Capitulū Unicū.
ꝙ melior ē iuſticia aīata qͣꝫ inaīata. Sed iudex ēiuſticia aīata. Dicit .n. philoſophus. v. ethico. ꝙ adiudicē confugiūt hoīes ſicut ad iuſticiaꝫ aīatam.Lex āt eſt qͣſi iuſticia inaīata. Ergo vr̄ ꝙ meliꝰ fuiſſet vt executio iuſticie committeretur arbitrioiudicū qͣꝫ ꝙ lex aliqͣ ederet̉. Rn̄det Tho. vbi. sͣ.ꝙ ẜm ph̓m in .i. rheto. melius eſt oīa ordinari leficiunt ad rectas leges condēdas: qͣꝫ multos qͥ reꝗrentur ad recte iudicādum de ſingul̓. Scd̓o qꝛilli ꝗ leges ponunt multo tꝑe conſiderant ꝗd lege ferendū ſit. Sꝫ iudicia de ſingularibꝰ fctīs: fiunt ex caſibꝰ ſubito ortis. facilius āt ex multꝭ cōſideratis pōt hō videre quid rectuꝫ ſit qͣꝫ ex vnoſolo facto. Tertio qꝛ legiſlatores iudicāt ī vl̓i ⁊ d̓futuris. Sed hoīes iudicijs p̄ſidentes iudicantafficiūtur odio vel amore aut cupiditate. Etorum deprauatur, iudiciū. Quia igr̄ iuſticiaita iudicis non ī multis īuenitur. Et qꝛ flexibiſt: iō nccͣium fuit ī ꝗbuſcūqꝫ ē poſſibile lege d̓minare ꝗd iudicādū ſit ⁊ pauciſſima arbitrio.§. III.pium relinq̄re.deſcriptioDe qualitate ſeu neles humane Iſi. in li. ety. ſic deſcribit. Erit āt lex honeiſta poſſibilis ẜm naturā: ẜm conſuetudineꝫloco: tꝑiqꝫ conueniens: ncc̄ia: vtilis māifeſtaqꝫ ne aliꝗd ꝑ obſcuritatem ī captione contīeullo pͥuato commodo ſꝫ ꝓ cōi ciuium vtilitanſcripta: di. iiij. erit. Que quidē deſcriptio n̄videtur bona. Nam ēt Iſido. di. i. c. conſuetudo.ens qͣlitatem legis dicit. Lex erit oē qd̓ raticonſtiterit: duntaxat qd̓ religioni ꝯgruat: qd̓line conueniat: qd̓ ſaluti ꝓficiat. Aut gͦ iſtainuta deſcriptio que ponit tm̄ tres conditilegis. Aut illa ſuꝑflua q̄ ponit. xi. conditiorn̄ſio eſt ꝙ vtraqꝫ bona eſt ⁊ tn̄ iſtaſcd̓a brecontinens q̄ ſunt nccͣia legi. Illa ātgis explicat conditiones ipſiꝰ legis: qͥ tn̄ oēs ꝯntur īplicite: ſeu reducūtur ad illas tres cones poſitas in ſcd̓a deſcriptione. ¶ Hoc āt ſicdeclarat. b. tho. pͥª 2ᵉ. q. xcv. ar. iij. Uniuſcuiuſqꝫrei q̄ eſt ꝓpter aliquē fine: ncc̄e eſt ꝙ forma d̓terminet̉ ẜm ꝓportōem ad finē: ſicut forma ſerre talis dꝫ eē qͣlis ꝯuenit ſectioni: vt pꝫ ī. ij. phyſi. Quelibet res recta ⁊ menſurata oꝫ ꝙ heat formā proportionalem ſeu regule ⁊ menſure. Lex āt hūana vtrūqꝫ hꝫ: qꝛ ⁊ eſt aliꝗd ordīatum ad finē: ⁊ eſtq̄dam regula ⁊ menſura recta: ⁊ menſurata qͣdārl̓a ſuꝑiori. Que ꝗdem rl̓a ſuꝑior ē duplex .ſ. lexdīna ⁊ lex nature. Finis āt humane legis ē vtilitas hoīum ſicut ēt dicit iuriſꝑitꝰ Et iō Iſi. ī d̓ſcriptione ſcd̓a legꝭ tria poſuit .ſ. ꝙ religioni ꝯgruatnqͣꝫtum .ſ. ē ꝓportionata legi dīne. Ꝙ diſciplineꝯueniat inqͣꝫtum .ſ. ē ꝓportionata legi nature. Ovtilitati ꝓficiat inqͣꝫtum. ſꝫ ē ꝓportionata vtilitatihumane: ⁊ ad iſta tria oēs alie ꝯditiones q̄ poſtea
