LiberUiceſimuſtercius

De tribus reliquis ſenſibus.Areſtotiles vbi ſupra.Urium creatio ſi manifeſta ſit: et tela ꝯtinensid eſt t ympanum auditus fuerit tenuis: acutiauditꝰ erit. Et ſimiliter de olofactu. Uie nāqꝫoīm ſenſuum extēdūtur ad cor: vel ad membra cordi cōuenientia. Et inſtrumentū auditus plenū eſt ſpiritu naturali: quia ſpiritus naturalis facit in venis motū pulſatilem: itaqꝫ facit in naſo motum anhelitus: et in aureſimiliter motum audituſ: ꝓpter hoc addiſcūtur res perſenſum auditus: ⁊ homo dicit quod audit. quia ſicut intrat ſermo per aurem: ita etiam exit motuꝫ vocis exerēdo ꝑ lingua. Cuꝫ aūt gemit alias gannit. id eſt oſcitathomo: debilitatur eius auditus: quia principiuꝫ inſtrumenti huiuſ ſenſus. id eſt mandibule poſitum eſt ſupermembrum in quo eſt ſpūs: et cum eo mouetur: id eſt cuꝫmotu mandibule: qn̄ ſpūs mouetur in inſtrumento in qͦeſt. Et hoc accidens id eſt grauitas auditus: accidit intemporibꝰ humide cōplexionis. Cauſa ergo bonitatisauditus et olofactus erit ꝓpter mūdiciā inſtrumentoꝝilloꝝ et telaꝝ cōtinentiū. Si eniꝫ inſtrumēta hec hēantcooptoriū extrīſecū: ſentient a remotis: quoniā iſte ſenſus. id eſt virtutes eoꝝ exeūt ab inſtrumentis ſicut aqͣa cānalibus: propter hoc leuerarii longi naͣſi ſunt boniolofactus. Similiter et auditus habentium auriculasbone creationis ⁊ inuolutōnis: erit acutus. Senſus autem hominis ex rebus et vocibus et odoribus remotisdebilior eſt: ꝙͣ in alijs aīalibus reſpectu ſui corꝑis. Deprope vero melius diſcernit differentiaſ colorum ⁊ odorum et vocum: quoniā inſtrumenta ſenſuū iſtoꝝ in hoīevalde mūda ſunt nec eſt in eis ex ꝑte terreſtri niſi modicum. Auditus etiā et olofactus ſicut et viſus ſi fuerītvalde patuli: debilitant̉. Femina cubech .i. perdicis audiens maſculi vocem et ip̄m olofaciens ouis impletur.Mulieres aūt ⁊ eq̄ abortiūt ad olofactū candele ¶ X.De vi animaliuꝫ motiua ¶ In libro de animaE motu quoqꝫ poteſt aliquis dicere: ꝙ cognatus eſt ſenſui in animali: diuulgatū eſt tamē ꝙanimaliū quoddā eſt habēs ſenſum tangendi:et non virtutem mouendi ſicut ſpecies conchiliū. Dicimus āt ꝙ duplex eſt motꝰ: volūtariꝰ ſcꝫ motus localisqui eſt de loco ad locuꝫ. Et motus cōtrahendi et retrahendi membra animalis: ex quo nō ꝓuenit motus totiꝰde loco ſuo. Itaqꝫ impoſſibile eſt animal habere ſenſuꝫtangendi: quin habeat in ſe motum aliquo modo Quomodo eniꝫ ſciretur habere ſenſuꝫ tāgendi: niſi videret̉in eo motus aliquis refugiendi cōtactū vnū: et appetēdi aliud. Exemplū ergo de conchilibuſ in hͦ valeat. Uipemus em̄ motus cōſtrictōnis et dilatatōis et reflexionis et extenſionis in ꝑtibus: ꝙͣuis a loco ſuo nō deſcendant: et ex hoc cognoſcimꝰ: quia tactu ſentiūt videturergo ꝙ quidquid habeat actū habet in ſe motū volūtarium: aut in ſe aut in partibꝰ ſuis ¶ Philoſophus Excepta quidem motiua ratōnali: que eſt in hoīe: videlicetintellectu practico: qui nō eſt ſitus in organo Et in animalibus motiua: que ſita eſt in organo: et hoc ſecundūduplicē modū. Quedā eniꝫ ſita eſt in organo interiorividelicet fantaſia. quedā vero in exteriori videlicet illamotiua que eſt in neruis ac muſculis membroꝝ mobitlium. Sed hoc iteꝝ duplicē habet modum: quedā eniꝫſcd̓m obiectum ordinatur ad virtuteſ animales: q̄ ſuntintellectus et fanthaſia et ſenſus: vt illa que eſt in pedibus et manibꝰ ac muſculis oculoꝝ atqꝫ palpebraꝝ: ethuiuſmodi. et hec ꝑ ſomnū immobilitatur: eo ꝙ fundata ſit ſuper virtutē ſenſibileꝫ que eſt in mēbris illis. vn̄et primo immobilitat̉ ſenſus: ac ꝑ conſequens motus.Quedam auteꝫ ordinata eſt ad virtutes naturales: vteſt illa que eſt in mēbriſ genitalibꝰ: ⁊ hec non ſꝑ in ſomno ligatur. Somnꝰ quoqꝫ non eſt fantaſia vinculuꝫ: qꝛ

