Opuſculumquinquageſimum primū.
tōicant īferiora corpora cum celeſtibus. Tactusaūt ē perceptiuus ꝓprietatū que ſunt ꝓprie elemēris .ſ. calidi ⁊ frigidi ⁊ hijſſimiliū. Guſtus vero ⁊olfatus ꝓprietatū que competūt mixtis ẜꝫ diuerſam rōnem calidi ⁊ frigidi: ſicci ⁊ humidi. Sonaūt cauſat̉ ex motu localis qui ē cōmunis etiā corporibus celeſtibꝰ ⁊ inferioribus: ſed ſpecies motijs que cauſat ſonū non cōpetit corporibus celeſtibus ẜm ſnīam Ariſtotelis. Ande ex ip̄a naturaobiecti apparet ꝙ viſus ē altior inter ſenſus: ⁊ auditus ei ꝓpinquior: ⁊ alij ſenſus magis remoti.Secūdo apparet ꝙ ſenſus viſus ē ſpiritualior exmodo īmutationis. Nā in quolibet alio ſenſu nōeſt īmutatio ſpūalis ſine naturali. Dico aūt īmutationē naturalē ꝓut qualitas recipit̉ in patienteẜm eſſe naturale: ſicut cū aliquid īfrigidat̉: aut caleſit: aut mouet̉ ẜm locū. Immutatio v̓o ſpiritualis ē ẜm ꝙ ſpecies recipit̉ in organo ſenſus ꝑ modū intētiōis ⁊ nō per modū forme naturalis. Nōenim ſic recipit̉ ſpecies ſenſibilis in ſenſu ẜm illud eſſe quod hꝫ in reſenſibili. Patet aūt ꝙ in tactu ⁊ guſtu qui ē tactus quidā: ſit alteratio naturalis. Caleſit .n. ⁊ infrigidat̉ aliꝗd per tactū calidi ⁊frigidi ⁊ nō ſit īmutatio ſpūalis tm̄. Similiter īmutatio odoris ſit cū quadaꝫ fumali euaporatione. Immutatio ſoni ſit cū motu locali: ſed īmutatio viſus ſola eſt īmutatio ſpūalis. Vnde pꝫ ꝙ viſus inter oēs ſenſus ē ſpiritualior: ⁊ poſt hunc auditus. Et ꝓpter hoc hij duo ſenſus ſunt maxīe ſpirituales ⁊ ſoli ſunt diſciplinabiles. Et hoc de hijque pertinēt ad viſum. ¶ Alij v̓o dicūt ꝙ lux noneſt niſi euidētia coloris. Sed hoc apparet falſuꝫin his que d̓ nocte lucent: ⁊ tamē eoꝝ color occultat̉. ¶ Alij v̓o dicūt ꝙ lux eſt forma ſubſtantialisſolis ⁊ lumē a luce deſcēdens hꝫ eſſe intētionale:ſicut color in aere. Utrūqꝫ aūt hoꝝ eſt falſuꝫ. Primū quidem qꝛ nulla forma ſubſtātialis ē ſenſibilis per ſe ſed ſolo ītellectu cōprehēſibilis. Et ſi dicatur ꝙ id quod videt̉ de ſole non ē lux ſed ſplendor: bene ꝯcedēdum eſt de noīe: dūmodo hoc qd̓dicimus ꝙ viſu cōprehendit̉ nō ſit forma ſb̓alis.Scd̓m ſimiliter ē falſum qꝛ que ſolū habēt eē intētionale nō faciūt tranſmutationē naturalē. Radij aūt corpoꝝ celeſtiū trāſmutant totā materiaꝫinferiorū. Unde dicimus ꝙ ſicut corpora elemētaria habēt qualitates actiuas per quas agūt: italux eſt qualitas actiua corporis celeſtis ꝑ quā agit⁊ ē in tertia ſpecie qualitatis. Cū aūt ſit qualitaspͥmi corporis alterātis nō hꝫ ꝯͣriuꝫ: ⁊ qꝛ luci nihileſt ꝯrium: ideo in ſuo ſuſceptibili non pōt haberepriam diſpoſitionē. Et ꝓpter hoc ſuū paſſū .ſ. dyaranū ſemꝑ ē in vltima diſpoſitione ad formā: ⁊ ꝓp̄ter hoc ſtatim illuminat̉. Calefactibile autē ꝗahꝫ ꝯriam diſpoſitionē ꝓpter hoc nō eſt ſemꝑ in vltima diſpoſitione ad formā ⁊ ideo nō ſtatim cale
