IIberDuo decimus
meminit ⁊ ouidius ī quinto methamor dicens. Primaceres vnco glebā dimouit aratro. Prima dedit frugealimenta mitia terris. Dicūtur aūt fruges a fruendo ſiue a frumendo. hoc eſt a veſcendo. Nā frumen ſummapars gule d̓r. Primicie ꝓprie dicūtur: ea que de frugibus p̄cerpuntur. Spicas aūt abuſiue dicimꝰ de maturis frugibus. Nam ꝓprie ſpica eſt: cum ꝑ culmi follicūlum .i. extremū tumorē ariſte adhuc tenues in modumſpiculi eminent. Ariſta vero appellata eſt: eo ꝙ ip̄a pͥuſareſcat. Culmꝰ eſt ip̄e calamꝰ ſpice qͥ a radicibꝰ naſcit̉:⁊ dictus culmꝰ qͣſi calamꝰ. Folliculū theca frumenti: inqua granū ẜuatur interiꝰ. hec ſuꝑ ſpicā vallo inſtructamunimen p̄tendit. ne auium minoꝝ morſibꝰ ſpica ſuisfructibꝰ exuatur: aut veſtigiis ꝓteratur. Stipule ſuntfolia ſeu vagine: qͥbus culmꝰ ambitur atqꝫ fulcitur: nepondere frugis curuetur: que ambiunt culmum. Et dicta ſtipula quaſi vſta: ⁊ qͣſi vſtipula. Stipula ē dicta abvſto: collecta em̄ meſſe vritur ꝓpter culturam agri. Itēſtipula vl̓ qꝛ ꝑs eiꝰ vritur ꝑs interdū ꝓ palea p̄ſciditurPalea a qͥbuſdā vocari dr̄: ꝙ pala ventiletur: vt frumēta purgentur. Gentiles aūt paleā a qͣdam pale fruguꝫinuentrice nuncupauer̄t quā cererem eſſe volunt: De qͣUirgiliuſ. Te quoqꝫ magna pales: ⁊ te mēoranda canemꝰ. Item alij a pabulo nuncupatā dicunt paleam: ꝙea pͥmū ſola in paſcendis anīalibꝰ p̄bebatur. Cuiꝰ naturā ex ꝯͣrio tanto eſt frigida: vt obrutas niues fluere n̄ſinat: adeo calida vt matureſcere poma immatura compellat. ¶ Pliniꝰ li. xxii. Paleā tritici vel ordei calidāimponi rami cum incōmodis iubent exꝑti: quaqꝫ decocte ſunt aqua foueri. Deniqꝫ fruges nō ſolummō ſuntcibus: ſed etiā cedunt in medicinaꝝ vſus. Ex eiſdeꝫ qͦꝫfiunt ⁊ potus videlꝫ zithuꝫ in egypto. Celia ⁊ cerea inhyſpania. cereuiſia ⁊ plura genera in gallia ceteriſqꝫ ꝓuinctis: quoꝝ oīm ſpūmā cutem femīaꝝ nutrit. In primis aūt ānialiū ſapiētiſſima ꝯſtat eſſe: q̄ veſcātur frugeLXXXII.¶ De frumētis et legumībus Idem in librodecimoctauoUnt aūt duo prima frugū genera frum̄ta ⁊ legumina. Frum̄ta videlꝫ vt triticum ⁊ ordeumlegumina vero: vt cicer ⁊ faba. Differentia vero notior eſt ꝙͣ vt indicari deceat. Frumēti quoqꝫ totidem ſūt genera ꝑ tꝑa ſatā diuiſa. videlꝫ hiberna ⁊ eſtiua. hiberua ſunt que circa vergiliaꝝ occaſum ſatā: terra ꝑ hyemē nutriūtur: vt triticū. far ⁊ ordeum. Eſtiuavero q̄ eſtate an̄ vergiliaꝝ exortum ſerūtur: vt miliuꝫ.ſiſama. horminiū. irio. panicuꝫ ytalie dūt axat ritu. Alioquin in grecia ⁊ in aſia vergiliaꝝ occaſu ſerūtur oīa.quedā aūt vtroqꝫ tꝑe in ytaliā. Ex his q̄dam et tercioveris ſcꝫ tꝑe ſeruntur. Aliqui verna miliū. panicū. lentem. cicer. halicā appellant. Sementica aūt triticū. hordeum. fabam. napum. rapam. Eſt aūt ⁊ in frumenti genere pars aliqua pabuli qͣdrupedū cā ſati: vt farrago.⁊ in legumībꝰ vicia. At vero vſui quadrupedum hominūqꝫ lupinū eſt cōmune. ¶ Iſidorus. Frum̄ta ſunt proprie que ariſtaſ hn̄t. fruges aut reliqua: ⁊ dicūtur a frumendo frumēta: ſicut ⁊ fruges. ſicut dictū eſt sͣ. Legūmina vero dicta ſunt a legendo: qͣſi electa. veteres eniꝫlegebant queqꝫ meliora. vel dicta ſunt legumina: eo ꝙmanu legantur .i. colligātur: nec ſectōeꝫ reqͥrant: ſicutvidelꝫ ſegetes in meſſiū tꝑe que falcibꝰ abſcindūtur.Leguminū autem pl̓ima genera diſtinguūtur: ex qͥbuſfaba. lenticl̓a. piſum. faſelū. cicer. lupinuꝫ. in yſu hoīmgratiora eſſe videntur.¶ XXXIII.¶ De p̄paratōe agrorum ad fruges ¶ ActorE agroꝝ cultura ml̓ta iaꝫ ꝑ diuerſos libroſ ꝓmaterie congruentia poſita ſunt ſuꝑius. idcirco de iſta materia breuiter ad pn̄s trāſe amus.
Plinius vbi ſupra. Quia de frugum ac terre generibꝰ abunde diximꝰ: nūc de arādi ratōe dicemꝰ: an oīaegypti felicitate ꝯmēorata. Nilꝰ ibi coloni vice fungēeuagari incipit ē ſolſticio a noua luna: ⁊ primo qͥdeꝫ ſate: deinde vehem̄tiꝰ ꝙͣdiu ſol eſt in leone. Mox vero pigreſcit eo ī virginem tranſgreſſo: atqꝫ in libra reſidetFames certa eſt ſi. xii. cubitos nō exceſſerit. nec minuſſi xvi. exuꝑauerit. tanto nāqꝫ tardiꝰ decidit: qͣnto exabūdantiꝰ creuit: ac ſemētem arcet. Cathonis ſententiaeſt ꝓ pͥmo agrū bn̄ colendū eſſe. ꝓ ſecūdo bn̄ arandū. ꝓtercio ſtercoranduꝫ. Tepidioribꝰ locis bruma ꝓſcindioportet arua: ⁊ frigidioribꝰ ab eqͥnoctio verno. ⁊ maturiꝰ ſicca regiōe ꝙͣ hūida: maturiꝰ terra denſa ꝙͣ ſoluta:pingui ꝙͣ macra. vbi ſicce ⁊ graues ſunt eſtates. terracretoſa vel gracil̓: vtiliꝰ inter ſolſticiū autūni ⁊ equinoctium aratur. vbi leues eſtus: freq̄ntes imbres: pingueherboſūqꝫ ſolū ibi meliꝰ caloribꝰ Altū ſolū ⁊ graue moueri. placet etiā hyeme¶ XXXIIIIDe quibuſdam obſeruandis in agri proſciſſione. ¶ Palladius. li. ii.