dæi impatienter ferentes: uolunt ꝓhibere paruulos: de ꝗͥbus in Eſaia loquebatur dominus. Ecce ego & puermei quos mihi dedit dominus. Tacētibus. n. ſenibus & īuidiæ liuore cruciatis: paruuli clamabant: & Chriſtumparuuli confitentur. Quod ſi & illi tacuiſſent: lapides utiqꝫ clamarent. i. gentilium populus: de quibus in euāgelio ſcriptum eſt. Potens eſt dominus de lapidibus iſtis ſuſcitare filios Abrahæ: nos ſignificans: qui duro quondam corde fuimus: ſed nunc credentes in Chriſto ieſu in filios Abraam. in filios dei omnipotentis adoptati ſu-mus: per ipſum dominum cui eſt gloria in ſæcula ſæculoꝝ amen.¶ Beati Hieronymi ad Marcellam de pſalmo. cxxvi. uidelicet. Niſi dominus ædificauerit domum. Vbi panēdoloris: & filios excuſſorum ſecundum hebraicam ueritatem interpretatur.Eatus Pāphilus martyr: cuius uitā Euſebius Cæſarienſis epiſcopus tribus ferme uoluminibus explicauit. Cū Demetriū Phalerium & Pyſiſtratū ī ſacræ bibliothecæ ſtudio uellet æquare: imagineſqꝫ ingenioꝝ: quæ uera ſūt & æterna monumēta toto orbe ꝑꝗreret: tūc uel maxime Origenis libros īpēſius ꝓſecutus: Cæſariēſi eccleſiæ dedicauit. quā ex parte corruptā Achatius dehīc: & Euzonius eiuſdē eccleſie ſacer-dotes ī mēbranis conati ſūt īſtaurare. Hic cū multa reperiret: & inuētoꝝ nobis īdicē derelinqueret: cēteſimi ui-geſimiſexti pſalmi cōmētariū: & ſe litteræ tractū ex eo ꝙ nō īſcripſit: cōfeſſus ē nō reꝑtū: nō quo talis tantuſqꝫuir (Adamātiū dicimus) aliꝗd præterierit: ſed quo negligētia poſteroꝝ ad noſtram uſqꝫ memoriā nō durarit.Hoc iō dixi: ut ꝗa de eodē pſalmo mihi ꝓpoſuiſti: ꝗd eēt panis doloris ī eo qd̓ dr̄. In uanū uobis ē āte lucē ſurgre: ſurgite poſtꝗͣ ſederitis ꝗ māducatis panē doloris: oſtēderem me de Origenis cōmētariis ꝗd ſenſerit non ha-bere. Vnde ad hebræū recurrēs: īueni ꝓ pane doloris ſcriptū lemaaſabim. qd̓ Aꝗla īterpretatus ē αρτοντονδίαπτονοῦν τον. i. panē elaborationū: Symmachuſ αρτον κα τα τοῦ μένον: qd̓ exprimit̉ panē erūnoſū. Q uta editio & Theodotion: ꝗ in cæteris cū. lxx. trāſlatoribus facit panē idoloꝝ. Sexta ϖλανίς .i. erroris. Nec mirādū de Aꝗla: ſi ταϖονηματα ꝓ idolis ponat: cū oꝑa manuū hoīs ſint & ꝓphetice populus arguat̉ ad tēplum dluculo fruſtra cōſurgere: & poſt ꝗetē ad ſanctuariū feſtinare cū idola dei honore uenerent̉. ſcd̓m̄ ꝙ & Ezechieſcripſit ī ipſo tēplo ſacrificare idolis ſacerdotes. Vt aūt plenius adducaris: ꝓ dolore ī hebræo idola poſita: hoc ipſum uerbū hoc ē aſabym etiam in cēteſimo tertiodecimo pſalmo ſcriptū ē. lxx. quoqꝫ idola trāſtulerūt. Nā &eo loco ubi legimus: Idola gētiū argentū & auꝝ: oꝑa manuū hoīum: ī hebræo habet aſabeem qd̓ Aꝗla īterpre-tat̉ elaboratōes eoꝝ. Vnde cū ita ueritas ſe habeat nō fruſtra ꝗdā doloris panē: aut hæreticoꝝ ītelligūt ſacr̄a autuitæ iſtius miſerabilis & erūnoſæ īterpretant̉ laborē: apud quā ī ſudore faciei comedimus panem nr̄m. Interꝗſpinas & tribulos breuis uitæ alimēta naſcunt̉. Illud quoqꝫ de eodē pſalmo īterrogare dignata es: Qui ſunt filii excuſſoꝝ. Miror te īHilarii cōmētariis nō legiſſe excuſſoꝝ filios: credētiū populos īterpretari. ꝙ .