ParsIII.¶ De tꝑe modis verhoy
ſum: qꝛ hauſi ab haurio fit qͣꝫuis aſpiret̉. Fac: dic: duc: fermagis placuit ꝑ apocopā ꝓferri dr̄ie cā: ne ſi face dice duce fere diceremus aliud ſignificare videremur: qͣꝫuis hocnon in conſimilibus oībus vel vniuocis ſoleat fieri.¶ De generibus verborum.verboꝝ ſunt ſeptē .ſ. actiuū: paſſiuum: neuOeneſA trū: neutropaſſiuū: neutrūpaſſiuuꝫ: cōe ⁊deponēs. Actiui gn̄is dr̄ illud v̓buꝫ qd̓ deſinit in o. ⁊ pōtfacere trāſitionē ad aliqd̓ rōnale aīal. vn̄ poſſit fieri ꝯuerſa locutio in pͥma vel ſcd̓a ꝑſona ꝑ aſſūptioneꝫ r̄. Paſſiuign̄is eſt v̓bū qd̓ in or d̓ſinēs deſcēdit ab actiuo ꝑ adiectionem r̄. Neutri gn̄is eſt illud v̓bū qd̓ in o. deſinēs nō pōtfacere trāſitionē ad aliqd̓ aīal rōnale. vn̄ poſſit fieri ꝯuerſa locutio in pͥma vel ſcd̓a ꝑſona ꝑ aſſumptionē r. In tertia aūt ꝑſona ſepe paſſiuū ſolet īueniri: ſꝫ ad muta ⁊ carētia aīa ꝑtinēs. Dicimus .n. ꝯdit̉ olus: arat̉ terra: inſerit̉ arbos currit̉ ſpaciū. Quis .n. dicit aror īſeror. niſi poetica cōfirmatio .i. ꝓſopopeia īducat̉. gͦ improprie illa pn̄t hr̄e primā ⁊ ſcd̓am ꝑſonā paſſiuoꝝ: in ꝗbus ⁊ fateri pn̄t he dicteꝑſone qd̓ in ſe fit: vt eſt Amo te: ꝯſequit̉ ꝙ ille ad quē dixiꝯfitēdo id qd̓ a me audiuit dicat. Amor a te. Quedam tn̄ſunt abſoluta: vt diteſco: viuo: ferueo: ſedeo: q̄ nō egent caſu ad cōplēdā ſnīaꝫ: vn̄ paſſiuis quoqꝫ carēt. Neutropaſiui gn̄is eſt illud v̓bū qd̓ in p̄teritis ꝑfectis ⁊ pluſqͣꝫ perfectis ⁊ in his q̄ formant̉ ab eis retinet lr̄aturā paſſiuoꝝ: inceteris v̓o neutroꝝ. ⁊ ſunt ꝗn̄qꝫ. vn̄ v̓ſus. Quinqꝫ puer numero neutropaſſiua tibi do. Gaudeo cum fio ſoleo ſil̓ audeo fido. Neutripaſſiui gn̄is eſt v̓bū qd̓ hꝫ lr̄aturaꝫ neutroꝝ ⁊ ſignificationē paſſiuoꝝ: ⁊ ſignificat paſſionē aliunde illatā. ⁊ ſunt qͣtuor: que ꝯtinent̉ in hoc v̓ſu. Exulo vapulo veneo nubo qͣtuor iſta Sēſum paſſiui ſub grece gerūtaliena. Uide in ꝗnta ꝑte in exulo. Cōe eſt illud v̓buꝫ qd̓in paſſiua lr̄atura vtrāqꝫ retinet ſignificationē .ſ. actiuā ⁊paſſiuā: vt criminor te: criminor a te. tn̄ in vnica ꝓlationenō pōt hr̄e vtrāqꝫ ꝯſtructionē. vn̄ incōgrue dr̄. Criminorte ⁊ a te. Uerba āt cōia ẜꝫ modernos ſūt iſta q̄ ī his v̓ſibcōtinent̉. Largior exꝑior veneror moror oſculor hortorCriminor amplector tibi ſunt cōia lector. Hoc etiā v̓buminterp̄tor in frequēti vſu in vtraqꝫ ſignificatiōe īuenit̉. ⁊vt dicit Priſ. in. 12. li. verbis plurimis que nunc in vſu deponētia ſunt veteres ſicut cōībus vſi ſunt. Deponēs verbum eſt illud qd̓ in paſſiua lr̄atura retinet tm̄ ſignificationem actiuā: vt loquor. ¶ De tempore verboꝝ.Templ. nem accōmodatuꝫ. Tria ſunt tꝑa pn̄saccidit v̓bo ad diuerſi actꝰ ſignificatiop̄teritū ⁊ futuꝝ. Sed p̄teritū rurſus diuidit̉ in tria .