non eſt niſi vinculū exterioꝝ. Sꝫ ⁊ intellectꝰ practicusquia nō eſt in organo ſitus: non īmobilitat̉ per ſomniſi per accidens: ſicut nec ītellectus ſpeculatiuuſ. Eſtitaqꝫ ſomnus paſſio ſenſus primo et virtutis motiue ꝑꝯſequens. Eedem etem̄ ſunt vie ſpūs ſenſibilis ⁊ motui. eadēqꝫ organa vtriuſqꝫ virtutis: ⁊ virtꝰ motiua fūdatur in ſenſuXI.De ſomno et vigilia ¶ Areſto.Omnus ē in animalibus hn̄tibus cerebꝝ: qm̄infrigidat cibū veniētē ad ipſū ex curſu ſanguinis. Calor aūt cum ſanguine fugit ad inferiuſqui cum in inferiori loco aggregatur fit ſomnus. Itaqꝫ quadrupēdū etiā animaliū capita grauātur an̄ ſomni tempꝰ. Somnus videtur eſſe mediū inter viuere etnon viuere. Itaqꝫ ſi pungatur corpus dormiētis nonexibit inde tantū ſanguīs: quautū ſi vigilaret. quia tūcin manifeſto eſt modicus: interius autē multꝰ. Piſciaetiaꝫ in ſomno quieſcit: nec mouetur ex eo niſi cauda: ⁊hoc modicū. ¶ Idem in libro de vegetabilibꝰ. Uigilare eſt effectus ſenſus: dormire vero debilitas eiuſdemEt quādo cibatur anīal vapor aſcendit ad caput: ⁊ dormit. Cum aūt idē vapor ꝯſumitur: vigilat. In quibuſdam animalibꝰ eſt hic vapor multus: que tamē parumdormiunt: et dormitō eſt cōpreſſio motꝰ: ⁊ ꝯpreſſio motus eſt quies rei mote. ¶ Ideꝫ ī li. d̓ ſomno ⁊ vigilia.Uigilia ⁊ ſomnus aīalium propria ſunt. Si aūt vigilare in nullo alio eſt: ꝙͣ in eo quod ſentire. manifeſtum eſtꝙ in quo ſentiūt: in hoc ⁊ vigilant. Somnuꝫ itaqꝫ dicimus eſſe paſſionem quādaꝫ ſenſibilis ꝑticule: velut vīculum ſenſus: et immobilitatē quandā. ſolutōem auteꝫremiſſionemqꝫ vigiliam. Itaqꝫ ſomnus eſt primi organi ſēciēdi interceptio. vt agere nō poſſit. Ideo aūt plantis non ineſt: quia ſine ſenſu nec ſomnuſ nec vigilia eſtQuibus vero ineſt ſenſus ⁊ triſtari ⁊ gaudere: quibusaūt hec ⁊ cōcupiſcentia. Plantis uero nihil hoꝝ ineſt.Tactus aūt paſſio ſomnus ē ⁊ vigilia. Ideo ⁊ omnibꝰineſt aīalibus. Nā et tactꝰ ſolus oībꝰ ineſt aīalibꝰ. Cūqꝫ organū tactus impotēs fuerit: neceſſe ē organū oīmſenſuum habere defectū. Requies aūt ⁊ ſomnus quaſipropter ſalutem aīalium exiſtit. Quietē enī omni quodnatum eſt moueri. cum nō poſſit ſemꝑ ⁊ ꝯtinue mouericum uoluntate neceſſarium eſt ineſſe atqꝫ utile Nam ⁊opus ſuum facit. nutritiua ꝑticula: magis in dormiendo ꝙͣ in vigilando: tanꝙͣ nihil egens ad hoc ſenſibus:moueri etiā quenꝙͣ ⁊ aliquid facere ſine robore: poſſibile non eſt. Uigorem aūt facit ſpūs ꝑſeuerātia in reſpirātibus ¶ Pliniꝰ li. x. In terreſtribꝰ oīa que cor habentdormire manifeſtum eſt. Aquatilium quoqꝫ exiguunquiddā: etiā qui de ceteris dubitāt dormire tn̄ eſtimatnon oculoꝝ argumēto: quia nō hēnt genas. Ueꝝ ipſaquiete placita cernuntur ceu ſoporata: nec alia ꝙ caudas mouentia ⁊ ad tumultum aliqueꝫ expauentia. Gethynnis cōfidentius affirmatur. Iuxta ripas ſiquideꝫet petras dormiūt. Plani autē piſcium in uado: ut ſepemanu tollātur. Nam delphini baleneqꝫ ſtertētes etiaꝫaudiunt̉. Inſecta quoqꝫ dormire ſilentio apparꝫ: quianec luminibus qͥdeꝫ admotis excitātur. homo genituspremitur ſomno per aliquot menſes: deinde longior indies vigilia. Somniat ſtatim infans. Nā et pauore expergiſcitur et ſuctum imitatur. Quidā uero nunꝙͣ qubus mortiferum fuiſſe ſignum cōtra cōſuetudinē ſomnioruꝫ inuenimus exempla. Magnus hic inuitat locet diuerſis refertus documentis. Utruꝫ ne ſint aliquapreſcit a animi quieſcentis. Qua fiant ratione: an fortuita res ſit vt pleraqꝫ. Et ſi exemplis agatur ꝓfecioparia fiant. A vino et cibis ꝓxima atqꝫ in redormitōevana eſſe viſa prope cōuenit Eſt autem ſomnus nihialiud ꝙͣ animi in medium ſeſe receſſus. Preter homīeꝫſomniare equos: canes: boueſ: pecora: capras: pala eſt