Capitulum Unicum.
pel interpretatione alicuius iuris. Ediderunt: ideſt expoſuerunt et interpretati ſunt inſtitutionescōpolitas ab alijs. Quedā leges dicūtur ab hisqediderunt eas: vt conſulares tribunitie: iulie: etcornelie. Nā ⁊ ſub octauiano ceſare ſuffecti conſuapius ⁊ pompeius legem tulerūt: q̄ a nominieorū papia ⁊ pompeia nuncupātur: continēsū premia pro ſuſcipiēdis liberis. Sub eodeꝫ īitore falcidius tribunus plebis legem fecit: neqs plus exfraneis in teſtamēto legaret: qͣꝫ vt quarpars ſuꝑ eēt heredibꝰ: ex cuiꝰ noīe lex falcidia noa ē: diſ. e. Archidi. Conſulares. Cū romāi ferpoſſent fuꝑbiam regū: conſules fecerunt: ⁊ges ab illis ꝯſulibus: conſulares dicunturunitie. Cum quadā vice populus romanus aribus receſſiſſet: fecit ſibi tribunos: ꝗ .ſ. preeſſētjs: ⁊ leges facte ab his dicunt̉ tribunitie. Et dicitribunus a tribuendo iura vnicuiqꝫ: vel a tripopl̓o cui preerat. Uel qꝛ populus diuiſus fuī tres ꝑtes: ⁊ ex qualibet parte tribuni eligebant̉inde dicti tribuni. Suffecti .i. ſubſtituti. Qui enīum cōſulum an̄ finem ſui officij decedentiūuebant̉: dicebātur ſuffecti. Falcidius. De leidie quā notat hic glo. vide ī. iij. parte ti. x. c.amentis. Satyra lex dicta eſt: eo ꝙ de pluus rebus lex illa loꝗt̉: ſimul dicta a copia reꝝ: ⁊aſi a ſaturitate. vn̄ ⁊ ſatyrā ſcribere: eſt poemaa condere: vt oratij: Iuuenalis: ⁊ perſij.tes noualium ꝯmertioꝝ ſunt: ab inſuominate: in qua antiꝗtꝰ mercatorum. Et ſic hic glo. ꝙ lex illa iniꝗſſima eſtus naufragium īhabitatores oīa aut. ff. e. modeſtinus. Sed illa lex hodie correeauteꝫ. naufragia: īmo tales ipſevt. C. deti: extra de rap. c. excōicationi. Adſunt excōArchi. ꝙ videtur ꝙ ſit canon late ſn̄ie: qd̓ etiaꝫet glo. hic poſita. Sꝫ inno. credit ꝙ ſit canon fe. Idē Ber. ſentit ibidē. De hoc habes ī. iijctatu de cenſurꝭ.t nota quod totum corris ciuilis cōis: diuidit̉ in quatuor libros. qͦgatōes .ſ. codicuꝫ: digeſtū: īſtitutam: autēticas notāt̉ allegant̉ ꝑͦ nomen libri: ꝑ titulosper ꝑagraphos. Cōueniētiā hꝰ diuiſiōisrū humanaꝝ ſuprapoſite ſcd̓m iſido: pulchre noit. b. Tho. pͥª 2ᵉ. q. xcv. arti. iiij. Dic̄ enī ꝙ vnūquodpōt per ſe diuidi: ſcd̓m id quod ī eiꝰ rōne ꝯtinet̉.icut ī rōne aīalis continet̉ aīa: q̄ eſt vel rationat̓el irrōnalis. Et iō aīal per ſe diuiditur in rōnale ⁊rrōnale: nō aūt diuidit̉ ſcd̓m albū ⁊ nigrum: q̄ ſūtiuiſio p̄ter eius rōnē. Sunt aūt multa de rōne les hūane ſecūdū quorū quodlibet lex humana ꝓle ⁊ per ſe diuidi pōt. Eſt enī pͥmo de rōne legislimane: ꝙ ſit deriuata a lege nature: vt ex dictꝭ pꝫ.tt ẜm hoc poſitiuū. diuidit̉ in iuſgentiū ⁊ in ius ciuile: ſecūdum duos modos quibus aliꝗd deriuatur a lege nature: vt ſupra dictum ē. Nam ad iuf-
