xp̄ianitatis. ⁊ corroboratio manꝰ regū chriſtianoꝝ dn̄o ꝯcedenteEt peto a deo vt det victoriam exercitibꝰ regū xp̄ianitatis. ⁊ triūphet eos de adu̓ſarijs ſuis ꝯtēnētibꝰ crucē. Ex ꝑte at̄ regis ſublimis. ſublimet eū deus. videlicet de p̄ſentia kyocay. augeat deꝰ magnificentiā ſuā. Uenimꝰ cum pt̄ate ⁊ mandato vt oēs xp̄iani ſintliberi a ẜuitute ⁊ tributo ⁊ angaria. ⁊ pedagijs ⁊ ꝯſimilibꝰ. ⁊ ſint inhonore ⁊ reuerētia. ⁊ nullꝰ tangat poſſeſſiones eoꝝ. ⁊ eccl̓ie deſtructe reedificent̉. ⁊ pulſent̉ tabule. ⁊ nō audeat aliquis ꝓhibere. vtorent corde quieto ⁊ libenti ꝓ regno veſtro. Iſta aūt hora adhucvenimꝰ ꝓ vtilitate xp̄ianoꝝ. et cuſtodia dāte deo excelſo. Miſimꝰaūt huc. ꝑ fidelē nr̄m viꝝ venerabileꝫ ſabeldint monſfat dauid. etꝑ marcū vt annūcient bonos rumores ⁊ q̄ ſūt circa nos dicent oread os. Filiꝰ at̄ recipiat ꝟba eoꝝ vt credat eis ⁊ ī lr̄is ſuis. Rex t̓reaugeat̉ magnificētia ſua ita p̄cipit ꝙ in lege dei nō ſit dr̄na int̓ latinū grecū ⁊ armenicū. neſtorinū ⁊ iacobinū et oēs qͥ adorāt cruceꝫom̄s eī ſunt vnū apd̓ nos. Et ſic petimꝰ vt rex magnificꝰ nō diuidat int̓ ip̄os. ſꝫ ſit eiꝰ pietas ſuꝑ oēs xp̄ianos. duretqꝫ eiꝰ pietas etclemētia. Datū in fine mercharrā. ⁊ erit bonū ꝯcedēte dn̄o excelſoHucuſqꝫ exemplar epl̓e. q̄ miſſa ē regi francoꝝ in cypꝝ ab ercalthay tartaroꝝ pͥncipe. Cui ꝯſonabāt ⁊ alie q̄daꝫ lr̄e que paulo an̄dicto regi a rege cypri. ⁊ comite ioppenſi fuerāt p̄ſentate. Quarūetiā trāſcriptū vna cū tranſcpͥto lr̄aꝝ erchelthay. trāſmiſit odo venerabilis legatus innocentio pape. Haꝝ vero lr̄aꝝ exemplar talia que continebant.¶ Exemplar epiſtole coneſtabularij armenie ad regem cypri detartaEcellenti ⁊ potēti viro. h.dei gr̄a regi cypri ⁊ cariſſime forori ſue. e. regīe ac nobiliviro. I. de belim fratri ſuo cōeſtabulariꝰ armenie ſalutē ⁊ dilectionem. Noueritis ꝙ ſic̄ ad iter agendū ꝓ deo ⁊ vtilitate xp̄ianitatꝭme expoſui. ſic xp̄s ih̓us vſqꝫ ad villā que vocat̉ ſantequāt me cōduxit. Vl̓tas qͥppe t̓ras vidētes indiā retro nos dimiſimꝰ ⁊ trāſiuimꝰ baudac totāqꝫ t̓rā eiꝰ duobꝰ arrepti itineris mēſibꝰ. Ciuitates pl̓imas deſertas vidi. qͣs vaſtauerūt tartari. qͣruꝫ nemo poſſetopulētiā l̓ amplitudinē eſtīare. Uidimꝰ eī aliquas magnas villasitine̓ triū dieꝝ. ⁊ pluſqͣꝫ centū milia agge̓s magnos ⁊ mirabiles oſſium a tartaris int̓fectoꝝ. Nobiſqꝫ videt̉ ꝙ ſi deo diſponēte tartari qͥ paganos ſic deſtruxerūt n̄ adueniſſent. ad totā t̓rā cis marinam īplendā et adquirendā ſufficerēt. Trāſiuimus