Titulus.XVI.

¶ Titulus ſedecimꝰ: de lege ꝗnta que dr̄ conſuetudo vel mos. ¶ Capl̓m vnicū de conſuetudīsꝗdditate actione differentia.Ro quinta legeponitur cōſuetudo ſeu mosDicit. n. Aug. ad Caſulanum ꝙppl̓i dei ⁊ īſtituta maioꝝ ꝓ legetenenda ſunt: ⁊ ſicut p̄uaricatores legū dīnaꝝ: ita contētores conſuetudinū eccleſiaſticaꝝ cohercendi ſunt: di. xi. in his. Et dicitGr̄a. di. vij. §. i. Ꝙ ius ꝯſuetudīs poſt naturalemlegē exordiū hūit ex quo conuenientes ī vnū ſil̓ceperūt hītare: qd̓ ex eo tp̄e factū eē credit̉ qͦ caynuitatē edificaſſe legit̉: qd̓ cū per diluuium videatur extinctū poſtmodū tp̄e Nemroth fuit reꝑaratū ſeu immutatū: hec ibi. Fuit ergo an̄ cōe iushumanum: ⁊ aliqn̄ ēt tollit ip̄m ſeu p̄iudicat: vtdicetur.ab ſſib̓.Diffinitur autē ſic x. erx.Mos eſt longa conſuetudo de moribus tm̄ motracta. Conſuetudo āt eſt qd̓dā ius moribꝰ īſtium: qd̓ ꝓ lege ſuſcipit̉ cum deficit lex. di. i. vbilo. Obijcit contra deſcriptionē pͥmaꝫ tanqͣꝫ nononā. Primo qꝛ idē ponit̉ in deſcripto ⁊ deſcripne eius. Mos ē .n. ꝗ deſcribitur ⁊ in deſcriptiie eiꝰ dr̄ de moribus tm̄ modo tracta. Scd̓o obit: qꝛ cū conſuetudo videatur eē ſpes moris ⁊os ē genus inconueniēs ē ꝙ ſpes ponatur inifſinitione generis ſui. Sicut ſi diffiniendo aīaldiceretur ꝙ ē homo eēt inconueniēs. Sꝫ ad primū rn̄detur ꝙ mos ſumitur tripl̓r. Unoꝰ ꝓut genus ad oēm legē humanā ſcriptā ⁊ n̄ ſcriptaꝫ. Etſic ſumitur Gr̄a. in pͥn. decre. cū ait. Genus hūanū duobus regitur: naturali .ſ. iure ⁊ moribus. ī.iure poſitiuo ſcripto vel non ſcripto. Scd̓o modo dr̄ mos actꝰ frequentatus ⁊ p̄cipue morigeratus ſeu ẜm rationē. Et ſic ſūitur in diffinitōe moris ⁊ conſuetudinis. Tertio mō ſūitur ꝓ iure humano n̄ ſcripto: ⁊ ſic ſūitur cū hic dr̄ ꝙ mos ē lōga conſuetudo. Et ſic ēt conſuetudo aliqn̄ ſūiturꝑoī iure poſitiuo ſcripto vel n̄ ſcripto: ⁊ ſic ſūiturcū dr̄. Mos ē longa conſuetudo. Aliqn̄ ſūitur ꝓiure poſitiuo n̄ ſcripto: ⁊ ſic ſūitur cū diffinit̉ conſuetudo ꝙ ē qd̓daꝫ ius ⁊cͣ. Archi. ī roſario ſuꝑ v̓bo mos: dicit ꝙ mos ⁊ cōſuetudo qn̄qꝫ ſūt noīaiuris ⁊ ẜm hoc hic diffiniūtur vt dictū eſt ⁊ aliqn̄ſūt ſynōyma. Aliqn̄ v̓o ſūt noīa qͣlitatis. Et ẜm hͦidē vr̄ eē mos ⁊ conſuetudo .ſ. qͣlitas ſeu hītꝰ mētis: ex quo hō diſponit̉ ad hoc vel ilud faciendū:⁊ ſi ad malū viciū ē. Et qͣꝫuis large dicat̉ talis hītus mos vel conſuetudo: tn̄ ꝓpͥe loquēdo n̄ ſimpliciter dici deberet ſed cū adiectōe .ſ. malꝰ mosſeu mala conſuetudo. Si v̓o talis hītꝰ ad bonū īclinat dr̄ v̓tus vel bona qͣlitas mētis: ⁊ n̄ ſolū dr̄ū additione bonꝰ mos ⁊ bona cōſuetudo ſꝫ ſim

