LiberUiceſimuſſextus

Item de imaginatōe ſiue fantaſia.Areſtotiles in libro ij. de animaOne qd̓ habet ſenſuꝫ habꝫ ⁊ fantaſiā ⁊ appetitum. Siue ſcd̓m aliā tranſlatōem ymaginatōnem ⁊ deſideriū. Eſt aūt ymaginato ſiue fantaſia motus a ſenſu qui eſt in actu ſiue ſcd̓m actum factꝰ.Et hoc quidem ſine ſenſu nō fit: ſed differt a ẜſu: qꝛ ſenſus aut potentia eſt aut actus. vt viſus ⁊ viſio. Sꝫ quādoqꝫ ymaginatur aliquid qd̓ neutꝝ eſt: vt in ſomniis.Item ſenſus ſemper eſt pn̄s: id eſt ſemper fit cum preſentia rei ẜſibilis Imagīatō vero nō: ſed fit etiā clauſisoculis. Preterea ſenſus qͥdem veri ſunt. Fātaſie veroplures falſe. Sine hac quoqꝫ. id eſt ymaginatōne nō ſitopinio: ſed differt ab ea: qm̄ hec qͥdem in nob̓ eſt cū volumus: opinio vero non. Item fanthaſia ml̓tis beſtiisineſt. Opinioni vero fides inheret: que nulli beſtiarumineſt ¶ Idem in libro tercio. Fantaſia qͥdem omnis:aut eſt ſenſibilis aut rōnalis. Senſibilis etiā irrōnabilibus ineſt animalibꝰ. Deſid̓ratiua ſiue cognitīa ratōnalibus tm̄ Eligere nanqꝫ facere hoc aūt hoc: eſt d̓ actōecognitiue: non ſcꝫ ymaginatīe ¶ Ibidem in cōmento.Omne ergo ymaginans: aut habet illā formam imagiuataꝫ a qua mouetur ex ſenſu: aut ex cognitōne. In homine qͥdeꝫ ex cognitione mouet. in alijs aūt animalibꝰex ſenſu. ¶ Iohanes de rupella. Imaginatio eſt virtꝰſenſibilis interior: que ſcd̓m ordine virtutis principiuꝫeſt ſenſuū exterioꝝ. Unde organū ip̄ius: vt dicit damāſcenꝰ: eſt anterior venter cerebri: a quo: ſicut dicit Auguſtinus: originem habēt nerui qui ſunt organā ſenſuum exterioꝝ. Secunduꝫ aūt ordinem actuum poſterioreſt imagīatio ſenſibꝰ exterioribus. Naꝫ ſicut dicit Damaſcenꝰ ꝑ ſenſum ꝯſtituitur paſſio que d̓r ymaginatio.XCIXDe eſtimatione.Ec de imagintōe ſiue cogitatīa. Conſequēterdicēdū ē d̓ duabꝰ viribꝰ ꝯſequentibꝰ ẜſus īteriꝰſcꝫ eſtimatīa et memoratiua. Eſt enī eſtimatīa: vt dicitAuicenna: vis ordinata ſicut in ſummo concauitatismedie cerebri apprehendens intentōnes ſenſibiliumſicut eſt in oue diiudicāte ꝙ a lupo ē fugiendū. Eſt autēiſta virtus tranſcendens: qꝛ app̄henſio ſua nō eſt formarum ſenſibilium materialiū: ſed immaterialiū. Bonitaſenī ⁊ malicia conueniēs ⁊ incōueniens vtile ⁊ nociuumin ſe ſunt res nō materiales: nec cadentes in ẜſu exteriori: tamē ſunt accn̄tia ſenſibilium reꝝ: ⁊ ideo dicunturintentiones ſenſibiliū reꝝ. Horum aūt virtꝰ ē eſt imatīaque eſt quarta virtutū ſenſibiliuꝫ interioꝝ Nota ergoꝙ eſtimatio vtiliuꝫ ⁊ nociuoꝝ fit in tribꝰ mōis Primꝰmodus eſt ex cauſa vl̓ cautela naturali: ſicut accidit ī puero: qui cū eleuatur ad ſtandum et eſtimat ſe cadere. ſtatim adheret alicui. Et cum oculꝰ alicuiꝰ debet purgaria lippitudine: ꝙͣ ſtatim ille claudit: anteꝙͣ cognoſcat qͥdſibi accidat ex illo. Et ſicut ouis timet lupum natural̓ret leonem anīalia: ⁊ aues eriam accipitrem: qꝛ eſtimantnociua. Secunduſ modus eſt per exꝑientiam: ſicut accidit cum animal habuit dolorem aūt delicias ab aliquare: cuius forma d̓ſcripta eſt in virtute formali ſiue imaginatione. Et intentōes vtilitatis vel nocumēti deſcripte in mēoria. Statim vt apparuerit res illa extra: eritin eſtimatione nocum̄ti ⁊ malicie. hinc eſt ꝙ canes terrētur a fuſtibus ⁊ lapidibꝰ: quia eſtimāt hec nociua. Alliciuntur oſſibus: qꝛ eſtimant ea delectabilia. Terciꝰ modus eſt ad modū ſimilitudīs ꝑ proprietatē quandā: ſicutcum res habet aliquam formā coniūctam cū intentōneeſtimationis in aliquo ẜſibiliū: ſicut accidit in pomo cūeſt coloris coccinei quod eſt matuꝝ et dulce ⁊ ideo cumvidemus pomum coccineum eſtimamus dulce. Hisergo modis fit eſtimatio.¶. A.

