LIBER PRIMVSſenſibilia ac ſenſitiua ſub inſtantis libri cadunt ſpeculatione. Ordo autem huius eſt quoniam primus eſt intereos qui de operationbus agunt propinquis: & animali eſſentialibus magis & mox ſequitur eum ꝗ eſt de anima:eo ſic dicente in huius libri principio (Quoniam autem de anima ſecundum ſe ipſam determinatum eſt prius:& de uirtutum qualibet ex parte ipſius: conſequens eſt facere conſiderationem de animalibus & uitā habenti-bus omnibus. quæ ſunt propriæ & quæ cōmunes operationes). In fine quoqꝫ libri huius expedita prius claudēsait De ſenſitiuis quidem igitur & ſenſibilibus quomodo ſe habent & cōmuniter & unūquodqꝫ ſenſitiuū dictūeſt: reliquum autem primum fit facile conſiderare de memoria & reminiſcentia & ſomno) Ex quo itaqꝫ cæterihunc ſequuntur librum hic mer ito primum poſt librum de anima tenebit locum: In fine etiam eius ꝗ de mo-tu animalium poſt animalium eſſentiam quæ in libro de aīa completur: ea mox colligit quæ de ſenſu egit. di-cens De partibus quidē igit̉ uniuſcuiuſqꝫ animalium & de aīa adhuc autem & de ſenſu & memoria & ſomno &cōmuni motu diximus cauſas) poſuit hoc aduerbium (adhuc) ut per hoc operationes ſecundo loco pertractatasab aīaliū eſſentia prius diſcuſſa ſepararet. Huic libello ea admodū in hiſtoriis pauca correſpōdent: quibus circafinem quarti libri poſt eorum quæ de partibus ſcribuntur collectionem: ſic ſcriptū eſt Nunc de ſenſibus diſerēdum eſt) licet hæc aliquo etiam modo libro de anima cōuenire poſſint. Quæ locorum in hiſtoriis ac theoriæcauſarum debita congruentia: prefatum ordinem pleniſſime nobis oſtendit. Et hæc ſufficiant de ordine libri ꝙde ſenſu & ſenſibili cōmuniter nuncupatur.Otdo libri de memoria & reminiſcentiaCaput. VIII.Emoria & reminiſcentia fiunt cum iam ſenſatæ ſpecies in animæ theſauro reconduntur. ac demum cō-gnitione in animalibus uel diſcurſu concurrente in hominibus ſolis: reuocantur. Ordo autem huius li-bri eſt quoniam mox poſt librum de ſenſibilibus & ſenſitiuis collocat̉. palam fit hoc ex iis quæ ſuperi-us diximus. nam poſt collectionem exactorum in libro præcedēti de ſenſibilibus & ſenſitiuis: ſubiūgit Reliquorum autem fit facile primum conſiderare de memoria & reminiſcētia & ſomno) Huic libro nihil determinatereſpondet in hiſtoriis. licet hincinde paſſim plura de his ſcripta fint. cum nonnulla animalia alijs prudentioraſæpe dixerit: Et hæc ſatis ſint de eo libello qui de memoria & reminiſcētia inſcribitur. qui ſic incipit De memoria quidem igitur & reminiſētia dicēdum quid eſt.Ordo libri de ſomno & uigilia.Caput VIIII.Xpedito ordine libri de memoria & reminiſcētia de ordine libri de ſomno & uigilia agēdum eſt. In hoce enim libro primo de ſomno ſecundo de ſomnio agit. Vtimo de ſomnioꝝ diuinatione. Incipit aūt (Deſomno autem & uigilia conſiderandum quid ſint) Eſt autem ſomnus & uigilia unum de quatuor coniugatis: in li bro de ſenſu & ſenſibili ab Ariſtotele ſic nuncupatis. eſt enimgenus unum operationum animalipropinquarum: quare tametſi una ſit de quatuor cōiugationibus: ſeorſum tamen a reliquis tribus quæ ſunt abaīali remotiores: ſimul cū operationibus propinquioribus: quæ non ſūt cōiugationes: tractari debuit. Vigiliaenim eſt ſenſuum