Prologus
hominis lapſi reꝑatione. de ꝓprietatibus fidei. ceterarumqꝫ ꝑ ordinē virtutū. Bonoꝝ ſpūſſancti atqꝫ beatitudinum. De numero quoqꝫ ⁊ materia omniū ſcientiarum. Poſt hoc aūt iuxta ſeriē tempoꝝ continet hiſtoriam reꝝ in mundo geſtaꝝ. dictorūqꝫ memorabilium: abinitio ſeculi vſqꝫ ad tempꝰ noſtrū. Et primo quidē deſcribit initiuꝫ eccleſie. qd̓ habuit ab abel eiuſqꝫ ꝓgreſſum ꝑ tꝑa patriarchaꝝ. iudicū. regum. ac ducum. vſqꝫad tꝑa xp̄i ⁊ apl̓oꝝ. iuxta ordinē ſacre hiſtorie Multaetiā interſerens vtilia de geſtis ac dictis ethnicoꝝ. Exinde vero diffuſiꝰ texit hiſtorias eccleſiaſticas per ſucceſſiones romanoꝝ imꝑatoꝝ: vſqꝫ ad illū qui noſtriſ tēporibus imꝑauit fridericū. Inter hec aūt ab initio cōmemorat ſinguloꝝ temporibꝰ ſuis ortꝰ regnoꝝ: ſucceſſiones quoqꝫ regū ⁊ varios euentꝰ belloꝝ. Erroreſ paganoꝝ. iudeoꝝ. hereticoꝝ geſta dictaqꝫ notabilia. atqꝫ libroꝝ noīa ph̓oꝝ ⁊ poetaꝝ. Inſtitutionē ⁊ formam⁊ efficaciā ſacramentoꝝ veteꝝ ac nouoꝝ. Multiplicēeccleſie ꝓfectum ac varietatē tempoꝝ. numerūqꝫ ⁊ ordinem ꝑſecutionuꝫ eius ſub imꝑio p̄cipue romanoꝝ ꝑſucceſſiones imꝑatoꝝ. Geſta quoqꝫ laudabilia ⁊ paſſiones ⁊ miracula ſanctoꝝ ſcilicet apl̓oꝝ. confeſſoꝝ. martirum. atqꝫ virginū. Sed ⁊ actꝰ memorabiles ac noīalibroꝝ. Floreſqꝫ nō paucos doctoꝝ catholicoꝝ. Canones ⁊ ſtatuta concilioꝝ ⁊ romanoꝝ pontificū. Collatōnes ⁊ vitas ſanctoꝝ heremitaꝝ regulas ⁊ inſtituta ſāctoꝝ patrū. Initia quoqꝫ ⁊ ꝓfectus diuerſoꝝ ordinuꝫatqꝫ ꝓfeſſionū. Ad extremū vero de p̄ſenti ꝑmixtionebonoꝝ ⁊ maloꝝ: ⁊ de vario ſtatu animaꝝ a corꝑe ſeꝑatarum. de ordine ſeculi futuri. de aduentū ⁊ geſtis antixp̄i. de fine mundi. de die iudicii. de reſurrectōe mortuorum ⁊ glorificatione ſanctorum ⁊ de ſuppliciis reproborum.A.XVI.De quadripharia diuiſione totius.Uoniā iam hoc ip̄m opuſ: cauſa iam dicta ſuperius: ad tante magnitudinis immenſitateꝫexcreuerat: vt in triplo. quēadmodū opinor.bibliotece ſacre menſurā excederet ⁊ ꝑ hoc ſine laborevel ſumptū nimio tranſcribi nō poſſet: multoꝝ rogatufratrū intercedente. Inſuꝑ ⁊ priore meo fauēte: michiqꝫ in remiſſionē peccatoꝝ meoꝝ pariter iniungente: vttotum opus abbreuiādo: in libꝝ manualem ad moduꝫvniꝰ biblie redigerē. hoc ip̄m facere temtaui: vt potuiSed niſi ꝑ nimiā longitudinē tꝑis: vel abſqꝫ nimio diſpendio: vel deprauatōe ipſiꝰ oꝑis implere non valui.Qua ꝓpter ip̄m opꝰ vniuerſum in quattuor ꝑtes principales: tanꝙͣ in quattuor volumina ꝑfecta: ⁊ a ſe inuicem ſeꝑata diſtinxi. Quaꝝ vna continet totā hiſtoriaꝫnaturalē. Alia vero totā ſeriem doctrinalē. Tercia vero totā eruditōeꝫ moralē. Quarta totā hiſtoriā tꝑalemprima ſiquidem ꝓſequitur naturā ⁊ ꝓprietatē omniuꝫreꝝ. Secūda vero materiā ⁊ ordinē omniū artiū. Tercia ꝓprietates ⁊ actꝰ oīm virtutū ⁊ vitioꝝ. Quarta ſeriem omniū tempoꝝ. Siquideꝫ ⁊ plato. vt dicit augꝰ.