¶ De memoria et obliuione.Ecunda virtus eſt memoratiua: que eſt vis ordinata in poſteriori cōcauitate cerebri. retinēsquod app̄hendit vis eſtimationis de intenſiōibus ſenſibiliū. Et aūt memoria coaceruatio ẜſibil̓ ⁊ intelligibilis. Cum ergo typos. id eſt formas eoꝝ que opinata eſt ⁊ eoꝝ que intellexit: cuſtodit: memorari diciturOportet autem ſcire qm̄ intelligibilū ſuſceptio non fitniſi ex diſciplina ⁊ naturali ingenio: non enī ex ſenſu.Nam ſenſibilia qͥdem ẜm ſeip̄aꝫ cōmendantur mēorieRemēoratō aūt d̓r memorie deperdite obliuione reſtitutio. Obliuio aūt eſt memorie ablatio. ¶ Hugo vbiſupͣ Mēoria eſt anime vis accepta retinens: p̄terita repn̄tans. Elapſa recolligens Ip̄a eſt ꝯſors ⁊ cooꝑatrixetiā rōnis: quia ſine illa ratio nec ad incognita ꝓcede renec cognitoꝝ ſcientiam pōt retinere ¶ Tullius ī librode oratore. Memoria eſt theſaurus oīm reruꝫ: que niſicuſtos cogitatiſ inuentis diſpoſitiſqꝫ rebꝰ adhibeaturoīa etiā ſi p̄clara fuerīt: ī oratore ſūt peritura Areſt.in libro de mēoria et reminiſcentia. Non ſunt aūt idemmemoratiui ⁊ renunciabiles: ſed vt in multis me morabiles qͥdem tardi ſunt. renunciabiles vero voloces ⁊ bn̄diſcentes. Eſt aūt memoria nō ſenſus neqꝫ opinio: ſedhoꝝ cuiuſdam habitus ⁊ paſſio cuꝫ fiat tempꝰ id eſt inrelatōne ad tēpus. nec p̄ſentis eſt memoria: ſed ſenſusSenſu enim neqꝫ p̄teritum nec futurū cognoſcimꝰ: ſedtm̄ p̄ſens. Preſentis ergo ē ẜſus: futuri aūt ſpes. factivero memoria. Und̓ poſt tempus omnis mēoria fit. ideſt poſt app̄henſionē temꝑis vel poſt tempus ſcꝫ in quoprius ẜtiebatur ip̄ꝫ ẜſibile Et ſicut non ē ītelligere ſinefanthaſmate: ſic ⁊ memoria q̄ eſt intelligibilū non ē ſinefantaſmate. Accidit enī eadeꝫ paſſio intellectui: q̄ ⁊ ip̄idiſcretioni alias deſcriptōi. id eſt ſenſui ꝯmuni: quareintellectus qͥdem ẜm accn̄s erit ſcꝫ fantaſmatis. per ſeaūt primi ſentiui: id eſt ẜſus cōmunis. vnde non ſolumineſt omnibꝰ ſed ⁊ ceteris qͥbuſdam aīalibus. Si auteꝫintellectiuaꝝ ꝑtium eſſꝫ non vtiqꝫ alioꝝ animaliū eſſetĘiuſdem itaqꝫ partis aīe ſunt fantaſia ⁊ memoria. ¶ Inmelancolicis autē fantaſmata mouent maxime. Itaqꝫpoſſūt reminiſci deficiētes ītelligētia: magis aūt renunciabiliora ſunt: q̄cunqꝫ ordinatōnem habent ali quamſicut doctrine.¶I.¶ De vimotiua ſenſibili ¶ Auicenna vbi sͣNima ſenſibilis vt ſupͣ dictum eſt ẜm primummodum habet duas vires ſcꝫ motiuā ⁊ apprehenſiuam. Et ſicut app̄henſiua ſic ⁊ motiua duplex eſt: aut quia imperat motiui: aut quia efficit motūImperans motīa eſt vis appetitiua. Cum enī ymagīatur formā q̄ appetitur aut reſpuitur: imperat alij motiue vt moueat. Sꝫ habꝫ duas partes vnam q̄ imperatvt appropinquet ad id quod putatur neceſſariuꝫ. ⁊ hecdicitur ꝯcupiſcibilis. Aliam que imꝑat ad repellendūid quod putatur nociuū: ⁊ hec vocatur iraſcibilis. Autetiaꝫ corrumpēs appetitu vincendi. Uis aūt efficiensmotum ⁊ vis infuſa neruis ac muſculis: ⁊ trahens cordas ⁊ ligamenta coniūcta neruis verſus principiū autextendens ⁊ relaxans in longum atqꝫ cōuertens ⁊ ecōuerſo contra principiū Cunqꝫ trahit ẜuit iraſcibili: qͥafugitur quod moleſtat. Cum aūt relaxat ſeruit cōcupiſcibili: quoniā appetitur qd̓ delectat. ¶ Albertus. Cōcupiſcibilis proprie vis eſt ſenſibil̓ anime: cuius ꝓpriꝰfinis eſt in ẜſu d̓lectabile. Imperatqꝫ motum ad conſecutōnem illius. In homine qͥdem ratō cuius imꝑiumimperat cōcupiſcibili ⁊ iraſcibili: eo ꝙ ad ipſam ordinētur: vt legitur in primo ethicoꝝ. Ac in genere ẜſibilisimꝑat potentia concupiſcibil̓ ⁊ iraſcibilis et hoc in omnibus animalibꝰ: quia etiam in homīe non de neceſſitate ſequitur imperiū rōnis: ſed imperat per ſeip̄am ſicut