Titulus.XVI.
naturalis ꝓcedit a voluntate diuina vnde dictūē ſupra ad quā nō ſe extendit ptās humana: nā ſicut lex humana non pōt tollere legeꝫ diuinā velnaturalē: ita ēt nll̓a conſuetudo pōt tollere legeꝫdei vel naturalē: vn̄ Iſi. in ſyno. Prauū vſū lex.ſ. diuina ⁊ rō .ſ. naturalis vincat di. xi. vſus. Sꝫꝙ ꝯſuetudo n̄ poſſet tolle̓ legē hūanā arguit̉ ſic.Ex multis mal̓ nō pōt fieri vnū bonū: ſꝫ ille ꝗ pͥmo īcipit contra lege facere male facit: ergo ml̓tiplicatis ſil̓ibꝰ actibꝰ n̄ efficiet̉ aliqd̓ bonū. Lex ātē qd̓dam bonū qꝛ ē regulatiua humanoꝝ actuūgͦ per conſuetudinē aboleri non pōt lex vt cōſuedo hēat vim legis. Ad qd̓ rn̄det tho. vbi. sͣ. ꝙ leges humane ī aliquibꝰ caſibꝰ deficiunt: vn̄ poſſibile ē aliqn̄ cōtra legē agere ī caſu ī qͦ deficit lex.⁊ tn̄ actꝰ non erit mai. Et cū tales caſus multiplicantur ꝓpter aliquā mutationem hoīum tuncmanifeſtat̉ ꝑ ꝯſuetudinē ꝙ lex vlteriꝰ vtilis n̄ eſtſicut ēt manifeſtaret̉ ſi lex ꝯͣria verbo ꝓmulgaretur. Si āt adhuc remaneat eadē rō qͣre lex pͥͤ vtilis erat: tunc non ꝯſuetudo legē ſꝫ lex conſuetudinem vincit. Niſi forte ꝓpter hoc ſolū lex īutil̓videat̉: qꝛ non ē poſſibilis ẜm conſuetudinē pr̄ieq̄ eſt vna de conditōibꝰ legis. Difficile eſt .n. ꝯͣſuetudinē multitudīs remouere. ¶ Scd̓o arguiturſic ꝙ .ſ. conſuetudo n̄ poſſit facere legē ſeu hr̄e vī̄legis. Facere ſeu ꝯdere legē ꝑtīet ad ꝑſonas publicas: q̄ hn̄t regere ciuitate ſeu cōitatē: vn̄ pͥuateꝑſone legē facere non pn̄t: ſꝫ ꝯſuetudo īualeſcit ꝑactꝰ pͥuataꝝ ꝑſonaꝝ: ergo conſuetudo n̄ hꝫ viꝫ legis nec pōt tollere legem. Ad qd̓ rn̄det. b. tho. vbi.sͣ. Multitudo ī qͣ conſuetudo aliqͣ ītroducit̉ poteſt eē duplicis conditōis. ſi .n. ſit libera ml̓titudoq̄ poſſit ſibi legē īponere: plꝰ ē cōſenſus totiꝰ multitudīs ad aliꝗd obẜuandū qd̓ ꝯſuetudo manifeſtat qͣꝫ aucͣtas pͥncipis ꝗ non hꝫ ptātem ꝯdendi legeꝫ: niſi inqͣꝫtū gerit ꝑſonā multitudīs. Un̄ lꝫ ſingule ꝑſone n̄ poſſint ꝯdere legem: tn̄ totꝰ ppl̓s legē ꝯdere pōt. Si v̓o multitudo n̄ ſit libera nec hēat ptātem ꝯdendi lege: tunc ēt n̄ hꝫ ptātem rēouēdi lege a ſuꝑiori poſita. Et tunc ipſa cōſuetudo ītali multitudīe p̄ualens: n̄ obtīet vim legis niſi īqͣꝫtum ꝑ eos tolerat̉: ad qͦs ꝑtinet legem īponereml̓titudini. Ex hͦ ip̄o .n. ꝙ tolerāt qd̓ fit ꝯͣ legeꝫ ſuaꝫ vidēt̉ approbare qd̓ ꝯſuetudo īduxit: hec thoq̄ refert archi. ī roſa. di. xi. Dicit at Io. ī glo. ſuꝑ. §.leges. di. iiij. ꝙ ꝯſuetudo n̄ pōt abrogare .i. toller̄lege niſi ꝑ exp̄ſſū ꝯſenſū pape: vt exͣ de p̄bē. cū iadudū. Lꝫ ꝗdā dixerīt ꝙ ſuffic̄ ſola ſcīa pape. Etſeꝗt̉ ī illa glo. q̄ ē bar. bri. Ego credo ꝙ conſuetudo rōabilis ⁊ p̄ſcripta tollat legem: vt exͣ de ꝯſuec. vlt. Etiā ſine ſcīa pͥncipis: difficile enī eſſet ſcireoēs conſuetudīes q̄ ẜuant̉. Addit archi. ī roſari.Alij dicunt contra .ſ. ꝙ n̄ ſufficit ſcīa pͥncipis ad hͦꝙ conſuetudo tollat legē di. xij. ꝯſuetudo. In paa certū eſt ꝙ reꝗͥrit̉ eiꝰ aſſenſſus exp̄ſſus: ⁊ eſticcͣiariꝰ cū non ex trāſlatōe ppl̓i ſed dn̄ica iuſſione ⁊ conſilioꝝ aucͣte ſuā hēat iuriſdictōem: di. xi.