ſ. apoſtolosillo noīe putauerit appellatos ꝗbus ī euāgeliis ſit præceptū: In quācūqꝫ ciuitatē ītroierit: & nō fuerit recepti: excutere puluerē pedū ſuoꝝ ī teſtimoniū nō credētiū: licet tu argute præcaueris nō poſſe apoſtolos ſub noīe ex-cuſſoꝝ ītelligi: cū aliud ſit excutiētiū: aliud excuſſoꝝ: ꝗa excutiētes ſint: ꝗ excutiāt. excuſſi uero ꝗ ab alijs excutiant̉: & īcōgruū eē: excuſſos apoſtolos acciꝑe: ꝗ magis excutiētes debuerīt appellari. Q uid igit̉ faciā? Tātū uirū & tꝑibus ſuis diſertiſſimū: repræhēdere nō audeo. ꝗ & cōfeſſiōis ſuæ merito & uitæ īduſtria: & eloquētiæ claritate: ubicūqꝫ romanū nomē ē: prædicat̉. niſi ꝙ nō eius culpæ adſcribēdū ē: ꝗ hebræi ſermōis ignarus fuit. gracaꝝ quoqꝫ litteraꝝ ꝗͣdā aurā cœperat: ſed Heliodori preſbyteri quo ille familiariter uſus eſt: ea quæ intelligerenon poterat: quomodo ab Origene eſſent dicta quærebat. Qui quia in hoc pſalmo commentarium Origenisinuenire non potuit opinionem magis inſinuare ſuam: ꝗͣ inſcientiam uoluit cōfiteri. Quam ille ſumptam claro ſermone diſſeruit: & alienum errorem diſſertiue executus eſt. Reſtat igitur ut rurſum ad fontem ſermonis recurramus hebræi: & uideamus qūo ſcriptū ſit: Vbi nos habemus ſicut filii excuſſoꝝ: ibi legit̉ cenbnānaurimquod aquila interpretatus eſt: ſicut filii pubertatum: Symmachus & Theodotion ſicut filii iuuenturis: Sextaακονέοςνου: quod nos dicere poſſumus exocuti ſenſus. Ex quo manifeſtū eſt adoleſcētiæ populos ītelligi chri-ſtianos: ſecundum illud exēplum qd̓ deus ſuos ſctōs in modum arcus & ſagittaꝝ dicatur extendere: ut in pro-pheta Zacharia. Quoniam extendi te mihi iuda ut archum. Et Saluator de ſemetipſo: Poſuit me ſicut ſagittāelectam: & in pharetra ſua abſcondit me. Deniqꝫ in ſequenti uerſu exceptis. lxx. qui aliter tranſtulerunt: & ī hebræo & in cunctis editionibus ita repperi. Beatus uir qui repleuit pharetram ſuam ex ipſis: ut quia metaphorāſemel ſumpſerat ex ſagittis: & in pharetra quoqꝫ trāſlatio ſeruaret̉. excuſſos autem & conſuetudo ſermonis humani uegetos & robuſtos & expeditos uocat: & ipſi. lxx. interpretes in Eſdræ libro ꝓ iuuenibus tranſtuleruntī quo ita ſcribitur: Et factū eſt ex die illa: medii excuſſorum faciebant opus: & medii eoꝝ habebāt haſtas & ſcūta & arcus & thorachas: & prīceps poſt oēm domū Iuda ædificātiū ī muro. Ex quo aīaduertimus & ī præſēti loco ꝓ adoleſcētibus atqꝫ puberibus excuſſos poſitos: nō ut ille opinatus ē ꝓ apoſtolis: ꝗ excuſſi a pedū excuſſione dicant̉. Legi & cuiuſdā libꝝ: & elegātē in eo ſenſū repꝑi: excuſſos iudæos dici a tēplo & lege & gr̄a dominiꝓ eo qd̓ ē reprobos: & eoꝝ eē filios apoſtolos: ꝗ ex ipſoꝝ ſemīe ꝓcreēt̉: & ī ſimilitudinē ſagittaꝝ manu domi-ni cōtineāt̉. In ſeq̄nti quoqꝫ pſalmo Heliodorus magis ꝗͣ Hilarius nr̄ errauit: ꝗ de hoc loco ī quo ſcriptū ē: labores fructuum tuoꝝ manducabis: uaria opinatus aſſeruit: magis ſtare ſnīam: ſi ſcribat̉: fructus laboꝝ aliquemmāducare: & nō labores fructuū. unde ſpiritalē intelligētiā debere ꝑquiri: & ex hac occaſione agrediens diſputatōem tanta operoſitate qd̓ uolebat intelligi: uſus ē ꝑſuadēdi: quāta ſemꝑ falſitas indiget: ut uera uideat̉: cumhoc ī loco nō. lxx. īterpretes: ſed latini de græci uerbi ambiguitate decepti καρπους fructus magis ꝗͣ manus ītēpretati ſūt: cū καρποι manus quoqꝫ dicāt̉: qd̓ ī hebræo ponit̉ chac: & Symmacus ꝗntaqꝫ editio trāſtulerūt manuū tuaꝝ: ut ambiguitatē prioris ſermōis effugerēt. cū hæc furtiui ut aiūt oꝑis ad lucubratiūculā uelox notari:manus me