De iure naturaliIII.
¶ De iure naturali.Usᵉ naturale ē qd̓natura omnia animalia docuit. Nāius iſtud nō ſolumIhumaniᵍ generis ꝓprium eſt. ſed ⁊ oīm animaliūque in celo quē in terra. quein mari naſcunt̉. Hincᵗ deſcēdit maris atqꝫ femine ꝯiugatioⁿ quā nos mr̄imoniū appellamꝰ. ¶ Hincᵖ liberoꝝ ꝓcreatio ⁊ eductio. Uidemꝰ etenim cetera animalia iſtiꝰ iurꝭperitia cenſeri. ¶ Iusᵗ aūt ciuile vel gentiū ita diuiditur.Omnes populi qui legibꝰ vl̓moribus reguntur. partī ſuoproprio. partim cōmuneˣ iur̄omnium hominū vtunt̉. Nāquod quiſqꝫ populus ipſe ſi-
bi ius ꝯſtituit. id ipſius ꝓprium ciuitatꝭ eſt. vocaturqꝫ iusciuile. quaſi ius ꝓprium ip̄iciuitatis. Quodᶻ vero naturalis ratio inter omnes gentes conſtituit. id apd̓ omnespereq̄ cuſtoditur. vocaturqꝫius gentiū. quaſi quo iur̄ oēsgentes vtunturª. Et populitaqꝫ romanus partim ſuo ꝓprio. partiꝫ cōmuni iure oīmhoīm vtit̉ queᶜ ſingula qualiaſunt ſuis locis ꝓponemusᵈ.Sedᵉ ius quidē ciuile ex vnaquaqꝫ ciuitate appellat̉ᶠ veluti athenienſum. Nam ſi quisvelit ſolonisᵍ vel draconis leges appellare ius ciuile atthenienſium. nonʰ errauerit.ſic enim et ius quo romanuspopulus vtitur. ius ciuile ro-
acce a lure naturali vt nō locuplet̉ cū factura alteriꝰ reſpublica a iuregē. vt li. reipub. ꝓpulſare iniuriā. Itē a iure ciuili. vt reſpublica vſucapiat ſicut priuatꝰ q̄ exponēt̉ infra ſtatim in iure prinato. Accur.a ¶ Naturalibꝰ. id eſt iure naturali.b ¶ Aut gentiū .i. p̄cepta iuriſgen.c ¶ Aut ciuilibus. p̨̄ceptis. Accurſiꝰ.d ¶ De iure naturali. dictuꝫ eſt ſupra ꝙius priuatū eſt collectū ex naturalibꝰ p̄ceptis gentiū ⁊ ciuilibuſ. nūc de eis dic̄⁊ primo de iure naturali.e ¶ Ius. naturale ēqd̓ natura id eſt do⁊ noīatiue ⁊ ablatiue pōt legi ſic. sͣ. ti. j.Et no. ꝙ qͣttuor modis ius naturale ponit̉. qn̄qꝫ ꝓ iure gētium. vt. jͣ. d̓ reꝝ diui.§. ſinguloꝝ. qn̄qꝫ ꝓiure pactoꝝ. ⁊ ſic ꝓiure p̄torio. vt. ff. depact. l. j. qn̄qꝫ ꝓ eiusprio .ſ. ꝓ eo qd̓ reſcīdit pacta. vt reſtitutione minoꝝ vt. ff. d̓mino. l. j. Qn̄qꝫ ꝓ inſtinctu nature. vt h̓.