factibile caleſit. Ip̄a ergo participatio lucis effecta in dyafano vocat̉ lumē. Et fit ẜm lineā rectaꝫad corpus lucidū: ⁊ tūc vocat̉ radius. Si aūt cauſat̉ ex reuerberatione radij ad corpus lucens vocat̉ ſplendor. Iumē aūt eſt cōe ad oēm effectū lucis in dyafano. ¶ His viſis ẜm naturaꝫ lucis defacili apparet rō quare quedā corpora ſūt lucidaactu: quedā dyafana ⁊ quedā opaca. Nam cū luxſit qualitas pͥmi alterātis quod ē maxime ꝑfectū⁊ formale in corporalibꝰ: illa corpora que ſūt maxime formalia ⁊ nobilia ſunt actu lucida. Que autem ſunt ꝓpinqua his ſunt receptiua luminis: ſicut dyafana. Que aūt ſūt maxime materialia neqꝫ habēt lumen in ſui natura neqꝫ ſūt luminis receptiua ſed ſunt opaca. Iſta patent in elementis.Nā ignis hꝫ lucē in ſui natura: ſed eius lux non apparet nobiſcū niſi in materia aliena ꝓpter eiꝰ ſubtilitatē. Aer aūt ⁊ aqua ſūt minꝰ formalis qͣꝫ igniſ⁊ ideo ſūt tm̄ dyafana. Terra aūt que ē maximemaͣlis eſt opaca. ¶ Tamē ē ſciendū ꝙ ꝗdā dixerunt ꝙ lux ē neceſſaria ad videndū ex parte ipſiuſcoloris. Dicūt aūt ꝙ color non hꝫ virtutē vt moueat dyafanū niſi ꝓpter. Et huius ſignū dicūt: ꝗaille ꝗ eſt in obſcuro videt q̄ ſunt in lumine ⁊ nō ecōuerſo. Rōnem ēt adducūt ad hoc ꝙ opꝫ cū viſusſit vnus ꝙ viſibile nō ſit niſi per vnā rōneꝫ: quodnon eēt ſi color eēt per ſe viſibile. Sed hoc ē manifeſte ꝯͣ Ariſtotelem ſcd̓o de aīa: ꝗ dicit ꝙ colorhꝫ in ſe cām eēndi viſibile. Un̄ ẜm ſnīam Ariſto.dicendū ē ꝙ lumē ad videndū ē neceſſariū non exparte coloris eo ꝙ facit colores eē actu vt quidādicūt. eſt .n. tm̄ in potētia cū ē in tenebris: ſed ē exparte dyafani inqͣꝫtū facit ip̄ꝫ eſſe in actu vt dicitAriſto. ¶ Ad cuius euidentiā conſiderandū ē ꝙoīs forma inqͣꝫtum huiuſmodi eſt pͥncipiū agēdiſibi ſimile: vnde cū color ſit quedā forma ex ſe hꝫꝙ cauſet ſui ſimilitudinē ī medio. Sed tn̄ ſciēduꝫeſt ꝙ dr̄ia eſt inter virtutē ꝑfectā ⁊ īperfectā. Naꝫforma que ē perfecte virtutis in agēdo non ſoluꝫpoteſt inducere ſuā ſimilitudinē in ſuo ſuſceptibili: ſꝫ ēt diſponere patiēs vt ſit ꝓpriū eiꝰ ſuſceptiuūquod ꝗdem non pōt facere forma imꝑfecta cumſit īperfecte virtutis. Dicendū eſt ergo ꝙ virtuscoloris in agendo ē in perfecta rōne luminis. Nācolor nihil aliud eſt qͣꝫ quedā lux quodāmodo obſcura ex admixtione corporis. Unde non hꝫ virtutē vt poſſit illuminare dyaphanuꝫ quod tn̄ pōtfacere lux pura. Ex quo ēt pꝫ ꝙ cū lux ſit quodammodo ſubſtātia coloris ad eā reducit̉ oē viſibileactu. Nec oportet ꝙ color per lumē extrinſecumfiat actu viſibilis. Ꝙ aūt colores illuminat vidētur ab eo ꝗ eſt in obſcuro ꝯtingit ex hoc qd̓ mediūilluminat̉: ⁊ hoc ſufficit ad viſus īmutationē.¶ Explicit opuſculū ꝗnquageſimum pͥmum btīThome aquinatis de natura luminis.