ꝑfeciſſe ph̓iam laudat̉. que in tres ꝑtes ab ip̄o diſtribuitur: vna videlicet naturalē: aliā rationalē: terciā moralem. Et fortaſſe qui platonē acutius ac veracius intellexerunt: tale aliquid de deo oīm creatore. gubernatoreconſeruatore ſenſerūt: vt in eo ſit cauſa oīm naturaruꝫlumen omniū rationū ⁊ finis oīm actionū. Sitqꝫ in illo⁊ cauſa ſubſiſtendi: et ratio intelligendi: ⁊ ordo viuēdiQuoꝝ videlicet triū vnū ꝑtinere videtur ad naturalē.alteꝝ ad rationalē: terciū ad moralem. Itaqꝫ ſi homoita creatus eſt: vt ꝑ id qd̓ in eo p̄cellit: attingat ad illd̓qd̓ cuncta p̄cellit .i. vnū veꝝ optimū deuꝫ: ſine quo nulla natura ſubſiſtit: nulla doctrina inſtruit: nullus vſusexpedit. ip̄e querendꝰ eſt vbi nobis ſecura ſint omnia.Ip̄e cernendꝰ vbi nobis certa ſint om̄ia. Ip̄e diligēdꝰvbi nobis recta ſint om̄ia. plato quippe dei huiꝰ imitatorem. cognitorē. amatorē. dixit eſſe ſapientē. Ad hec
itaqꝫ tria ſpectant tres prime ꝑtes huiꝰ oꝑis videlicetnaturalis: doctrinalis: ⁊ moralis. porro quarta ⁊ vltīavidelicet hiſtorialis: licet ad philoſophiā directe non ꝑtineat: eo ꝙ ſingularia reꝝ geſta tm̄ enarrat: de quibuſſcilicet ſingularibꝰ ẜm areſtotilē ars nō eſt: plurimū tn̄⁊ admiratōis ⁊ recreatōis ⁊ vtilitatis habet: vt iaꝫ ſuperius oſtenſum eſt. ¶ A.XVII.De materia vniuſcuiuſqꝫ partis.Gitur prime partis fundamentū eſt hiſtoria ſacra: ab ip̄o principio creationis reꝝ: vſqꝫ ad reequiem ſabbati. Cui etiā interſerūtur ea q̄ pertinent ad naturā celi ⁊ mundi. Fundamentum ſecunde ꝑtis eſt hoīs lapſi reparatio ꝙͣtum ad intellectūEt fundamentū tercie partis ꝙͣtuꝫ ad affectū eſt hoīsreparatio. Quarte ꝑtis fundamentū eſt: primo quideꝫſacra ſcriptura a generatōe primi hoīs: vſqꝫ ad imperium neronis: inde vero cronica euſebii. hieronimi. proſperi. ſigiberti. ac ceteroruꝫ cronographoꝝ: ꝑ ſucceſſiones imꝑatoꝝ vſqꝫ ad diē iſtū. Cui videlicet vniuerſalihiſtorie p̄ponitur breuis epilogꝰ ꝑtis prime et ſecūdeac tercie. in medio vero locis congruis inſerūtur diuiſiones terraꝝ ac gentiū: teſtamēta patriarchaꝝ. cerimonie iudeoꝝ: et ſacramenta xp̄ianoꝝ: ſed ⁊ varie intermiſcentur hiſtorie: ꝓſequētes