⁊. ff. e. l. j. §. ius aūt naturale. Sed ẜm cano. ius naturale d̓ꝫqd̓ in lege moſayca vel in euāgelio ꝯtinet̉. vt in prin. decr. ⁊iſtud qd̓ hic eſt noīatiui caſus qn̄ hec dictio natura eſt ablatiui caſus. ⁊ ecōtra eſt accuſatiui qn̄ natura ē noīatiui. ⁊ tūcdic natura .i. deus.f ¶ Nā ius. bn̄ dico oīa aīalia. nā ius iſtud ⁊cͣ. nō ſolū eſt hominū. ſed cōe oīm aīaliuꝫ.g ¶ Humani .i. hoīm.h ¶ In celo. i. in aere. vt aues q̄ in arboribꝰ ⁊ aere naſcunt̉.vt. jͣ. de reꝝ diui. §. apium.¶ ¶ In terra. vt fere beſtie q̄ ſuis luſtris .i. cubicul̓ naſcūt̉. etctiā quedā aues.k ¶ Que in mari. vt piſces. idē dico ⁊ ſi in qualibet alia aqͣnaſcuntur.l ¶ Hinc .i. ab hoc iure naturali .ſ. deo qͥ primo adā eue coniuuxit ⁊ ī paradiſo delitiaꝝ poſuit.m ¶ Maris .i. maſculini.n ¶ Cōiūctio .i. aīoꝝ nō corpoꝝ. vt. ff. de reg. iur̄. nup.o ¶ Appellamꝰ mr̄imoniū .i. affectum mr̄imonij. ⁊ ſic no. ꝙmrimoniū qͦ ad originē eſt d̓ iure naturali .ſ. deo vt h̓ dicit̉.De iuregē. etiā dici pōt. qꝛ ab eo receptuꝫ eſt. De iure ciuilietiā dici pōt qꝛ formā ei adiūxit ⁊ ſolēnitatē vt ptꝫ. jͣ. d̓ nup.ꝑ totū ti. cū dic̄ a qͥbꝰ nuptijs ſit abſtinēdū. ⁊. ff. d̓ ritu nup.ꝑ totū. vn̄ dꝫ dici d̓ iur̄ ciuili vt. ff. de iuſti. ⁊ inr̄. l. ius ciuile.p ¶ Hinc liberoꝝ. nā deꝰ oꝑat̉ ad liberoꝝ ꝓcreatōem ⁊ naturalis inſtinctus.¶ ¶ Educatō. nā hͦ iur̄ .ſ. naturali mouet̉ parēs ad educatōeꝫfilſoꝝ ſuoꝝ potiꝰ qͣꝫ alienoꝝ. vt. ff. vn̄ liberi. ſcpͥto in fi.r ¶ Cetera .ſ. aīalia nedū homines.s ¶ Iuris .ſ. naturalis de quo loquimur. ex eo enim ꝙ auisvolat. piſcis natat. gallina oua calefacit. mouentur iſto iurenaturali.t ¶ Ius aūt diuidit̉ .i. vnū ab altero ſic cognoſcit̉.y ¶ Et moribꝰ. nā qͣdā ſūt qͥ regūt̉ tm̄. moribꝰ ⁊ etiā quidā
qͥ nec moribꝰ nec legibꝰ. vt hoīes ſilueſtres. ⁊ etiā quidamlegibus tm̄ ⁊ nō moribus.x ¶ Cōmuni .i. eo iure qd̓ eſt in cōmuni apud oēs ſiue ſcpͥtūſit ſiue non.y ¶ Ius ciuile. vt ſūt ſtatuta terraꝝ q̄ iura municipalia dicunt̉. vt. C. de emā.li. l. j. ⁊ ſic d̓r ad dr̄iāiuris natural̓ ⁊ iuriſgētiū ⁊ ita accipit̉ h̓Scd̓o mō d̓r ius ciuile lex. x. ta. vt. ff. d̓iuſti. ⁊ iure. l. ius ciuile. §. h̓ igit̉. Tertiod̓r iuſ ciuile om̄e iuſqd̓ non eſt p̄toriū. etſic accipit̉. ff. d̓ iuſti.