Titulus. XVIII.
aūt leges iuſte vel iniuſte: ſecundū quadruplex genus cauſarū .ſ. finalē: efficientem: formalē: ⁊ materialem. Dicūtur iuſte ex cauſa finali ſeu ex fine:qn̄ ordinātur ad bonū cōe. Iſte .n. eſt finis legis vtilitas boni cōmunis. Econtra eſt lex iniuſta: qn̄ eſtcontraria boni cōmuni. Un̄ quando aliquis p̓reſidens imponit leges oneroſas ſubditis: non propter cōmunē vtilitatem: ſed propter priuatā ſuamvt propter cupiditatem vel gloriā: puta: faciens ſtatutū: ꝙ qui cōmittit talem defectū ſoluat tantū: qd̓non propter aliud facit: niſi vt inde lucretur. Ul̓ cūimponit tallias ⁊ gabellas vltra debitū: vt theſaurizet vel pompiſet. Secūdo dicuntur iuſte ex cauſa efficienti ſeu auctore. Cauſa efficiens legis ē: ſtatuens legem. Si ergo non excedit poteſtatē ferentis: qꝛ .ſ. eam facit ſubditis ſuis: iuſta ē. Iniuſta aūtſi fert legem ſuper eos: ī ꝗbus n̄ habet poteſtatem:puta: ſi laicus cuiuſcūqꝫ dignitatis ēt īperator fac̄legem: que extendat̉ etiam ad clericos: vt ꝙ habeant rn̄dere in foro ſuo: vel ꝙ ſoluant tallias ⁊ huiꝰNō .n. bn̄t ptātem ſuꝑ clerū. Tertio dicuntur iuſte ex forma: qn̄ .ſ. ẜm equalitatē proportionis: īponūtur onera ſubditis in ordine ad bonū cōe. Cum.n. vnus hō ſit pars multitudinis: ꝗlibꝫ homo ⁊ ꝙē: ⁊ ꝙ hꝫ: eſt multitudinis: ſicut ⁊ q̄libet ꝑs ē qd̓ eſtotius. Un̄ ⁊ natura aliqd̓ detrimētū infert aliquādo parti: vt ſaluet totū. Et ẜm hoc leges ꝓportionabilit̓ onera īponētes ſūt iuſte: ⁊ obligant in foro cōſcīe. Un̄ ex cā rōabili rectores ciuitatꝭ īponūt aliqͣscollectas: puta ad defendēdū ſe ī iuſto bello: ⁊ ẜm ꝓportionē debitā: ꝗ hoc recuſaret: peccaret. Iniuſteaūt ſūt: qn̄ non eqͣliter onera īponūtur: ẜm ratamvnicuiqꝫ ꝯtingentē: ſꝫ ſubſtantiā: ſꝫ alij nimis grauātur enormiter: alij nimis alleuiātur. Et iſte ſuntviolētie magis qͣꝫ leges: vn̄ tales leges non obligātī foro ꝯſcīe: niſi forte ꝓpt̓ vitādū ſcādalū vl̓ ꝑturbationē: ꝓpter quā hō dꝫ cedere ēt iuri ſuo: ẜm illudMathe. v. Qui te angariauerit mille paſſus vadecū illo ⁊ alia duo. Quarto leges ſūt iuſte ex materia: qn̄ .ſ. ſūt de rebus in ſe iuſtis. Iniuſte aūt qn̄ſūt de rebus illicitis: puta contra ius diuinū vl̓ naturale: vt ꝙ adorēt idola: ſicut fec̄ nabuchodonoſor legē: ꝙ oēs adorarēt ſtatuā ⁊c̄. dan̄. iij. Et talesleges nullo modo ſūt obſeruāde: qꝛ vt dr̄ Act. v.Obedire oꝑꝫ deo magꝭ qͣꝫ hoībꝰ. Et de his legibusiniꝗs ⁊ condētibꝰ eas: dr̄ Iſa. x. Ue his ꝗ condūt leges iniqͣs ⁊ ſcribentes iniuſticias ſcripſerūt: vt opprimerent in iudicio pauꝑes: ⁊ vim facerent cauſehūiliū ppl̓i mei. Quocūqꝫ ergo iſtoꝝ modoꝝ ſūt iniuſte: non obligāt in foro ꝯſcīe. Si tn̄ ſolū ex fine eſſent iniuſte: ⁊ in alijs iniuſte .ſ. ex materta: ſorma: etauctore: forte ligarent tunc. Et nota ꝙ condētesleges iniqͣs: puta: ad imponēdū collectas īdebitas⁊ grauamina: tenent̉ ad reſtitutionē ⁊ heredes eorū: oīum dānoꝝ q̄ occaſione dictaꝝ legū aliꝗ paſſiſūt: ⁊ illi ꝗ īduxerūt ꝯditorē ad talē legem faciēdāꝗlibet inſolidū. Et ſeruātes eas leges tenētur etiā