¶ Gri pingueſ ac ficci menſe ianuario ꝓſcīdi pn̄t⁊ apparari. Sed boues melius collo ꝙͣ capiteiungūtur: quoſ vbi ad verſurā venerint aratoretineat: ⁊ iugū ꝓpellat: vt eoꝝ colla refrigerētur. Sulcus enī in aratōnibꝰ longior ꝙͣ. cxx. pedū nō eſſe debꝫ.Seruandū eſt: ne inter ſulcos n̄ emota terra relinqͣturglebe om̄s dolabris diſſipande ſunt. Sed eqͣliter terrāeſſe motam cognoſcis ſi tranſuerſā ꝑ ſulcos ꝑtitam videris: ita vt nō intelligatur vtrū vomer ierit. Que resſepiꝰ facta bubulcos ab hac negligētia ſubmouebit.Obẜuādū eſt ne lutoſus ageraretur: aut qd̓ ſepe fit pꝰlongas ſiccitates leni imbre ꝑfuſijſ. Nam terra q̄ lutoſa tractatur in pͥmordio: fertur toto anno non poſſe tractari. Que aūt ſupͣ leniter infuſa eſt ⁊ ſubter ficca ſi tn̄aretur. aſſeritur ꝑ bienniū ſteril̓ fieri: ⁊ ideo mediocrit̉infuſus ager. vt nec lutoſus nec aridꝰ ſit: ꝓſcindi debetſi collis ē tranſuerſus ꝑ latera ſulcetur Que forma tūcẜuanda eſt: cū ſemen accipiet. ¶ Idem in li. iii. Menſefebruario locis tepidis: aut ſi tꝑus clemens ⁊ ſiccū fuerit: colles pingues ꝓſcindere cōuenit. ¶ Idem in li. iiiiMenſe marcio locis calidis colles pinguēs ꝓſcindereconuenit: ⁊ agros vliginoſos. ¶ Idem in li. v. Menſeapͥli pingues agros: qͥ diu tenēt aqͣm̄ oportꝫ ꝓſcinderepoſt ydus videlicet: cum omnes herbas ꝓtulerit: ⁊ eaꝝſemīa nōdū firmata ſunt maturitate. ¶ Idem in li. vi.Menſe quoqꝫ maio ꝓſcindātur agri pingues ⁊ herboſi. Sed ſi agros incultos volueris aꝑire conſiderabisſulcos: ā huidꝰ ſit ager. ſiluis. aut gramīe frutectis veſtitꝰ: aut filice. Sed hūidus erit foſſaꝝ ducibꝰ ex omniꝑte ſiccetur. ſed aꝑte foſſe note ſūt Cece vero hoc genere fiūt: impͥmūtur ſulci ꝑ agrū tranſuerſi altitudine pedum triū. poſtea vſqꝫ ad medietatem lapidibꝰ minutisreplentur: aut glarea ⁊ ſup̄ terraꝫ quam egeſſeramꝰ eqͥtur. Sed foſſaꝝ capita vnaꝫ patentē foſſam petant adquam decliues recurrant. Itaqꝫ ⁊ hūor deducetur: etagri ſpacia nō ꝑibūt. Si d̓fuerīt lapides ſarm̄tis ī ſtramīe ſubiecto cooꝑiantur: vel qͥbuſcūqꝫ virgultis. ſed ſinemoroſus eſt. extirpatis aut raro relictis arboribꝰ excolatur. ⁊ purgari poterit: ⁊ inde muniri: Iūcꝰ ⁊ gramē⁊ filices freq̄nti aratōe vincentur. ſꝫ filicē ſi ſepe fabaꝫconſeras vl̓ lupinos: ⁊ ſi ſubinde naſcentē mucrone ralcis incidas: intra exiguū tempꝰ abſumes. ¶ Idem in li.viii. Menſe iulio agroſ qͥ apͥli fuerint p̄ciſi. circa kl̓. cōuenit iterari. ¶ Idem in li. ix. In auguſto menſe vltīocirca kl̓. ſeptēbris incipiat exarari ager planꝰ. hūidus⁊ exilis. ¶ Idem in li. x. Menſe ſeptēbri ager pingilis⁊ qui diu tenere ꝯſueuit hūorem: tercia vice debꝫ arariNunc etiā ager humidꝰ. planꝰ. exilis quē prīo auguſto