⁊ iure. l. ius ciuile. īpͥn. §. ius p̄to. Quarto d̓r diſputatio prudentū q̄ fuit facta ſuper. l. xij. ta. vt. ff. deori. iuris. l. xij. §. hecdiſputatio ẜm Io.Quīto qͥcqͥd ſcpͥtuꝫhabemꝰ d̓ iur̄ d̓r iusciuile. vt cū d̓r ē em̄ſctīſſima res ciuilisſapiētia q̄ p̄cio nummario nō eſt eſtimata. vt. ff. de var. cog.l. j. §. ꝓinde. Sextodicit̉ qͦtiens adijcit̉aliqͥd iuri naturali.diximus. vel detrahit̉ iuri naturali. vt in vſucapiōibꝰ. vt. jͣ.vt in mr̄imonio mōde vſuca. in pͥn. vl̓ addit̉ iurigē. vt in tutela inuēta a iure ciuili originaliter. vt. jͣ. de tutelis. in pͥn. §. j. vel detrahit̉. vt inpoteſtate ſeruoꝝ reſtricta. vt. jͣ. de his q̄ ſui vel alie. iurꝭ ſūt.§. ſed hͦ tꝑe hͦ em̄ ius ciuile d̓r. vt. ff. de iuſti. ⁊ iure. l. ius ciuile. j. Rn̄. Et hec exēpla ſūt ibi notata.z ¶ Quod vero natural̓. no. ꝙ iuſgentiū naturali rōne eſt inductū vt hic ⁊. jͣ. de reꝝ diui. §. ſingl̓oꝝ. vn̄ eſt ius īmutabile. vt. jͣ. e. §. ſed naturalia.a ¶ Utunt̉. vt eſt religio erga deū. vt parentibꝰ ⁊ patrie pareamꝰ. vt ꝯtra violentiam reſiſtamꝰ. vt. ff. d̓ iuſti. ⁊ iure. l. j.in fi. ⁊. l. ij. Item conuentiones ſiue pacta que apud omnesgentes valent. vt. jͣ. e. §. ius aūt gentium. ⁊. ff. de pact. l. iuriſgen. in prin.b ¶ Et ppl̓s itaqꝫ. qꝛ oīs ppl̓s vtit̉ partim iure cōmuni ⁊cͣ.Itaqꝫ ppl̓s romanus ⁊cͣ.c ¶ Que ſingl̓a .ſ. iuragentiū ⁊ ciuilia qͥbꝰ vtūt̉ ciues romani ⁊ effectus eoꝝ iuriū dicet̉. jͣ. de rerū diuiſi. §. ſingl̓oꝝ. vſqꝫad fi. ti. vbi dicit̉ qualiter acquirūt̉ dominia iuregen. Itemjͣ. de vſucapi. ⁊ in ti. ſe. quibꝰ dicit̉ qualiter acquirunt̉ dominia iure ciuili. ⁊ ẜm hoc refert̉ ad ꝓximū dictū ⁊ illud intelligas de iure ciuilili romanoꝝ generali. vel aliter dic ꝓponemꝰ. jͣ. e. ti. §. penul. vbi dicit alterū variabile vt ciuile. alterū nō vt gentiū. ⁊ ſcd̓m hoc nō fert̉ ad ꝓximū dictū. ſed adid quod dixit ſupͣ. nā. ⁊cͣ. ⁊ etiā quod vero ⁊cͣ.d ¶ Proponemꝰ. ſed vbi. Rn̄. forte. jͣ. de rerū diui. §. ſinguloꝝ. ⁊ refert̉ nō ad ꝓximū dictū ſed ad id qd̓ dictū eſt. namquod quiſqꝫ ⁊cͣ. ⁊ ibi quod vero.e ¶ Sed ius qͥdē ⁊cͣ. diximꝰ aūt ppl̓os cōmune ⁊ ꝓpriumius habere. ſed ius quidē ciuile.f ¶ Appellat̉ .i. nomen illiꝰ ciuitatis vbi factū eſt ius ciuiledebet ei imponi.
ā a iiij