gentium pertinent ea que deriuantur a lege natuire: ſicut concluſiones ex principijs: vt iuſte emptiones: ⁊ venditōes ⁊ alia huiꝰ ſine quibus hoīes ad īuicem cōuiuere non poſſēt: quod ē de lege natureqꝛ homo naturaliter eſt aīal ſociale ꝓut probaturin prīo poli. Que vero deriuātur a lege nature permodū particularis determinationis: pertinent adius ciuile: ſecundū ꝙ aliqua ciuitas aliqd̓ ius ſibiad cōmodum determinat. Secūdo eſt legis ꝙ ordinetur ad bonum ciuitatis. Et ſecūdū hoc lex humanā diuidi pōt: ſecūdū diuerſitatem ęorū ꝗ dantoperam bono cōi: ſicut ſacerdotes pro populo deum orantes: prīcipes ppl̓m gubernantes: militesꝓ ſalute populi pugnantes: ⁊ ideo iſtis hoībꝰ ſpecialia quedam iura aptant̉: vt .ſ. ponatur ius publicū⁊ ius militare. Tertio de rōne legis ē vt inſtituat̉a gubernante cōitatē ciuitatis. Et ſecūdū hoc diſtīguūtur leges ſecūdū diuerſa regimina ciuitatum.Quorum vnuꝫ regimen ē ſecūdum philoſophumin. iij. politi. quādo ciuitas gubernatur ab vno: ⁊ ſecundum hoc ponuntur conſtitutiones principumſeu edicta. Aliud regimen ē ariſtocrathia .i. principatus optimoꝝ vel optimatū: ⁊ ẜm hoc ſumunt̉ reſponſa prudentum ⁊ ſenatuſcōſultꝰ. Aliud regimēeſt obligathia prīcipatꝰ paucoꝝ diuitum ⁊ potētuꝫ⁊ ſecūdū hoc ſumit̉ ius p̄torū: ⁊ et dicit̉ ius honorariū. Aliud regimen ē populi quod dicit̉ democrathia: ⁊ ſecūdū hoc ſumūt plebiſcita. Aliud regimeneſt tyrannicū quod ē omnino corruptū. vn̄ ex hocnon ſumitur aliqͣ lex. Aliud regimen eſt ex his cōmixtuꝫ qd̓ eſt optimū ⁊ ſecūdū hoc ſumit lex: quāmaiores natu ſimul cū plebibus aliꝗd ſāxerūt: vtdiciū eſt ſupra. Quarto de rōne legis eſt ꝙ ſit directiua hūanorū actuū: ⁊ ẜꝫ hͦ ẜꝫ diuerſa de ꝗbꝰ leges ferāt̉ diſtīguūt̉ leges q̄ aliqn̄ ab actoribꝰ earūnominantur: et ſic diſtinguitur lex iulia de adulterijs: lex cornelia de ficcarijs: ⁊ ſic de alijs. Alie d̓nominātur nō ꝓpter auctores earū: ſed propt̓ resde ꝗbus ſunt: vt lex de officio procōſulis: lex d̓ furtis ⁊ huiuſmodi. Diſtinguitur aūt iuſgentiū a iurenaturali: maxīe in quātū ius naturale ē cōe oībusanimalibus..§. II.uā leges humane etiāſeculares imponunt homini neceſſitateꝫ ad obſeruanduꝫ in foro conſcientie: ita ꝙ non obſeruanspeccat ſi ſint iuſte. Unde Auguſtinus dicit. Quilegibus imperatorum: que pro dei voluntate ferūtur obtemperare non vult acquirit grande ſupplicium. Qui autem legibus imperatorum que contra dei voluntatem feruntur obtemperare nonvult: acquirit grande premium: di. ix. imperatoresPro huiuſmodi declaratione dicit beatus Tho.iª 2ᵉ. q. xcvi. articū. iiij. ꝙ leges humanitus. poſitevel ſunt iuſte vel iniuſte: ſi ſunt iuſte: habent vimobligandi in foro conſcientie a lege eterna a qua d̓riuātur ſecūdū illud prouer. viij. per me reges regnant ⁊ legum conditores iuſta decernunt. Dicūt̉