geſta vel dicta notabilia reguꝫ. tyrannoꝝ. imꝑatoꝝ. philoſophoꝝ. qͥeteroꝝ etiā viroꝝ illuſtriū. Mutatōes tempoꝝ: ⁊ varios euentꝰ reꝝvt eſt iuſtini vel pompei trogi: et hiſtoria oroſi. Hiſtoria quoqꝫ alexandri magni: et darii. Hiſtoria iulii celſide bellis ceſaris. Et ſuetōnii hiſtoria de. xii. ceſaribus.Hiſtoria eccleſiaſtica euſebii ceſariēſis. Ruffini aquileienſis. et Hugonis floriacenẜ. Hiſtoria quoqꝫ tripertita caſſiodori. Hiſtoria hieronimi et heraclidis de geſtis et dictis patrū. Hiſtoria quoqꝫ caſſiani de collatōnibus patrū. Hiſtoria turpini remēſis de geſtis karolimagni imꝑatoris: ceterorūqꝫ multoꝝ hiſtoriographorum. Addūtur et alie etiā innumerabiles hiſtorie breues: de paſſionibꝰ apl̓oꝝ et martirū. de geſtis ac moribus et ꝯuerſatōne ſanctoꝝ ep̄oꝝ. monachoꝝ. ceterorūqꝫ confeſſoꝝ. Inter hec etiā continet plurimoꝝ floreslibroꝝ. vt dictū eſt. nō tantū ſanctoꝝ doctoꝝ: ſed etiaꝫphiloſophoꝝ et poetaꝝ. Uerūtamen illorū qui multaſcripſerūt ac magna: de quoꝝ ſcriptis excerpſerā plurima: vt ambroſii. hieronimi. criſoſtomi. auguſtini. gregorij. bernardi. ac ceteroꝝ hmōi. Hoꝝ inꝙͣ flores cauſavitande ꝓlixitatis in duas ꝑtes diuiſi. Nam illos quidem eoꝝ libros: qui maxime ſunt morales: vt eſt liberconfeſſionū auguſtini. Meditatōes anſhelmi: vel beati bernardi: vel ſimiles: ſub quadā continuatōe verboꝝabbreuiaui: ita vt ſi libri cuiuſlibet magnitudinē ignorares totū te habere putares: hos in quarta ꝑte locisſuis cōpoſui: ac ꝑ capitula diſtinxi: quatinꝰ ad hiſtoriemodū: ꝓpter ip̄am ꝯtinuitatē: in refectoriis: in infirmatoriis: et alijs locis: inter frēs edificatōis cauſa poſſintlegi. Ceteros aūt floſculos: quos ex eiſdem vel alijs libris minutatim et incōpacte ꝑ diuerſa loca excerpſi. inceteris ꝑtibus ſub diuerſis titulis ꝯgruenter inſerereiudicaui. porro in fine quarte ꝑtis adiicit̉ epilogꝰ breuis de fine mundi. ¶ C..XVIII.Retractatio prime partisAnto igitur tāqꝫ laborioſo oꝑe ꝑ dei gratiāin finē vſqꝫ ꝑducto: Ego quoqꝫ mentē meamꝑ ſpacioſiſſima ſcripturaꝝ maria: iam ex longo tꝑe fluctuantem: ip̄a diſtractōe ſemetip̄am qd̓āmodo lacerantē: ad portu ſtabilitatis ſue reducere cupio.Quod vtiqꝫ dū ꝑ imbecillitatē conatꝰ mei vix facio: ſerenato quodāmodo libero ratōis oculo hoc ip̄m intuēſet in ſtatera diſcretōis appendens. In ꝑte quidē neglgenter egiſſe. in parte vero modum exceſſiſſe reperio.itaqꝫ qui ſuꝑius in excuſatōe mei multa dixiſſe me recolo. Ne tauꝙͣ humane glorie vanꝰ appetitor: viciorū