ſūt. Ubi aūt iuſte ſint leges ſeculares: etiam ſeruati debent ⁊ peccant tranſgredientes. Un̄ gelaſiꝰ papa. Quis aūt leges pͥncipu: aut patrū regulas: autmonitiones paternas dicat debere conteni: niſiīpunitū ſibi extimet tranſire cōmiſſū: di. x. Un̄ dic̄glo. ꝙ peccat oīs ꝗ cōtēnit legē: ſꝫ n̄ peccat oīs ꝗ̇ paret legibꝰ: vbi .ſ. loꝗtur de cōſilio lex. xiiij. q. i. ꝗſꝗsEt ſic aliud ē contenere: aliud n̄ parere. Dic̄ Berin li. de diſpenſatione ⁊ precepto. Contēptus vbiqꝫdānabilis: ⁊ ſic eſt mortale ex contēptū legem trangredi. Ex ignorantia enim vel negligentia nō ſemper: ſꝫ ſecūdū materias. Et dicit no. papa. Quicꝗdcontra leges accipitur per leges diſſolui meretudi. x. vides. Et dicit ibi glo. ꝙ hec regula eſt vera: īhis in ꝗbus eſt perpetua cā prohibitionis: vt ꝙ filius contrahat matrimoniū cum matre. Uel dic ꝙmeretur diſſolui niſi illud per aliam conſtitutōemtoleretur.De cōparatione leguꝫ.ciuiliū ad canonicas quo ad prioritateꝫ. Sciēduꝫigitur: ꝙ lex ciuilis eſt prior lege canonica tempore. Sed lex eanonica eſt pͥor ciuit̓ dignitate ſeu auctoritate. Primū patet ex hoc: ꝙ lex ciuilis cepit te̓pore moyſi vel circa. Lex vero cāonica tp̄e apoſtlorum quādo fecerunt cōſtitutionē: ꝙ cōuerſi adfidem abſtinerēt ſe a fornicatione: ab idolaticis ſāguine ⁊ ſuflocato: ſcꝫ animali. Fornicatio ꝗdem deſe ſemper fuit peccatū mortale: ſed ideo prohibita:quia gentiles putabant licitam: quaſi naturalem.Alia vero prohibita fuerunt: non qꝛ de ſe mala ſꝫad inducendū pacificum conuictum inter iudeoos ⁊ gentiles conuerſos ad fidem ⁊ remouenduꝫoccaſionem ⁊ exemplum mali. Qui fuerunt auctores legum ſecularium: ponit Iſidorus. in quinto etymologiaruꝫ: dicens. Moyſes gentis hebreepͥmus omnium diuinas leges ſacris litteris explicauit. Foroneus rex primus grecis leges iudiciaqꝫ conſtituit. Mercurius trimogiſtus pͥmus legesegyptijs tradidit. Solon primus leges athenienſibus edidit. Lyurgus primus lacedemonibus iura ex appollinis auctoritate confinxit. Numa pōpilius qui romulo ſucceſſit in regno: primus romanis leges edidit. Deinde cū populus ſeditioſusmagiſtratus ferre non poſſet: decem viros legibꝰcondendis creauit: qui leges ex libris ſolonis: inlatinum ſermonem tranſlatas. xij. tabulas expoſuerunt: diſtinc. vij. moyſes. Et in. c. ſeq̄n. dicit. Leges redigere in libris. Primus conſul pompeiusinſtituere voluit: ſed non perſeueranit metu obtractatorum. Deinde cęſar cepit id facere ſed ante interfectus eſt paulatim autem ātiq̄ leges vetuſtate⁊ incuria aboleuerunt. Noue autem a conſtantioceſare ceperunt ⁊ reliquis ſuccedētibus erantqꝫ ꝑmixte ⁊ inordinate. Poſtea theodoſius minor auguſtus: codicem factum conſtitutionum diſpoſuit.De legibus aūt canonicis dicit Iſido. di. xvi. c. i.Canones conciliorū generaliū: ceperūt a tempore