Titulus. XVII.
luta. ſꝫ d̓ ncc̄itate congruētie: qͣ .ſ. aliꝗd melius ſitManifeſta ne in captōe ne .ſ. aliꝗs vicioſe poſſiteā interp̄tari: vel ne alicui paret̉ laq̄us ꝑ eā cuꝫ .ſ.n̄ clare loꝗtur: hec Io. ⁊ mouet glo. q̄one ſuꝑ. c. iniſtis. di. ciiij. Quid cum papa vult condere canonē ⁊ ep̄i contradicūt dicentes. Iſte canon n̄ conuenit conſuetudini regionis nr̄e. Cuiꝰ ſn̄ie potiꝰſtabit̉ pape vel oīum ep̄oꝝ: Uidet̉ ꝙ potius ep̄oꝝqꝛ orbis maior ē vrbe: di. xciij. legimus. argumētum ꝙ ſn̄ia pape p̄ualet vt. xxxv. q. ix. veniā. Nā⁊ error pͥncipis ius facit. ff. de ſuppel. le. l. iij. Ioā.Intelligendū tn̄ de tali errore ꝗ non ſit cōtra legē dīnaꝫ vel naturalē. Et dicit Archi. ſuꝑ. d. c. eritin pͥn. ꝙ iſte conditōes legis intell̓ende ſūt de legibꝰ cōibus in ꝗbus hec oīa conſiderāda ſūt. Uelforte hec oīa intelligūtur negatiue: vt .ſ. leges nōferātur cōtra honeſtatē vel iuſticiā ⁊ ſic de alijs.Ul̓ intell̓r qd̓ hic dr̄. Collectiue .ſ. in cōdendis lelegibꝰ hec ſunt cōſiderāda ſed n̄ in qͣlꝫ eaꝝ. ItArchi. ſuꝑ. c. conſuetudo. di. i. exponendo ſcd̓amdeſcriptōem legis ſuprapoſitā ſic ait. Lex erit. i.ꝓ lege ẜuandū ⁊ vigorem legis hēbit oē .i. aliqd̓de oī vel oē n̄ genere ſubſtātie ſed equalentie: dūmō contineat qd̓ ſeꝗtur. Ꝙ rōne .ſ. non ſcripturatm̄. Qd̓ religioni hoc iō dicit: qꝛ ſatis dictaret rōhumana ꝙ ꝗs poſſet pecuniā fenebreꝫ exercere:ſed qꝛ hoc contrariū ē diſcipline ⁊ ſaluti: iō nonē ius nec loco iuris pōt hr̄i. Et ē āt ꝯͣ leges ꝑmittētes vſuras .ſ. n̄ ſūt leges. Itē ſatis dictaret hūana rō poſſe vti azimis iudeoꝝ vel idolaticis. Sꝫqꝛ hoc ē contrariū religioni: iō n̄ pōt de iure fierixxviij. q. i. oēs. xxxiij. q. iiij. ſicut ſanctiꝰ. Qd̓ vr̄ intelligendū: qn̄ hoc fieret vt qꝛ in lege veteri mandatū quo ad pͥmū: vel ī venerationem idoli qͦ adſcd̓m exēplū. Uel ita vt ſcādalū ſeq̄retur quo advtrūqꝫ. Item ſatis ꝑſuaderet rō hūana: ꝙ ꝗs poſſet vti ſua vxore ī ſacro ordīe: vel ꝙ poſſet cōtrahere cū cōmr̄e vel affini. Sꝫ qꝛ cōtrariū ē diſcipline ⁊ religioni n̄ pōt fieri de iure. Et diffinit hugo de ſctō victo. ſic diſciplinā. Diſciplina eſt bona⁊ hōeſta cōuerſatio cui paꝝ ē n̄ malū facere ſꝫ ētſtudet in his q̄ bn̄ agit irrep̄henſibil̓ apꝑere. Secūdū āt aug. ⁊ papi. diſciplīa dr̄ qͣrūcūqꝫ reꝝ ſcīaSeriuat̉ āt a diſcendo..§. IIII.ꝙ deriuaDe lege humana tur a rōenaturali ⁊ ꝓhibet vicia ſꝫ non oīa. Imꝑat actusꝟtutū ſꝫ non oēs. ¶ Et ꝓ declaratōe pͥmi dic̄. b.tho. pͥª 2ᵉ. q. xcv. ar. ij. ꝙ lex inqͣꝫtuꝫ hꝫ de iuſticiain tm̄ hꝫ de virtute legis. In rebus at humanisdr̄ aliꝗd eē iuſtū ex eo ꝙ ē rectū ẜꝫ rl̓aꝫ rōis. Rōnis āt pͥma regula ē lex nature vt. sͣ. dictū ē. Oīsigr̄ lex humanitus poſita in tm̄ hꝫ de legis rōe inqͣꝫtum a lege nature deriuat̉. Non tn̄ deriuaturlex humꝗna a lege naturali vt ꝯcluſiones ex pͥncipijs demonſtratiue ꝓducunt̉. Hoc .n. mō deriniant̉ p̄cepta decalogi a lege nature ſicut ex hͦ ꝙdicit lex naturalis nemī fieda iniuria: ſeꝗtur de
ncc̄itate non eē occidendū: adulterandū: furādū⁊ hiꝰ. Et quaſi ēt iſto mō iuſgentium deriuatura lege nature. Sꝫ deriuatur lex humana a naturali ſicut determinatōes ꝑticulares qͦrūdā generalium: ſicut ēt forme cōes in artibꝰ determinanī̉ad aliꝗd ſpale: ſicut artifex formā cōem domꝰ nōceſſe ē ꝙ determinet ad hāc vel illā figurā domꝰDictat lex naturalis malefactorē puniri: ſed pōitlex humana modū determinatū punitōis ⁊ ſic d̓alijs. Un̄ ⁊ Tulliꝰ dicit in ſua rhetorica: ꝙ res anatura ꝑfectas ⁊ a ꝯſuetudine approbatas legūmetus ⁊ religio ſanxit. Dicit āt iuriſꝑitus ꝙ nonoīum qͦ lege ſtatuta ſunt: pōt rō aſſignari: n̄ qꝛ leges oēs n̄ ꝓcedant a rōe ſi iuſte ſūt. Sꝫ qꝛ nimiseēt difficile ⁊ ꝓlixū: ſed vt dicit ph̓s in. v. ethi. Intalibus oꝫ attendere exꝑtoꝝ vl̓ ſenioꝝ vel prudētium in demr̄abilibus enunciationibꝰ ⁊ opīonibus n̄ minus qͣꝫ demonſtratōibus. Quantumad ſcd̓m ſciendū ꝙ lex ponit̉ ī cōi. Rō huiꝰ ē ẜm.b. tho. pͥª. 2ᵉ. q. xcvi. ar. i. Quia vnūqd̓qꝫ qd̓ ē ꝑifinem neceſſe ē ꝙ ſit fini ꝓportionatuꝫ. Finis atlegis ē bonum cōe. Sic n. dicit iſid̓. sͣ ī deſcriptōne legis .ſ. ꝙ lex nullo pͥuato cōmodo: ſed pro cōivtilitate ciuiū dꝫ eē ꝯſcripta di. iiij. erit. Un̄ oꝫ leges humanas eē ꝓportionatas ad bonū cōe: bonum āt cōe ꝯſtat ex multis: ⁊ iō oꝫ ꝙ lex ad multa reſpiciat ẜm ꝑſonas ⁊ ẜm tꝑa ⁊ ẜm negocia. Cōſtituitur .n. cōitas ⁊ ciuitas ex multꝭ ꝑſonis ⁊ eiꝰbonum ꝑ multiplices actiones ꝓcuratur: nec adhoc ſolū ꝙ modico tꝑe duret: ſed ꝙ ī oī tꝑe perſeueret ⁊ ꝑ ciuiū ſucceſſionem vt Aug. dicit ī. ij. deci. dei. Notandū tn̄ ꝙ ph̓s in. v. ethi. ponit tres ꝑtes iuſticie localis qd̓ ē ius poſitiuū. Sūt .n. q̄daq̄ ſimpl̓r in cōi ponūtur ⁊ he ſunt leges cōes. Etqͣꝫtum ad hoc dicit ꝙ legale ē: qd̓ ex pͥncipio ꝗdēnihil differt vt ſic ſit vel al̓r: qn̄ āt pōit̉: differt: puta ꝙ captiui ſtatuto p̄cio redimant̉. Quedam v̓oſunt qͣꝫtum ad aliꝗd cōia: ⁊ qͣꝫtum ad aliꝗd particularia qͣſi leges pͥuatorū: qꝛ reſpiciunt ſingulares ꝑſonas: ſed ptās earum extenditur ad multanegocia. Et qͣꝫtum ad hoc dicit ꝗcūqꝫ in ſingularibus lege ponunt̉. Dicuntur et quedā legalia n̄qꝛ ſint leges: ſed ꝓpter applicationem legū cōiuꝫad particularia facta aliqua: ſicut ſunt ſn̄ie queiure hn̄tur: ⁊ qͣꝫtum ad hoc dicit ph̓s ⁊ ſn̄ialia.¶ Quantum ad tertium .ſ. ꝙ lex humana ꝓhibꝫvicia ſed non oīa: declarat. b. Tho. pͥª 2ᵉ. q. xcvij.ar. ij. ſic. Cum lex ſit q̄dam menſura humanoruꝫactuum: ⁊ diuerſa diuerſis menſurentur ẜm conuenientiam eorum: oꝫ ꝙ leges imponantur hoībus ẜm eoꝝ conditionem: qꝛ lex ẜm Iſido. debꝫeē poſſibilis ⁊ ẜm patrie conſuetudinem. Ptāsautem oꝑandi ſeu facultas ex interiori habitu etdiſpoſitione ꝓcedit. Non .n. idē eſt poſſibile n̄ hn̄ti habitum v̓tutis ⁊ v̓tuoſo. Sicut non eſt idempoſſibile puero ⁊ viro ꝑfecto: ⁊ ꝓpter hoc n̄ ponitur eadē lex pueris qͦ ⁊ adultis. Multa .n. ꝑmittūtur ī pueris: q̄ in adultis puniūt̉ in lege vel vitu