qd̓ verum ē. aīalis rationalis mortalis aſſimilatio viuit: qd̓falſū ē. Diuidit̉ ēt qualibet actiōe determinet: vegeneris vel caſus: vel alicuius articuli: vt dico: Cna Romanoꝝ ſanguine ſorduit: calamū demōſtra fluuiū ſed diuidimus quidē ſic articulo vt dicamushic canna. Romanoꝝ ſāguine ſorduit: vel genere vtcanna Romanoꝝ plenꝰ ſāguine fuit vel caſu: vel nūcro. In illo enī tm̄ ſingularis: ī illo pluralis: de alijs eodē. Sūt aūt alia ẜm accentum: alia ẜm ortographiam. Scd̓m accentū vt pone: pone. Scd̓ꝫ ortegraphiam: vt queror: queror ab inquiſitione: q̄rela. Et rurſus hec ẜm ortographiā ipſā diuidunt̉: velẜm actionē paſſionē queror ab inquiſitione paſſiuū ē q̄ror aūt a rela agētis ē. Ambiguaꝝ v̓o orationū facienda ē diuiſio: aut per adiectionē: aut diminutionē: aut diuiſionē: aut aliquā trāſmutatio: vt dicit̉: audio troianos viciſſe grecos ita dicemus. Audio greci vicere troiāos. Hec .n. ambiguitas quolibet eoꝝ modo ſoluit̉. tn̄ ita diuidēda eſtoīs vocū ſignificatio tāqͣꝫ generis ſignificatio. In genere .n. oēs ſpecies enūerant̉. In ambiguitate v̓ote ſufficiūt: quante ad euꝫ ſermonē poſſunt eſſe vtiles quē alterutra nectit oratio. Ac de vocis ꝗdē diſione ſufficienter dictū ē. Eſt aūt de generis: totiuſqꝫ diuiſione ꝓpoſitum atqꝫ expeditū. Quare de oībẜm ſe ꝑtitionibus diligentiſſime ꝑtractatū ē. Nūc ātde eis diuiſionibus dicemus: que per accidēs fuerītHaꝝ aūt cōe p̄ceptū ē: ꝗcꝗd ipſoꝝ diuidit̉ in oppoſta diſgregari: vt ſubiectū ī accn̄tia diuidimꝰcimus corporū alia ſūt alba: alia ſūt dulcia que oppoſita ſūt: ſꝫ corpoꝝ alia ſūt alba: alia ſūt nigra: alineutra. Eodē quoqꝫ ī alijs ẜm accn̄s diuiſionibꝰdiuidendū ē atqꝫ illud maxime perſpiciēdū ē: ne ꝗdvltra dicat̉: aut minꝰ: ſicut ſit ī generis diuiſiōe. N..n. oꝫ relīqui aliqd̓ accn̄s ex eadē oppoſitiōe: qd̓ ſuliecto illi ineſt quod in diuiſione dicatur. Neqꝫ v̓oaddi aliquid qd̓ ſubiecto ineſſe poſſit. Poſteriorquideꝫ peripatetice ſecta prudētie differētias diuiſio diligentiſſima ratione ꝑſpexit: per ſe diuiſioneꝫab ea que eſt ẜm accidēs: ipſaſqꝫ inter ſe diſiunxit acdiſtribuit. Antiquiores aūt indifferenter: accidente genere: accidentibus ſpēbꝰ aut differētijs vtebantur. Un̄ nobis ꝑopportuna vtilitas viſa ē: communiōes haꝝ diuiſionū ꝓdere: eas proprijs differetijs diſgregare. Et de diuiſione quidē quātū ītroductiōis breui tas patiebat̉: diligēter expreſſimus. Anicij