Titulus. IIII.

Dioniſycim ⁊ Aug. Peccare nemo appetit propt̓hoc ipſum: ſed propter aliud quod ex eo conſeꝗt̉xv. q. i. Merito. Cum autem talis ſit operatio humana: ergo non omnis operatio hūana cadit ſublibero arbitrio ſeu voluntate. Reſpōdeo ꝙ operatio mala potius debet dici defectus qͣꝫ actus:et potius hoc pertinet ad impotentiam qͣꝫ potentiam. Uel aliter malum in eo ꝙ malum eſt pretervoluntatem eſt. Sed operatio mala in quantumapparet bona propter illud quod inde ſequiturquis ſcilicet delectationem vel vtilitatem: ſic cadere poteſt ſub voluntate ⁊ libero arbitrio. Uerbi gratia. Apprehendit quis fornicationem nonvt malum: ſed vt bonum delectabile tempore paſſionis: ⁊ ſic vult eam Tho. ſuper. ij. ſententiarumRainerius.¶ De voluntario ⁊ inuoluntario. Capl̓m tertiuꝫ.Eactu voluntatiſvidenda ſunt tria. ¶ Primo de volūtario ⁊ inuoluntario in communi.Secundo de actibus voluntarijs quaſi ab ipſa voluntate elicitis: vt immediate ipſius voluntatis exiſtentibus. ¶ Tertio de actibus voluntarijs: quaſi a voluntate imperatis: que ſunt ipſiusvoluntatis mediantibus alijs potentijs. c. ſequētibus.Quantum ad primum.ſcilicet de voluntario ⁊ inuoluntario. Scienduꝫꝙ actuum humanoruꝫ. Aliqui ſunt omnino voluntarij. Alij inuoluntarij. Tertij mixti ex voluitario ⁊ inuoluntario. Uoluntarij omnino dicunt̉actus illi humani: qui ſponte fiunt abſqꝫ violentia ⁊ ignorantia ⁊ metu. ¶ Pro horum maiori d̓claratione ſciendum ſecunduꝫ. b. Tho. pͥª 2ᵉ. q. viꝙ que agunt ſeu ſe mouent in finem cuꝫ aliquali cognitione finis: horuꝫ motus ⁊ actus dicūturvoluntarij. Unde voluntarium dicitur eſſe: ſecūduꝫ diffinitionē Ariſt. Damaſ. ⁊ Gre. niceni. Nōſolum cuius principiuꝫ eſt intra: ſed cū additiōeſcientie. Unde cum homo maxime cognoſcat finem ſui operis: ⁊ moueat ſeipſuꝫ in eius actibusmaxime voluntarium inuenit̉. Sciendum eſtenim: ꝙ quorundam actuum ſeu motuum principium eſt in agente: ſeu in eo quod mouet̉. Quorundam vero actuum vel motuum principiumeſt extra. Cum enim lapis mouetur ſurſum: putacum proijcitur: huius motionis principium ē etra lapidem. Sed cum mouetur deorſum vt cuꝫcadit: principium huius motionis eſt in ipſo lapide. Eorum autem que a principio intrinſeco mouentur: quedam mouent ſeipſa: quedam nō. Cūenim omne agens ſeu motuꝫ agat ſeu moueaturpropter finem: illa perfecte mouētur a principio

intrinſeco: in quibus eſt aliquod intrinſecum pͥncipium non ſolum vt moueantur in finem. Ad hͦautem ꝙ fiat aliquid propter finem requiriturcognitio finis aliqualis. Quicunqꝫ igitur ſic aitvel mouetur a principio intrinſeco: quod habetaliquam noticiam finis: habet in ſeipſo principiūſui actus: non ſolum vt agat: ſed vt agat propterfinem. Quod autem nullam noticiam finis habꝫ⁊ ſi in eo ſit principium actionis vel motus: nō tamē eius qd̓ eſt agere vel moueri propter fiprincipium in ipſo: ſed in alio a quo impriei principium ſui actus vel motionis in finē. Unde huiuſmodi non dicunt mouere ſeipſa: ſed moueri ab alijs. Que vero noticiam habent finis dicuntur mouere ſeipſa: quia ineſt principium nonſolum vt agant: ſed vt agant propter finem. Utrūqꝫ autem horum ſcilicet ⁊ ꝙ ſe moueat: et finē ſumotus vel actionis cognoſcat: reperitur in actibꝰhumanis: ⁊ ideo in eis proprie ⁊ perfecte voluntarium inuenitur. ¶ Uoluntarium etiam repertur aliquo modo in brutis ⁊ pueris lꝫ imperfectUnde ⁊ philoſophus dicit. in tertio ethicoDamaſ. ⁊ Greg. nicenus: ꝙ bruta ⁊ pueri volūtario communicant. Pro cuius declaratione ſciendum ſecundum beatum Tho. pͥª 2ᵉ. q. vi. ꝙ cū adrationem voluntarij requiratur ꝙ principiuꝫ actus ſit intra agentem cuꝫ aliqua cognitioneſicut cognitio finis actionis ⁊ brutis et pueris eimperfecta: ideo etiam voluntarium in eis eſt ſecundum imperfectam rationem. Dicitur autgnitio imperfecte finis que in ſola finis appꝫſione conſiſtit: ſine hoc ꝙ cognoſcatur ratio f⁊ proportio actus ad finē. Et talis cognitio initur in brutis per ſenſum ⁊ extimationem naralem. Unde animal brutuꝫ apprehendens finnon deliberat: ſed ſubito mouetur in ipſum.fecta autem cognitio finis eſt non ſolum quaapprehenditur res que eſt finis: ſed etiam cuꝫgnoſcitur ratio finis: ⁊ proportio eius quod onatur ad ipſum finem: ⁊ talis cognitio perfecta opetit ſoli rationali nature. Et ſic etiam voluntatum ſecundum perfectam rationem: prout ſciliapprehenſo fine aliquis poteſt deliberās de fi⁊ de his que ſunt ad finem moueri vel non mueri in ipſum. ¶ Et nota ꝙ licet voluntariurnominatiue dicatur a volūtate: que nominationabilem appetitum: vnde in brutis non repritur: tamen voluntarium poteſt trahi ad ea: in ꝙbus eſt aliqua participatio voluntatis: ſecunduꝫaliquam conuenientiam ad voluntatē: ⁊ hoc modo attribuitur etiam brutis in quantum ſcilicetper cognitionem aliquam mouentur in finem.Item nota ꝙ qͣꝫuis deus mouet hominem adagendum non ſolum ſicut proponens appetibileſenſibili vel ſicut immutans corpus: ſed etiam ſicut mouens ipſam voluntatē. Unde ipſe ait. Io.xv. Sine me nihil poteſtis facere: non tamen hec