pliciter mos ⁊ cōſuetudo. Et idē ſūt mos ⁊ cōſuetudo .ſ. qͣlitas veniēs ex actibus iteratꝭ ſil̓ibus: ⁊ſic ſūitur ī diffinitione cū dr̄ moribꝰ .ſ. ꝓ actibꝰ iteratis pl̓ies ⁊ bōis. Item ſuper. c. conſuetudo. vbidr̄ ꝙ ē ius qd̓dam. Obijcit: qꝛ conſuetudo ē fctī:vt dr̄ exͣ de ꝯſti. lꝫ. li. vi. Quia conſuetudo cōtrahitur ſaltē tacite: qm̄ eſt pactū tacitum: ſꝫ paciſci cōtrahere ē ꝗd fctī. ff. de pac. l. i. gͦ non ē ius qd̓damRn̄det Archi. ꝙ ꝯſiderādo actus ex ꝗbus elicit̉ꝯſuetudo ē ſic ipſa ꝯſuetudo fctm̄. Sꝫ ex qͦ ē elicita ſic eſt ius ⁊ ſic ē hic ī diffinitōe. Moribꝰ inſtitutū .i. actibꝰ aſſiduis qd̓ ꝓ lege ſuſcipitur .ſ. prolege ſcripta: accipitur qd̓ non ē ſcriptū vt lex: ſedconſuetum cū deficit lex .ſ. ſcripta: puta cuꝫ negociū tale emergit: cuiꝰ declaratio n̄ reꝑit̉ ī lege ſcripta: ⁊ tūc recurrendū ē ad ꝯſuetudinē. Et vtroqꝫdeficiente vel ſuccedit ratio naturalis vel de ſil̓ibus ad ſil̓ia ꝓcedendum vt fiat ſicut dicitur di.xx. de libellis..§. II.De virtute et effectuꝯſuetudīs q̄ ē multiplex ꝓpter qd̓ dr̄. l. ꝯſuetudinis. ff. de ꝯſue. Conſuetudīs vſuſqꝫ longeui n̄ vilis aucͣtas. Et ponit Archi. pͥmam eē ꝙ ē iurꝭ īductiua ⁊ ſuppletiua cū deficit lex: vt di. i. ꝯſuetudo⁊ exͣ de ſepul. c. certificari. Scd̓o eſt ſil̓ium attractiua vt in eis idē inducat: vt exͣ de conſue. cumolim. ⁊ di. xi. ꝗs neſciat. ⁊. ff. de legi. l. deꝰ ꝗbꝰ. Tertio eſt iuris dubij interp̄tatiua: ex de conſue. cuꝫdilectus. ff. e. ti. ſi d̓ interp̄tatione. Quarto ē iurismutatiua: inſti. de iu. na. §. ex non ſcripto. ⁊ exͣ deconſue. c. vlti. Quinto ē iuris derogatiua: in hocenī differunt. ff. de ver .ſi. derogatur. Nā abrogatur ius qn̄ ex toto tollit̉. Derogatur qn̄ ꝓ ꝑte tollitur. Un̄ ꝯſuetudo aliqn̄ abrogat qn̄ .ſ. e vl̓is: aliqn̄ derogat qn̄ ꝓ ꝑte tollitur .ſ. qn̄ ē ꝑticularis.Sexto ꝯſuetudo ē legis firmatiua: vt di. iiij. §. leges. ⁊ exͣ de p̄ſcrip. veniens. Septimo ꝯſuetudoē gr̄e dilatiua. exͣ de conſue. non ē dicenda. li. vi.¶ Rōem hoꝝ .ſ. quare ꝯſuetudo poſſit legē mutare vel facere ⁊ hiꝰ. aſſignat. b. Tho. pͥª 2ᵉ. q. xcviar. iij. Dicit enī ꝙ oīs lex ꝑficiſcit̉ a rōne ⁊ legiſlatoris voluntate. Et lex ꝗdē diuina ⁊ naturalis arōnabili dei voluntate. Lex āt humana a voluntate hoīs ⁊ rōne regulata. Sicut āt voluntas homīs ⁊ ratio manifeſtat̉ verbo ī rebꝰ agendis ita ⁊facto. hoc .n. vnuſꝗſqꝫ eligere videt̉ vt bonuꝫ qd̓oꝑe implet. Manifeſtū ē āt ꝙ lex humana pōt īſtitui ⁊ mutari v̓bo ⁊ exponi: inqͣꝫtum iudicat īteriorem motū ⁊ ꝯcepturationis humane: nn̄ ⁊ ꝑactus maxime multiplicatos ꝗ conſuetudinemefficiūt: lex poteſt ⁊ mutari ⁊ exponi: ⁊ aliꝗd in̄ cāri qd̓ hēat vim legis: inqͣꝫtum ꝑ actꝰ hoīum multiplicatos interior voluntatis motus ⁊ ratōis ꝯceptus efficaciſſime declaratur. Cū .n. aliꝗd multotiens ſit: ſic vr̄ ex deliberato rationis iudicio ꝓuenire. Et ẜm hoc ꝯſuetudo hꝫ vim legis: ⁊ abolet aliqn̄ legē ⁊ interp̄tat̉ legē. Et qꝛ lex diuina et