ſ. in p̄teritū imꝑfectū: p̄teritū ꝑfectū: ⁊ p̄teritū pluſqͣꝫꝑfectum.Et iuſte p̄teritū in tres dr̄ias partimur. Nihil .n. certiꝰ adnoticiā noſtrā pōt venire qͣꝫ geſta ꝑ diuerſuꝫ tꝑis ſpaciuꝫp̄teriti. Facile .n. dinoſcit̉ vtꝝ multo an nuꝑ ſint facta anceperūt ꝗdē necdū tn̄ ſint ꝑfecta. Itaqꝫ ẜm ꝙ accidit tp̄srebus qͣs agimus: nomē ipſi tꝑi imponimus p̄teritū imꝑfectū tp̄s noīantes in quo res aliqͣ cepit geri necdū tn̄ eſtꝑfecta. Preteritū v̓o ꝑfectū eſt illd̓ in quo res ꝑfecta mōſtrat̉. Preteritū pluſqͣꝫ ꝑfectū eſt in quo res iā pridē ꝑfecta on̄dit̉. Inſtās aūt īdiuiduū eſt qd̓ vix ſtare pōt. vn̄ merito a quibuſdā inſtās imꝑfectū noīat̉. niſi eniꝫ ſit imꝑfectum in eo adhuc eē actus intelligi nō pōt. Futuꝝ quoqꝫcum incertum ſit ⁊ infinitū: ⁊ vtrum paulopoſt an multoerit nō potuit diſcretis quibuſdā finibus declinatiōis vti:itaqꝫ vna voce ꝯtentum fuit. ¶ De modis verboꝝ.MOd. tatiuꝰ: ſubiūctiuus: ⁊ īfinitiuus. Et indicativerboꝝ ſunt ꝗnqꝫ: īdicatiuus: imꝑatiuus: opuus quidem modus oīa hꝫ tꝑa diuiſa: ꝗppe eo modo oīaque egimus vel agimus vel acturi ſumus: abſqꝫ vllo īpedimēto īdicamus. Imꝑatiuus v̓o pn̄s ⁊ futuꝝ naͣli qͣdaꝫ
¶ 1116d1b yeſ υCneceſſitate videt̉ poſſe acciꝑe. Ea .n. imꝑamus q̄ vel ſtatīin pn̄ti volumus fieri ſine aliqͣ dilatiōe vel in futuro. Optatiuus aūt qͣꝫuis quoqꝫ ip̄e videat̉ ad futuꝝ ꝑtinere. Eaenī optamus q̄ volumus nobis vel in pn̄s vl̓ in futuꝝ dari: tn̄ etiā hꝫ p̄teritū tp̄s: qꝛ euenit ſepe de abſentibꝰ ⁊ ignotis rebꝰ p̄cari: vt facta nobis poſſint in noticiaꝫ venire: vtſi filio meo rome in pn̄ti degēte optās dicā. Utinā romefilius meus legiſſet auctores: ꝓpter quos nūc ibi morat̉.Poſſumꝰ tn̄ hoc vti mō etiā on̄dētes q̄ optamus nō eueniſſe: vt vtinā nō iuiſſem ad talē locū. In hoc aūt mō ⁊ ininfinitiuo tꝑa ꝯiūcta hn̄t latini pn̄s cū p̄terito imꝑfecto⁊ p̄teritū ꝑfectū cū pluſqͣꝫ ꝑfecto ad imitationē grecoruꝫ.Subiūctiuus cū apud grecos ꝯiūcta hēat tꝑa: apud nosdiuiſa hꝫ oīa qūo īdicatiuus. Infinitiuus modus cōiūctohꝫ tꝑa qūo optatiuus pn̄s ⁊ p̄teritū imꝑfectū: p̄teritū ꝑfectum ⁊ pluſqͣꝫ ꝑfectū qūo apud grecos. Cū .n. dicimꝰ legere ſignamus rem imꝑfectā q̄ ad pn̄s vl̓ ad p̄teritū imꝑfectū attinet. Cū v̓o legiſſe dicimus: rē ꝑfecta demōſtramque ſua eſt: tā p̄teriti ꝑfecti qͣꝫ pluſqͣꝫꝑfecti. ¶ Nō etiā ꝙvim noīs rei ipſius hꝫ v̓bū īfinitū: vn̄ ꝗdā nomē v̓bi hoceē dicebāt. Dico .n. Bonū eſt legere: ac ſi dicā. Bona ē lectio. Itaqꝫ oīs modus finitꝰ pōt ꝑ hūc modū īterp̄tari: vtſi dicā lego: ꝗd īdicaui legere me. Lege ꝗd imꝑaui legerete. Utina legerē: ꝗd optaui legere me. Cū legā venio: ꝗdiūxi prius legere: poſt venire. Modi aūt ſunt diuerſe inclinatiōes animi varios eius affectꝰ demonſtrātes. Amodo de formatione preteriti perfecti videamus.