vnā de ꝑadiſifluminibꝰ maxīm gyon appellatū iuxta ſcripturā. cuiꝰ harena durat vn̄quaqꝫ ꝑ vna magnā dietā. De tartaris ꝟo ſciatis ꝙ innumerabiles ſt̓. nec eſtimari ab hoīe pn̄t. Optimi ſunt archerij. t̓ribiles for̄a pluriūqꝫ facieꝝ. nec vobis poſſemꝰ deſcribe̓ lr̄alit̓ ritꝰ eoꝝNūclē octo ſunt mēſes ꝙ de die ac de nocte ambulamꝰ. ⁊ nuncd̓r nobis. ꝙ ſumꝰ ad mediū t̓re nr̄e et terre chaam maioris dn̄i tataroꝝ. Intelleximꝰ aūt ꝓ vero. ꝙ iam exqͦ mortuꝰ ē chaā pr̄ huiꝰqͥ nūc eſt. āni qͥnqꝫ trāſierūt. ſꝫ barones ac milites tartaroꝝ. ita ſe ꝑterras effuderāt. ꝙ infra dictos qͥnqꝫ ānos. vt dictū chaā intronizarēt. vix in vnū locū ꝯgregari potuerūt. Quidā em̄ eoꝝ erāt ī india. alij ꝟo in t̓ra de catha. alij in ruſcia. ⁊ alij in t̓ra de chaſchat. ⁊de canghat. Hec ē terra de qͣ tres reges in bethleeꝫ venerūt xp̄madorare. ⁊ xp̄iani ſt̓ hoīes illius terre. Ego ſiqͥdeꝫ ip̄e fui in eccl̓ijseoꝝ ⁊ vidi ih̓m xp̄m depictū. tres qͦꝫ reges. vnū auꝝ. aliuꝫ thus. etaliū mirrā offerētes. Per illos itaqꝫ tres reges habuer̄t illi fidemxp̄i. ac ꝑ illos chaā ⁊ oēs ſui mō facti ſūt xp̄iani. Un̄ et ad portasſuas hn̄t eccl̓ias. pulſant cāparias. ac ꝑcutiūt tabulas. ita ꝙ eūtesad dn̄m ſuū chaā. pͥmo qͥdē oꝑtꝫ ire ad eccl̓iā ⁊ ſalutare ih̓m xp̄mpoſt ꝟo ire ⁊ ſalutare chaā. Inuenimꝰ et̄ multos xp̄ianos effuſosꝑ terraꝫ orientis. ⁊ multas eccl̓ias pulcras ⁊ altas antiquas q̄ vaſtate fuerant a tartaris. Un̄ xp̄iani terre illius venerūt in p̄ſentiachaam iſtiꝰ. Quos iſte cuꝫ honore magno ſuſcepit. ⁊ libertati donauit. ⁊ ne qͥs verbo vel facto ꝯtriſtaret eos ꝓhiberi fecit. Et quiapeccatis noſtris exigentibꝰ nō habebat xp̄us qui nomē ſuū p̄dicaret in illis regionibꝰ. ipſemet ꝓ ſeipſo p̄dicauit. ⁊ nunc p̄dicat ſantiſſimis ſuis ꝟtutibꝰ ita ꝙ gentes illaꝝ regionū credūt in xp̄m. Interra ꝟo indie quā beatus apl̓s thomas ꝯuertit eſt qͥdam rex xp̄ianꝰ qui int̓ alios reges. vtpote ſaracenos erat in anxiētate magnapoſitus. Nam vndiqꝫ faciebāt ei reſiſtentiā ſeu violentiaꝫ. donectartari venerūt in t̓ram illā. Et ipſe factꝰ eſt hō illorū. acceptoqꝫexercitu ſuo ⁊ tartaroꝝ ſaracenos inuaſit. tantūqꝫ in t̓ra indie acqſiuit. ꝙ tota oriētis terra plena eſt ſclauis indicis. Hoꝝ eī pluſqͣꝫqͥngenta milia vidi. quos rex dictus ceperat. ⁊ mādauerat venundari. Sciatis et̄ dn̄m papā miſiſſe nunciuꝫ p̄dicto chaam ⁊ mandauit ei dicens. vtrum xp̄ianus eſſet. ⁊ cur gentē ſuā ad orbis conculcatōem ac necem miſiſſet. Cui rn̄dit chaam ꝙ deus auis ſuis ⁊ſibi mādaſſet. vt gentē ſuā ad int̓ficiendas gētes peſſimas mitte̓t.Suꝑ hoc aūt ꝙ mandauerat. vtꝝ eſſet xp̄ianus reſpōdit qd̓ hocſciebat deus. Et ſi papa ſcire vellet veniret ⁊ videret ac ſciret huc-
