LIBER. PRIMVSqui eſt de primis cāi? Et de oīum motu naturali) hoc quoad alterū qui eſt de motu: Orta a principiis dupliciahæc quidem ſimplicia: de quibus eſt ſecūda naturalis philoſophiæ pars: hæc mixta: de ſimplicibus .ſ. cœlo & ele-mentis qͣtuor corporalibus: in eo agitur libro ꝗ de cœlo & mundo inſcribit̉: in quatuor diuiſo uolumina: puiillud circulari motu: hæc uero recto ſurſum deorſumue mouent̉: in qua parte ea ēt repōitur porciuncula: quætractatum de quatuor elementis in eo qui de cœlo & mundo iam inceptu ſub alia quippe ratione perficit ſcili-cet inꝗͣtū ipſa elemēta & cætera oīa caduca generabilia & corruptibilia ſunt: & ad formā trāſmutāt̉: & dr̄ liberde generatione & corruptiōe: duo habēs uoluia. Mixta ſūt duo inaīata & aīata. Inanimata duplicia q̄dā īperfectemixta ſicuti grādo Cometæ & talia huiuſmodi: q̄dā plene mixta: uidelicet lapides & metalla: q̄ oīa ſub terra: inaere: & altiori loco: ab uno prīcipio materiali .ſ. exalatione fiūt: humida uidelicet: & ſica: qͣre merito in eodem abAriſt. in uniuerſali ſaltē docēt̉ libro: ꝗ ſcīa a ueteribus dicta ē metheorologica: qd̓ nomē de ſublimibus cōtēplationē ſignificat: & licet eo qd̓ debet̉ ſtrictius ſit: Verūtamē Ariſ. de noībus minime curās uereꝝ ceſſit auctoritati. loq̄ndū. n. ē ut plur̄s loquūt̉ ſed ē ſentiēdū ut pauciores & ſapiētes: & de iis ē tertia philoſophiæ naͣlis ps Aīa-ta quoqꝫ duplicia ſūt hæc ſolā uegetatiuā hntia aīam .ſ. ip̄æ plātæ hæc uero ſenſitiuā ēt: uidelicet aīalia. Aīalia ātuel ſola cognitiōe: ꝙ ſūt adiſcūt̉: & hoc ī li. hiſtoriaꝝ fit: in nouē ꝑtito uolūina: licet ſcd̓m alios ī. x. uel cognitione ꝑꝑ qd̓ talia ſint qd̓ ī tredecī fit libris mox enumerādis. Hac aūt duplici uia de aīalibus tria docemur. Vnū eſtaīaliū ſubſtātia ſiue eſſentia naturalis cū ſuis oꝑationibꝰ ꝓpriis ſeu ꝓpinquis. Secūdū ē generatio. Tertiū uita& mors: cū ſibi cognatis. Subſtātia aīaliū q̄ ꝑ cās adiſcit̉: ꝑti cognoſcit̉ ꝑ materiā: & de hac ē liber de ꝑtibꝰ aīa-liū ī qͣtuor ꝑtes diuiſus: & liber de ꝓgreſſu uel ꝓceſſu ſeu inceſſu aīaliū: qui ēt de ꝑtibus ad motū aīaliū utilibꝰdr̄: in iis .n. duobus rōnes & cauſæ ꝑtiū aīaliū adiſcunt̉ ꝑtim cognoſcit̉ & magis ꝑ formā q̄ ē aīa: & de bac quænō mō aīaliū ſed uegetabiliū quoqꝫ ē forma in libro de aīa in tria diuiſo uolumina fit cōtēplatio. Oꝑationes uero aīali ꝓpriæ & ꝓpīquæ ſunt ſenſus & motus: inquātū .n. aīal ſenſitiuū eſt: ipſum cōſequunt̉: ſenſus .n. ꝓut abexterioribus ſenſibilibꝰ tali ac tali natura formatis ꝑ ſua inſtrumēta talibꝰ elemētis deputata mouent̉: in librode ſenſu & ſenſibili ꝑtractant̉. Prout uero p̄teritoꝝ formæ alias ſenſibus ꝑceptoꝝ denuo reuocant̉ ī actu in li-bro de memoria & reminiſcētia agit̉. Cæteꝝ qͣtenus ſenſus ipſi nōnūꝗͣ in effectu trāſeūt aliquādo fopiūt̉ de eisin eo ꝗ de ſomno & uigilia fit ſpeculatio. Operatio aūt aīalis qͥ eſt motus: aīali quoqꝫ ꝓpinqua: ē quādoꝗdē mo-tu de loco ad locū oīa fere aīalia uel cōſtrictionis ſaltem dilatationiſue motu moueant̉: nō ſine ſenſu ꝓfecto:cū aīal omne rem ſibi placidā ſenſu ꝑceptam uel forte infeſtā apetitu īperāte ſequat̉ uel fugiat: Et de hoc motuin eo ꝗ de cā motus aīalium in coī tradita eſt doctrina ſecūdū qd̓ de aīalibus ab Ariſto. docetur eſt generatiocuius cās in libro de generatione aīalium in ꝗnqꝫ diuiſo uolumina nos docuit: licet eius diffinitio ī libro de uita & morte ex prius ꝑtractatis cōcludat̉. Tertiū de aīalibꝰ ē uita & mors: iiſqꝫ cognata: cognata āt ſunt uitæ lōgitudo & breuitas: d̓ quaꝝ cāis ē liber de cāis lōgitudīs ac breuitatis uitæ: Status et iuuentutis & ſenectutis: īſpi-ratio quoqꝫ & expiratio: ꝗbus aīal uiuit ac morit̉ de ꝗbus eſt liber de iuuentute & ſenectute & liber de inſpira-tione. De uita aūt & morte oīum ultima in eo fit qui de uita & morte dr̄: in quo pauca de uita cū in libro de eālongitudinis uitæ plurīa pertractauerit: & plurima de morte pertractat. Poſtꝙͣ hæc oīa de aīalibus a ſola natu-ra condita ab ariſtotele ꝑfecta fuere mox a puro iam naturæ opere quaſi ſaliēs ad ea q̄ non ſola natura ſed artequoqꝫ ſubminiſtrāte fieri poſſunt ſcilicet ad ſanitatem & langorem: tanꝗͣ medium cōterminum utriuſqꝫ phyſiciuidelicet ac medici accedens & ea pertractans non tamen naturales limites tranſgrediens: ſed principia ſanita-tis & morbi prima prælibans: omnia tandem quæ de natura ſunt animalium finitime claudit. Hoc tamen teſcire uolumus ꝙ prædicta tria ſcilicet ſubſtantia cum operationibus: generatio: & uita cum morte & ſibi co-gnatis in tredecim per cauſas prædictis inquiſita libris: eadem hæc cognitione quia ſunt ab ipſomet Ariſtotelein li. de hiſtoriis ꝑtractata ſunt: q̄ ꝗdē oīa animalibus attinentia in libris quatuordecī cōprehēſa: qͣrtā naͣlis phi-loſophiæ cōficiūt ꝑtē. De plātis at q ſola uegetatīa uiuūt aīa de ꝗbus ē ꝗnta philoſophiæ nalis ꝑs: nihil certi abAri. ad nos ꝑuēit: ſed de eis a Theofraſto eius diſcipulo libri. xvi. decē uidelicet de hiſtoriis: licet de decīo paucareperiantur: Reliqui de cauſis Ariſtotelis doctrinam de aīalibus tanqͣ exemplar ſequentes: ſcripti ſunt: qui aTheodoro gaza natione græco: romana tamen eloquentia fecundo: nobis nuper e græca lingua in latinam denuo conuerſi ſunt: in quibus libris pari modo Theofraſtus Ariſtotelis de animalibus ueſtigia feqnens: ſubſtan-ti am ueget abilium cum ſuis operatiōibus: generationem: & uitam cum morte: & ſibi cognata: quoad fieri Potuit ſubtiliter diſputauit: de ꝗbus ad p̄ſens nō plura: De phyſica enī doctrīa ab Ariſtotele tradita p̄ſens ē ītētioPartes itaqꝫ & certus libroꝝ nūerus doctrīæ phyſicæ Ariſt. Ita ſe habēt ſecūdū ueteꝝ perypatheticoꝝ ſnias ꝗtiuniores ſic eā diuiſerīt dicētes materia phiſico ſubiectā uel ſit ens uel corpus mobile cōſiderari poſſe uel in ſe& de hoc ē li. de phiſico auditu uel ad materiam contractum: ſimplicem uel mixtam ſimplicem inꝗͣ ad ſitummobile & eſt liber de cœlo & mūdo uel ad formā & eſt liber de generatione & corruptione. Si ad mixtam uelad id quod eſt in uia mixtionis & eſt liber metheoroꝝ uel plene mixtum īaīatum quod uocāt mīerale uel aīa-rum cuius prior pars eſt aīa de qua & ſuis operatiōibus eſt liber de aīa & alij de operationibus: poſterior parseſt corpus de quo eſt liber de aīalibus ex hiſtoriis partibus & generatione aīalium confectis de animalibus abiis nuncupatis. Quantā autē ueritatem horū iuniorum ſententiam in ſe continet in poſterum fiet manifeſtūSectio ſecunda & eſt ordo uniuerſalis quinqꝫ partium doctrinæ phyſicæ. Caput primum de ordine uniuer-ali trium primarum partium.Abito numero partium ac librorum Phyſicæ doctrinæ Ariſtotelis ſufficiēti: nunc de ordine dicendūh eſt. eſt autem duplex ordo. hic cōmunior: partis ad partem: de quo in primis: particularis alter: uidelicetparticularum unius partis in ſe: de quo poſterius. Cōmunior ordo eſt quo quinqꝫ inuicem maiores or-dinantur partes. Prima quarum eſt de principiis primis cauſis & elementis naturæ: ac de cōmunibus naturale