ꝯn̄s. Sed ꝓ opīone glo .ſ. ꝙ ſufficit ſola ſcīa ⁊ toleratia facit. ff. de legi. de ꝗbꝰ. Cū idem oꝑet̉ tacitꝰ ꝯſenſus qd̓ exp̄ſſus: īmo plꝰ qn̄qꝫ vt notari cōſueuit. di. liiij. ſi ẜuꝰ. Si āt ſubditi nollet acceptar rōnabilem conſtitutōem allegātes conſuetudinemī ꝯͣriū: cōſtituēs pōt ꝯpelle̓ eos vt factū fuit. xxiij.q. v. de lyguribꝰ. Al̓s ptās eiꝰ eſſet deluſoria. Iuſſa eniꝫ romane eccl̓e ẜuare tenemur: ⁊ ꝗ nō ẜuatpeccat di. lxiiij. qꝛ. Et cū dr̄ lex tolli ꝑ diſſuetudinem intelligendū eſt ꝑ ꝯͣriū actū ſeu vſum ad idqd̓ mandat lex..§. III.Quomodo conſuetudo parificat̉ legi ī multis q̄ ponit archi. di. xi. ī hisſuꝑ eo qd̓ dicit Aug. ꝙ mos ppl̓i dei ⁊ īſtituta maloꝝ ꝓ lege hn̄da ſunt. Et pͥmo ꝗdem ꝑificat̉ in nouo iure conſtituendo. Sicut .n. lex de nouo inſtitui pōt q̄ pͥus erat facta: ita ⁊ conſuetudo vbi nōē ſtatutū ius legem obligantem ītroducit. ff. d̓ legi. diuturni. ¶ Scd̓o īterp̄tatōe: ſicut .n. vna lexaliā īterp̄tat̉. ff. de legi. l. ſi d̓ īterp̄tatiōe. ita ⁊ ꝯſuetudo īterptatur legem: ex de conſue. cū dilectusTertio ſicut ī iure ſcripto ꝓceditur de ſil̓ibꝰ ad ſimilia: ita ⁊ ī iure conſuetudinario. C. q̄ ſit lon. cōſue. l. i. ¶ Quarto ſicut lex facit aliquem iudiceꝫordinarium ita ⁊ conſuetudo exͣ de fo. com. cumcontingat. ⁊ de of. archidi. dilecto. ¶ Quinto ſicut lex informat iudicem. ⁊ iuriſditionem ita etconſuetudo. ff. de of. ꝓcō. ⁊ le. l. ſolent. §. i. ¶ Sexto ſicut lex dat certis ꝑſonis ptātem eligendi ita⁊ conſuetudo exͣ de poſtu. bone memorie. ⁊ de electio. venerabilem. ⁊. c. cumana. Item ſicut ī electionibus ius ciuile ⁊ canonicū attenditur ita ⁊ cōſuetudo: exͣ de exceſi. p̄la. c. non ita. īmo plus facit conſuetudo: qꝛ .ſ. tollit ius eligendi ei cui competit de iure: exͣ d̓ his q̄ fi. a p̄la. ſine conſen. ca. eanoſcitur. ¶ Septimo ſicut forma iuris attendit̉ īpenis emoliendis ⁊ exaſꝑādis: ita forma conſuetudinis: exͣ de ſimo. ꝑ tuas ¶ Octauo: ſicut de iure conceditur edificare in loco publico ita ⁊ d̓ cōſuetudine. ff. qd̓ vi aūt clam. l. iij. §. plane. ¶ Iteꝫnono: ſicut datur immunitas alicuiꝰ officij vl̓ colationis a lege: ita ⁊ a conſuetudīe. ff. de iure īmu..l. iij. §. legem. Decimo ſicut lex derogat conſuetudini ita ⁊ conſuetudo aliqn̄ legi. ff. de ſepul. vio..l. iij. §. diuꝰ. exͣ de cenſi. qͣꝫqͣꝫ. li. vi. ⁊ di. iiij. §. leges.Qd̓ intell̓o .ſ. ꝙ lex tollat conſuetudīem: qn̄ princeps ꝑ ſuū ſtatutū vel reſcriptū intendit tollereconſuetudīem ⁊ ſic dꝫ intell̓i p̄dictꝰ. §. diuꝰ. al̓s?ͣexͣ de conſti. lꝫ. li. vi. Et hanc ſn̄iaꝫ viſus ē tenereInno. ⁊ hoc teneas: ꝗcꝗd al̓s īuenias notatum.Undecīo ſic̄ lex dat formā teſtādi ⁊ ita cōſuetudo. C. de teſta. l. ſi n̄ ſp̄uali. ¶ Duodecimo ſicut antiꝗ canones determīabant iuriſditōem archiep̄tī ſuffraganeos ⁊ ſubditos eoꝝ ita ⁊ cōſuetudo exͣde of. ordi. c. duo. Tredecimo ſicut ſn̄ia pͥncipisintendentis facere legē facit ius: exͣ de ſen. ⁊ re iixdi. in cāis. ita ⁊ ſnia lata ſuꝑ conſuetudīeꝫ: dump