uſqꝫ exemplar epiſtole coneſtabularij armenie.quibuſdā relatiōibꝰ nuncioꝝ erchelthay pͥncipis. .xciUeſiuit aūt rex francoꝝa p̄dictis nuncijs erchelthay de ipſo. a quo tꝑe baptiſmum ſuſcepiſſet. ⁊ vbi eſſet modo. Queſiuit ⁊ de ſtatutartaroꝝ ⁊ que fuerit cauſa motiua aduētus eoꝝ. ⁊ qua occaſioneſuum .i. ipſius regis francoꝝ cognouiſſent aduētuꝫ. Ad que illi ſicrn̄derunt. A ſoldano inqͥunt muſſule. que ſcꝫ oliꝫ vocabat̉ niniuemiſſe fuerūt litere q̄dam ad magnū regem chaam. quas receperata ſoldano babiloniē in quibꝰ babilonie ſoldanus mentōem de applicatōe ⁊ aduētu regis francoꝝ faciebat mendacit̉ aſſerēdo ꝙ. lxregꝭ francoꝝ naues ꝑ violētiā ceꝑat. ⁊ in egiptū deduxerat. Perid oſtende̓ volens ꝙ idem muſſule ſoldanus. in aduētu regis francoꝝ ꝯfidere nō debebat. Hac igit̉ occaſione dictꝰ erchelthay audito regis frarcoꝝ aduētu. nuncios miſit ad eū. qui denunciareei. in hoc eſſe ꝓpoſitū tartaroꝝ. vt in eſtate ꝓxima obſiderent caliphum. Rogobantqꝫ regem vt egiptū aggrediens īpugnaret. nedictus caliphus ab egiptijs in aliquo adiuuari poſſet. Dixeruretiam idē nuncij. ꝙ iſti qui nūc appellant̉ tartari. exierūt de t̓ra ſuatranſactis qͣdraginta ānis. que nō habꝫ ciuitates. aut oppida. ſeuvillas. ſꝫ abundat in paſcuis. ⁊ ob hoc incole ſunt intenti tm̄ in pecoribꝰ alendis diſtatqꝫ ꝑ quadraginta dietas a t̓ra quā nūc inhbitat ille rex magnus chaā ⁊ in qua poſuit ſedē ſuaꝫ.ue ſcꝫ t̓ratartar vocat̉. vnde ⁊ nūc tartari noīant̉. Dicebāt qͥtartari pͥmo debellauerūt filium iohānis p̄ſbiteri. ip̄mqꝫ cū etu ſuo ꝑemerūt in ore gladij. Dicebāt etiā ꝙ ille chaamom̄s fere capitaneos ppl̓oꝝ cum innumera multithoīm ⁊ aīaliuꝫ. Et ſunt in tentorijs ſemꝑ. qꝛ nulla ciuitas eos capere poſſet. Equi ꝟo illoꝝ ⁊ aīalia ſemꝑ cōmorant̉ in paſcuisnō pn̄t ordeū ⁊ paleam inuenire. qd̓ ſufficere poſſꝫ eqͥs ſuis. Capitanei vero p̄mittunt hoīes qui ſibi regiones ſubijciant. ⁊ ipſ.rege magno remanēt. In cuius pt̄ate ⁊ voluntate eſt. vt qn̄ mquis regē inſtituat aliquē de filijs vel nepotibꝰ ſuis. Dixerūt etiaꝫꝙ ille qui nūc agit in ceptris kyocay noīe matrē habuit xp̄ianiamregis qui p̄ſb̓r iohānes vocat̉ filiam. Ad cuiꝰ exhortatiōem ⁊ cuiuſdam ep̄i ſanctiſſimi qͥ malaſſias vocat̉ ſuſcepit ſacr̄m baptiſmiet cū eo. xviij. filij regū ⁊ plures alij maxīe capitanei. Multi tn̄ adhuc int̓ illos ſunt qui nōdum fidei ſacr̄m ſuſceperūt. Ercl̓vero qui nūcios miſerat. xp̄ianus erat iam ex pluribꝰ ānis. ⁊ n̄ eratde ſemine regio. ſed tn̄ magnꝰ ⁊ potēs. Agebat in finibꝰ perſidis aparte orientis. Requiſiti ꝟo nuncij de batho duce. cur ſic male recepiſſet dn̄i pape nuncios. Reſpōderunt qꝛ homo paganus eratet ſaracenos habebat ꝯſiliarios. Sꝫ iam pt̄atem tantā vt pͥus nōhabebat. qꝛ modo ſub erchelthay pt̄ate ꝯſtitutꝰ erat. Preterearequiſiti de ſoldano moyſac. ſiue muſſule. que qͦndam niniue dictaeſt an̄ xp̄ianus eſſe. Dixerūt eum fuiſſe cuiuſdā xp̄iane filiū. ⁊ ꝙ excorde xp̄ianos diligeret. ac feſta illoꝝ obſeruaret. nec ī aliquo lemachometi obediret. Et credebat̉. ꝙ ſi tp̄us ⁊ oportunitatē haberet. libent̓ xp̄ianus fieret. Dicebāt etiā ꝙ ſummi pontificis nomen apd̓ tartaros iam celebre eſſet. ⁊ ꝙ erchelthay dn̄i ſui ꝓpoſitum erat. vt in eſtate ꝓxima caliphum impugnaret. ⁊ iniuriam domino hie ſu xp̄o illatam vindicaret.De legatione regis francoꝝ ad tartaroꝝ pͥncipes. .xciiij.Andeꝫ habuit rex francouꝫ ꝯſiliū vt ip̄m regē tartaroꝝ ⁊ ad erchelthay nunxios ſuos cum lr̄is ⁊ iocalibꝰ mitteret. ita ꝙ aliqui eorūab erchelthayad ipſum regem ludoppicuꝫ directe redirent. ⁊ alijad regē chaam vlterius ꝓcederent. Significantibꝰ aūt tartaroꝝnuncijs ꝙ rex chaam valde gratum et carum haberet de ſcarletatentorium ſiue capellaꝫ. Fecit eam rex ludoppicus p̄parari ac fieriſpecioſam ⁊ qͦſdam pānellos hn̄tes leuē atqꝫ ſubtilem brodaturāIn qua ſcꝫ brodatura tentorio affixa. ea que dominꝰ noſter ih̓uschriſtus ꝓ nobis in corꝑe ſuo geſſit. honeſtiſſime ſatis ſunt exarata. Hec igit̉ et alia. ad ornamentum capelle. ⁊ cultum diuinū ꝑtinentia miſit rex ludopoicus regi chaam ad deuotionē fidei ypianein eo excitandam. Inſuper etiam de ligno ſancte crucis miſit tameidem regi. qͣꝫ erchelthayper nuncios ſuos cum literis ad vtrūq,directis. hortantibus vt eum qui ꝑ gratiam ſuam ad cognitiorſui nominis eos vocauerat debita veneratione colerent. et inatus eidamore iugiter ꝑmanerent. Sed ⁊ dominus odolmagno chaam ⁊ matertere ſue. et erchelthay ac pladeſtinauit epiſtolam. denuncians eis ꝙ ſacroſancta romanaſia eos libenter vt filios cariſſimos reciperet. audiens geatulabidam cōuerſionem eorum ad fidem catholicam. dumndoſorthodoxam vellent firmiter tenere ⁊ eam confiteri mateccleſiaꝝ. eiqꝫ p̄ſidentem hicſu chriſti vicarium eſſe. ⁊ eidē v