¶ De p̄teritis ꝑfectis primo regule generales.ti ꝑfecti multiplices ⁊ varie ſunt regl̓e.Preteri Itaqꝫ cōmodū putauimꝰ pͥmo q̄ in eoſunt gn̄alia dicere. Poſtea v̓o ꝑ ſingulas ſyllabas tractare de eo. Oē igit̉ p̄teritū ꝑfectu pͥmā ꝑſonā in i. terminatvt dicit Priſ. in. 9. li. vt amaui: ⁊ aſſūpta ſti facit ſcd̓aꝫ: vtamauiſti. T. vero aſſumpta cor. i. tertiā facit: vt amauit.Mus v̓o aſſumpta facit pͥmā pl̓alē: vt amauimꝰ i. tn̄ penul. cor. Scd̓a ꝑſona pl̓alis a ſcd̓a ſingulari fit additas.vt amauiſtis. Tertia āt pl̓alis ex pͥma ſingulari naſcit̉ i.finali ꝯuerſa in e. ꝓdu. ⁊ addita runt vel re: vt amauerūtvel amauere: ꝯparuerūt vel ꝯparuere. Et naſcit̉ hoc ꝗdētp̄s a pn̄ti: ⁊ vel pares cuꝫ eo hꝫ ſyllabas: vt iuuo iuui: velminuit̉ vna ſyllaba: vt facio feci: vel vīcit vna ſyllaba: vtoro oraui: curro cucurri. Itē oē p̄teritū ꝑfectū diſſyllabūꝓdu. pͥmā: vt emi: p̄ter q̄dā de ꝗbꝰ ſupra dixi in ſcd̓a parte vbi poſui regulas ad cognoſcēdū accētuꝫ pͥme ſyllabe.Itē ſic̄ dicit Priſ. in. 9. li. vbi agit de v̓bis ſcd̓e ꝯiugatiōis:obſeruādū eſt in oībꝰ v̓bis ꝙ ſi minuat pn̄tis ſyllabas p̄teritū: neceſſario pͥmā ꝓdu. in p̄terito: ſiue ꝓdu. ſiue cor.ſit in pn̄ti niſi ſyncopā patiat̉: vt cieo: ciui: ⁊ ꝑ ſyncopā. cijrideo riſi moueo moui. Ergo lāgueo gui: liqueo liꝗ pareshn̄t in pn̄ti ⁊ in p̄terito ſyllabas: cor. n. penl̓. p̄teriti. Repperi repꝑiui apocopā patit̉. Scias ēt ꝙ forme gn̄ales p̄teriti ꝑfecti ſunt octo .ſ. in ui. ſyllabā: in ij. vel ī ui. diuiſas:in xi: ⁊ ſi: ⁊ in i. an̄te ꝯſonāte q̄ in pn̄ti tꝑe an̄ o vel eo vl̓ ioīuenit̉: ⁊ q̄ in pͥncipio geminat ꝯſonāte: ⁊ q̄ in fine. Et ī uiſyllabā qͣtuor ꝯiuga. ſunt v̓ba q̄ termināt p̄teritū. pͥme vtamo amas amaui: ſcd̓e vt fleo fles fleui. tertie vt cupiocupis cupiui: qͣrte vt munio mūis muniui. In ij v̓o tertie⁊ qͣrte q̄ in ui ſyllabā deſinētia ītercepta u. ꝯſonāte cor. i.penul. vt cupiui cupij: arceſſiui arceſſij: audiui audij. Inui diuiſas oīuꝫ ꝯiugationū v̓ba īueniunt̉ terminātia. prime vt tono tonas tonui. ſcd̓e: vt teneo tenes tenui. tertie:vt ānuo ānuis ānui. qͣrte: vt aperio aperis aperui: ꝓſilioꝓſilis ꝓſilui. In ſi v̓o ſecūde ⁊ tertie ⁊ qͣrte ꝯiugatōis inueniunt̉ p̄terita. ſcd̓e vt ardeo ardes arſi. tertie: vt ludoludis luſi. qͣrte: vt haurio hauris hauſi. In xi ſil̓r ſcd̓e ettertie ⁊ qͣrte īueniuntur p̄terita. ſcd̓e vt augeo auxi: mul
e 2