operatio. ſomnus autem illorum priuatio aut remotio: proprias uterqꝫ habens cauſas. Ordoautem libri huius nec in principio libri nec in fine ab Ariſtotele poſitus eſt. iis enim duobus in locis ordinarenon licuit cum eius ordinis certum locum in fine libri de ſenſu & ſenſato ſimul cum memoria propoſuerit dicens (Reliquorum autem primum fit facile cōſiderare de memoria & reminiſcentia & ſomno) Quare poſt eūqui de memoria & reminiſcentia: mox ſequi debet ille liber qui eſt de ſomno & uigilia. huic libello in hiſtorii:ea reſpōdet pars ī qua: poſt ſenſus: poſt uocem de ſomno licet breuibus ſermoneqꝫ ſuccincto ſic agitur. De ſōno & uigilia aīalium nulla quæſtionis obſcuritas eſt &c. Satis itaqꝫ hæe ſint dicta de ordine eius libri qui deſomno dicitur. & uniuerſaliter de ordine libroꝝ eoꝝ qui de operationibus ſenſui principaliter attinētibus:agunt. Nunc ad eum qui eſt de cauſa motus aīalium in cōmuni deſcendamus.Ordo libri qui de cauſa motus aīalium in communi agit.CaputOtus aīalium tametſi nō ita ſit aīali propinquus cum nō omne aīal de loco ad locum: licet in loco mom ueatur: ſicut ſenſus: eſt tamē eidem propīquis ualde. Hāc propiquitatem oſtēdere uolēs Ariſtoteles ī eoqui de ſeuſu & ſenſibili: cum duas aīalis opetatiōes propīquas .ſ. ſenſum & memoriā tractaturus ꝓpoſuerat: & motum ipſum tangere uellet: eum ſub hoc noīe nō expreſſit. ſed ea quæ ad motum de ſenſu cōcurrūt. exprimere maluit. ut affinitatem ipſius motus cum ſenſu & cum aīali nobis indicaret: dicēs (puta ſenſus & memoria) & loco. ipſius motus ſubītulit (& ira & deſideriū & oīno apetitus: & cū iis gaudiū & triſtitia): per hæc enimmotū aīalium īdicauit cū aīalis motus ut patet ī libro de aīa ab iis fiat. ſenſu .n. īteriori triſte aliqd̓ uel delecta-bile percipiēs: īperāte apetitu: illud triſte animal fugit. uel delectamentum proſeqnitur. ira enim deſiderium &oīo appetitus: hic poſita ſunt: nō tāꝗͣ tales affectiōes hic ꝑtractandæ eſſent: cum de eis quātum licuit ī libro deaīa contēplatū ſit: ſed eas hic cū ſenſu & mēoria & alijs deduxit. ut ꝑ hæc motus ipſe aīaliū ꝗ ꝑ hæc ꝓducit̉ ſubintelligat. & quātū aīali ac ſenſui ꝓpīquus ſit clare cognoſcatur. potiſſime cū iſta p̄dicta ſenſu ipſo ꝓducantur.& ob id ēt motum ip̄m ſimul cum oꝑationibus aīali propinquis .ſ. ſenſu memoria & ſomno tractādum eſſe cōciperemus. Cæteꝝ ſomnū & uigiliā ſeorſū ab operatiōibus aīali propinquis ibidē enumerauit: & inter eas quæminus ꝓpinquæ ſunt: qualis eſt mors & uita Iuuētus: & ſenectus. Inſpiratio & expiratio appoſuit. nō ut ꝑ hoceas ab aīali remotas eſſe putaret: cū oī ac ſoli aīali cōueniāt nec eo ꝙ cū alijs cōiugis eſſent ꝑtractāde. Sed cumuna eſſet de cōiugatiōibus quatuor eas cōiuga narrādo cōnumerare placuit: ſicut legētibus locum illū palā fitEx iis igit̉ ſatis declaratum eſt quatenus operatio quæ eſt aīalium motus. ſimul cum oꝑatiōibus aīali ꝓpīquistractanda ſit. Neque putes hunc librum qui eſt de cauſa motus animalium īcommuni. Incipientem. e mo-tu aūt eo qui aīalium) aut illum qui eſt de progreſſu uel inceſſu animalium: fore ſuperuacaneum. ambo enimad diſciplinæ huius naturalis complementū fuere neceſſarii. & loca eoꝝ diuerſa. nam ille qui eſt de progreſſu: