LIBER PRIMVSeoꝝ materia: de aīa aīaliū forma mox agere cogeret̉: īepta aūt eēt aīaliū doctrīa ſi de ſola aīaliū aīa ꝑtractaſſet:Iccirco poſt ꝑtes p̄dictas neceſſariū fuit ſimul cū aīa quæ eſt aīaliū forma: uegetabiliū quoqꝫ potētias ſimul pertractare. & ſic aīalium limites parūꝑ exire. uegetatiua .n. aīalium & plantarū eandem habent naturam & ꝓpriet:tes opōneſqꝫ cōes: ſic ēt ſēſitiua brutoꝝ cū ſēſitiua hoīs ī eiſdē fere cōueniūt naturis ac ꝓprietatibꝰ: qͣre ꝑ utriſqꝫin eodē loco tractari licuit: aliter earū altera ſuꝑflua fuiſſet tractatio. & inutilis repeticio. Rationabiliter itaqꝫ li-cuit Ariſtoteli de animalibus agenti: & de aīalium aīa docenti: parūper & ſemel animalium limites pertranſire& uegetabilium terminos attingere: dū de theoria cauſaꝝ ſcrutaret̉. Vanū igit̉ ac ſuꝑfluū fuiſſet: ſi dū hiſtoriastractaret pari quoqꝫ mō aīalium limites de uegetabilium ſimul & aīalium aīa idē ſuꝑflue tractaſſet. Tanto ma-gis cū ea ꝗ de aīa docent̉: nō plurimo ſed pauco comp̄henſa ſunt numero: & ꝙ talia ſint oībus fere notum eſt.Quiſqꝫ .n. cognoſcit uegetabilia & aīalia nutriri: augeri: ac generari: ꝗlibet agnoſcit ꝙ aīal uidet: ꝙ audit: ꝙ gu-ſtet: ꝙ odoret: ꝙ tāgat: ſenſatorūqꝫ imaginatiōes habeat. Quare hiſtoria in iis a cōtēplatiōe cauſarū ſeꝑatī minīctractari debuit: & ſi fcā fuiſſet ſuꝑuacanea foret. At ſi de uita uitæqꝫ cognatis q̄ uiuentibus oībus ſicut aīa cōmunia ſunt bis in plantarū & aīalium doctrina ꝑtractatū ſit .ſ. in hiſtoriis & in cauſarū cōtemplatiōe. nō ꝑ hocad aliena de iis īutiliter trāſgreſſus eſt. de illis .n. in cauſarū reditione: & in hiſtoriis aīaliū prout aīalibus inſunttractatū eſt. prout aūt uegetabiliū paſſiōes ſunt: cū rōnes ab aīalibus & cauſas ī multis alienas habeāt: alioꝝ eratratio: alibi tradenda. ut inꝗt Ariſtoteles ī fine de cauſis longitudinis ac breuitatis uitæ. ubi cū de eis ꝓut aīalibꝰſpectāt tractauerat: de eiſdē ſe denuo ꝓut uegetabilibus attinent ꝑtractuꝝ pollicet̉: ſecus āt ab iis eſt traditio deaīa quoniā ea q̄ de uegetatiua aīalium tractantur: eadē & eiſdem rationibus de uegetabiliū aīa diſputari debētEt hæc ſatis ſint de neceſſitate ac ordine libri de aīa: in quo totus cōpletur ordo libroꝝ: qui de animalium ſubſtantia ſiue eſſentia agunt: nunc ad ulteriora ꝑ rocedendum eſt.Quod neceſſe fuerit tractaſſe de quibuſdam operatōiibus: & q̄ prius ante generationem. & quæ poſterius poſ-animalium generationem tractari debuerant.Caput. VI.Xpedita aīalium eſſentia: nunc ipſarum operationum ordo dicendus eſt. Operationes aliæ ſunt ſingulisanimalibus propriæ: de ꝗbus in illis libris diffiniri debet: ī quibus ſinguloꝝ aīalium docent̉ naturæ. uelnaturæ illæ ꝑtes eoꝝ ſint aīalium & de iis in libris de partibus: uel generationes & de iis in libris de generatione aīaliū. aliæ ſunt pluribus cōes: & heæ duplices. aliæ .n. ſolis cōueniūt aīalibus. heæ aūt ſunt. ſenſus: memoria: ſomnus & uigilia motus. Aliæ uiuentibus oībus: heæ āt ſunt. uitæ lōgitudo & breuitas. iuuentus & ſenectus: mors & uita lāgor & ſanitas: de unaquaqꝫ harū cū pluribus cōmunes ſint: ī ſingulis libris agendū ē: ne idiinutiliter repeti cōtingat. Cæterū cū iſtæ operatiōes ſecūdū perypatheticos totius ſint cōiūcti: nō aūt ſolius aīænec ſolius corporis: ut in libro de aīa demōſtrat̉: & in principio libri de ſenſu & ſenſibili. Iccirco doctrinam aīæ& corporis ſeu ꝑtiū ſeꝗ debēt. Doceri. n. debet uti diximus unaquæqꝫ ſeorſum ī ſingulis libris: ſiue earū naturænumero ſolo differant. ſiue ſpecie. ne forte idē cōtingat inutiliter reiterari: uti in primo de ꝑtibus oſtenſum eſtſub ijs uerbis Sunt .n. complura q̄ eadē in multis generibus diuerſis inter ſe ſint Somnus. ſpiratio. auctio. Di-minutio mors: ad hæc reliqui id genus affectus & diſpoſitiōes: nihil. .n. adhuc certi exploratiqꝫ hētur qd̓ de iisdicere poſſumus uidelicet an generaliter de unaquaqꝫ in ſingulis locis an ſingulatī in unoquoqꝫ: tractari debeāt& poſt pauca (Sed cū ſingulati agimus: eadem ſæpe de multis referre neceſſe eſt) Vt igitur ab hac inutili cauerepoſſimus repetitiōe: p̄cepit ariſt. ut de ſingulis iis ſingula cōis tamē fiat cōtēplatio. Hoꝝ āt ordo ē quoniā heæoꝑatiōes aīali ꝓpinquæ eū ꝗ eſt de aīa librū mox cōſequunt̉: cōes āt oībus uiuētibus tractari debēt interpoſitaaīaliū generatione: iis uerba libri de ſenſu & ſenſibili teſtimoniū ſunt quibus in principio ſic ſcriprū reperitur(Quoniā āt de aīa ſcd̓m ipſam determinatū ē prius: & de uirtute qͣlibet ex ꝑte ipſius: cōſequēs ē facere cōſiderationē de aīalibus & uitā habētibus oībus: q̄ ſunt ꝓpriæ & q̄ cōes oꝑationes ipſoꝝ) .i. poſt ſpeculationem de aīaſecūdū ſe: & de unaqͣqꝫ potētia ex ꝑte ipſius aīæ: iam iā cōſiderare oportet: q̄ nā de ipſis aīalibus & cōiter uitā habētibus ſint oꝑationes ꝓpriæ: & q̄ cōes ꝑ ꝓprias ītelligēdo eas q̄ ſolis cōueniūt aīalibus. nō aūt uni ſoli ſpetieiſed pluribus: q ſunt ſenſus memoria Somnus & motus: ab apetitu ꝓueniēs. ꝑ cōes uero eas q̄ nō ſolū aīalibꝰSed oībus uitā habētibus cōueniunt: ut uita cū morte & ſibi cognata .ſ. iuuentus & ſenectus. lāgor & ſanitas: Recte poſita ē illa ꝑticula (de aīalibus) ꝑ hanc .n. nobis inſinuat id qd̓ de ꝓximo ꝓbaturus erat. & libro de aīa iamꝓbauerat: uidelicet ꝙ p̄fatæ oꝑatiōes: nō ſolius aīæ nō ſolius ſunt corꝑis. Sed potius totius cōiuncti ſunt paſſiones. Sūt āt de hus aliqͣ ſolis cōueniētes aīalibus .ſ. ſenſus mēoria ſōnus motus īſpiratio: ꝑꝑ qͣs dixit (de aīalibus)cū ſolis iſtæ aīalibus conueniant. Sūt & aliæ uiuentibus oībus cōes .ſ. mors. uita. iuuentus ſenectus. ſangor ſanitas: quaꝝ occaſione dixit (& uitā habentibus oībus) De primis āt q̄dā ſunt qͥ paucis uel ſaltim nō oībus cōueniunt. ſicuti eſt inſpiratio. licet ſolis animalibus conueniant. Corrigat autem uerba ſua nicoletus de thietis ꝗ delibrorum phyſicæ doctrinæ ſcribens ordīe falſo credidit: uerba illa (de animalibus & uitam habentibus omni-bus) Ariſtotelem uoluiſſe librum de plātis: & librum ex tribus confectum: quē cōmuniter uocant de aīalibus:credens hūc fuiſſe ariſtotelis ſenſum. ꝙ poſt librum de aīa interpoſitis operationibus: ſequat̉ liber aīaliū & plātarum. nō enim hoꝝ uerboꝝ neqꝫ ariſtotelis talis fuit ſententia. ſenſit enim ariſtoteles ꝙ poſt tractationē de aīacōſequens eſt facere cōſiderationem q̄ ſint propriæ & quæ cōes oꝑationes eoꝝ aīalium & uitā habentiū omniūac ſi diceret ex quo de toto negotio aīalium & uegetabiliū iam expedita eſt doctrina de aīa ultra ꝑtes ipſas: nūcde ipſis aīalibus & uitam habentibus oībus: decenti ordīe facere debemus cōſiderationē: quæ eoꝝ ſunt ꝓpriæquæ cōes operationes. ex iis igitur palā factū eſt ꝙ propriæ aīalium opōnes ſingulis aīalibus attributæ in ſuilocis ſingulatim partim tractatæ & partim tractādæ ſunt .ſ. in libris de partibus & libris de aīalium generatiōeCōmunes aūt: uel ſolis aīalibus ſint cōueniētes: q̄ aīalium ꝓpriæ ēt dicunt̉: uel oībus ēt uiuentibus ſint cōes: cō-quadam cōtemplatione in ſingulis libris tractandæ ſunt & haꝝ doctrina ad librum de aīa ſequi debet. Ad hæc