in illa pͥma ponūtur: reducunt̉. Naꝫ ꝙ dr̄ honeſta refert̉ ad hoc ꝙ ꝯgruat religioni. Qd̓ aūt ſubdit̉ iuſta poſſibil̓ ẜm naturā ⁊ conſuetudinē pr̄ieloco tꝑiqꝫ conueniēs: refert̉ ad hoc ꝙ conueniatdīſcipline. Attendit̉ .n. diſciplina pͥmo qͣꝫtū ad ordinē rōnis: ꝗ īportatur ī eo ꝙ dr̄ iuſta. Scd̓o qͣꝫtum ad facultatē agentiū: dꝫ .n. eē diſciplina conueuiēs vnicuiqꝫ ẜm ſuā poſſibilitatē: ⁊ iō dr̄ poſſibilis. Obẜuata ēt poſſibilitate nature: ⁊ iō dr̄ ẜꝫnaturā. Non .n. eadē īponenda ſunt puerꝭ q̄ īponunt̉ viris ꝑfectis. Et ẜm humanā ꝯſuetudīem.Nō .n. pōt ho ſolus viuere ī ſocietate alijs moreꝫnon gerens. Tertio mō qͣꝫtum ad debitas circunſtātias: iō dicit tꝑi locoqꝫ conueniēs: ꝙ āt ſubdit̉ncc̄ia vtil̓ ⁊cͣ. refert̉ ad hoc ꝙ ꝓficiat ſaluti vt neceſſitas referat̉ ad remotioneꝫ mali. Utilitas v̓oad conſecutionē bonoꝝ. Maifeſtatio v̓o ꝑtīet adcauendū nocumentū: qd̓ poſſet ꝓuenire ex ipſalege ſi eēt obſcura. Et vt dictū eſt lex ordīatur adbonū cōe: iō ⁊ hoc ponit̉ ī hac deſcriptōe duꝫ dr̄Nullo priuato cōmodo ⁊cͣ. Et ex iſta deſcriptiōepoſſet rn̄deri ad ea q̄ obijcerent̉ in cōtrariuꝫ. hectho. q̄ refert archid̓. ſuꝑ. c. erit at di. iiij. Glo. at dicti. c. ſic exponit. Poneſta dꝫ eē lex: qꝛ ī iure n̄ tanattenditur iuſticia qͣꝫ honeſtas: vt. xxxv. q. iij. poro. Addit Archi. hic ī roſario. Honeſtas dr̄ qͣi honoris ſtatum cōẜuans. Un̄ honeſtū eſt qd̓ ſua vitrahit: ⁊ dignitatem allicit: vt dicit Tulliꝰ. Et heceſt v̓tus contraria turpitudini ⁊ mr̄ condecentie.Or̄ ēt honeſtas aliqn̄ compoſitio ⁊ apparatꝰ diuitiarū ẜm illud eccl̓. xi. Pauptas ⁊ honeſtas adeoſunt iuſta. Al̓r .n. non eſſet ius niſi eſſet iuſtuꝫ vtdi. i. ius generale. Et Aug. dicit ꝙ lex ſi n̄ eſt iuſtan̄ eſt lex poſſibilis: qꝛ ſi ex īpoſſibilitate legis hōeā trāſgrederetur: qꝛ .ſ. ẜuare n̄ poſſet trāſgreſſioei non īputaret̉: vt. xv. q. i. non eſt. ⁊. xxiij. q. iiij. nabuchodonoſor. Scd̓m naturā .i. ẜm naturalemrōem: qꝛ ſi contraria eſſet rōni non eſſet lex. Uelẜm naturam .i. conuenientiā ꝑſonaꝝ ꝗbus daturvel ẜm naturā .ſ. negociorū de quibꝰ agit̉. Scd̓mconſuetudinem: qꝛ ſi eſt contra conſuetudinem īhītantium: ꝑ contrariā conſuetudīem derogaturvt di. iiij. §. leges. Item qꝛ ⁊ conſuetudo legem īt̓p̄tatur: exͣ de ver .ſi. abbate. Loco: qꝛ ī aliꝗbꝰ locꝭaliqͣ ſtatuunt̉: q̄ alibi non reciꝑentur: vt di. xxxi.al̓r. vbi on̄ditur lex contīentie īpoſita in ſacrꝭ cōſtitutis ī eccl̓a occidentali: non eſſe poſitā ī eccl̓iaorientali: quo .ſ. ad vſum mr̄imonij contracti. Lpori conueniens. Oīa .n. debent conuenire tꝑibꝰſuis: vt. xxiij. q. iiij. ſi eccl̓ia. Multa .n. fuerunt ſtatuta rigoroſa tp̄ibus antiquis: qn̄ hoīes deuotiores erant ⁊ fortiores: que modernis tp̄ibus peralia iura vel conſuetudines ſunt īmutata. vn̄ dr̄di. xxxiiij. fr̄nitatis. Defectus noſtri tꝑis quibusnon ſolum merita ſed ⁊ corpora defecerunt: nonpatitur diſtinctionis illius manere cenſurā. Neceſſaria. n̄ niſi īſtante ncc̄itate ius ſtatui debet: vtxxix. di. regule. Sꝫ intellige n̄ de neceſſitate abſo