Liber.XXV.

⁊ argento ⁊ palleis fraudulenter obtulerūt. vt pugnatores karo liin manus illorum traderet. Qui pecuniam accepit ⁊ conceſſit ⁊ firmauit cum eis pactum ꝓditionis. Maiores pugnatores vinū ſolūmodo acceperunt. mulieres nullatenus. ſed minores ſubtulerūt.Aunc cōſilij gaualoni karolus tranſijt portus ciſereos. ⁊ fecit vltimā cuſtodiam de chariſſimis ſuis principibꝰ rolando ⁊ oliuero cuꝫmi aioribus pugnatoribꝰ in rūciualle cum. xx. milibus alioꝝ chriſtianorum. tunc marſirius ⁊ beligandꝰ cum. l. milibus ſaracenoꝝ ſummo mane exierunt de nemoribꝰ ⁊ collibus vbi conſilio gaualoni. ij.diebus ⁊. ij. noctibꝰ latuerāt. ⁊ fecerūt duas turmas. vnā de. xx. milihus. ⁊ alterā de. xxx. Prima. xx miliū cepit primū ꝑcutere noſtros.qui cōuerſi ceciderunt eos de mane vſqꝫ ad terciam. ⁊ nec vnus qͥdem ex. xx. milibus euaſit. Statim ꝟo illos tanta cede fatigatos innaſerūt alia. xxx. M. ⁊ ꝑcuſſerunt noſtros a maiore vſqꝫ ad minorēmuod ideo eis cōtigit quia p̄cedentibus noctibus vino ſaracenicoebrij plures eorum cum mulieribꝰ paganis ⁊ chriſtianis etiā quasſecum multi de gallia adduxerant fornicati fuerāt. Ibi ergo om̄esmnatores interfecti ſunt p̄ter rolandum ⁊ balduinum ⁊ tēdricuꝫTurpinus autē ⁊ gaualonus cum rege erant.e nece marſirij regis ⁊ tranſitū rolandi pͥncipis..xix.Eracto illo bello cū rediret rolandus inuenit quēdam ſaracenū atro in nemorelatenteꝫ quem ligauit fortiter ad arborem ⁊ aſcendit inmontē quēdam vt exploraret illos. ⁊ vidit quia multi erāt ⁊ redijtretro ad viam rūciuallis. ⁊ inſonuit tuba eburnea. ad cuiꝰ vocē redierūt ad eum ex chriſtianis circiter. c. ⁊ redijt ad ſaracenū quem ligauerat quem cum ſoluiſſet extracto gladio minatus eſt ei morteꝫniſi oſtenderet ei marſiriū. Hunc ergo duxit ſecum vſqꝫ ad agmīapaganorum qui oſtendit ei alonge marſirium cum equo rufo ⁊ clipeo rotūdo. Tunc rolandus illo dimiſſo reſumptis viribus animatus ad bellum dei irruit ſuꝑ eos ⁊ vidit ibi quēdam inter alios ſtatura maiorem. quem vno ictu ſecuit ꝑ mediuꝫ cum equo ſuo. ita ꝙvna ꝑs equi ⁊ militis cecidit ad dexterā ⁊ altera ad ſiniſtrā. Quodſaraceni videntes ilico fugerūt. dimittētes marſiriū in campo cumpaucis quē fugientē rolandus inter alios cōſecutus ꝓſtrauit. Ibic. ſocij rolandi interfecti ſunt. Nolandus autem. iiij. lanceis groſſis⁊ lapidibus grauiter percuſſus euaſit. Beligandus autem fratermarſirij cū ſuis receſſit ab illis regionibꝰ. Tedricꝰ aūt ⁊ balduinꝰ inter nemora latitabāt. karolus auteꝫ cū ſuis exercitibꝰ iam montemtranſierat et quod factum fuerat ignorabat. Rolandus valde feſſus ⁊ de nece ſociorum valde dolens venit vſqꝫ ad pedem portuūciſere ⁊ ibi ſub arbore quadā iuxta lapidem marmoreū qui ibi erectus erat ſuꝑ rūciuallem in prato optimo equo deſilijt. Habebatautem adhuc ſpatam ſuam durendā que interpretat̉ durus ictusquia prius deficiet brachium qͣꝫ ſꝑata. ⁊ erat pulcerrima opere incomꝑabilis acumine. ⁊ nimia reſplendēs claritate capulo eburneo⁊ candido cruce aurea ſuꝑficie deaurata. pomo berillino nomīe deialphaet o inſculpta. hanc cū euaginaſſet ⁊ lachrymoſis vocibꝰ eādeploraſſet volens eam frangere ꝑcuſſit trino ictu lapidem. ſed lapidem a ſummo vſqꝫ deorſum diuiſo ſanam eam eduxit. Deindetuba ſua fortiter inſonuit ꝙ flatū oris eius tuba ꝑ medium ſciſſa ē⁊ vene colli eius ⁊ nerui rupti fuiſſe ferūtur. Cuius vox vſqꝫ ad aures karoli angelico ductu ꝑuenit ꝑ. viij. miliaria diſtātis a rolandoIlico gauolonꝰ volentē regem redire diſſuaſit dicens euꝫ buccinare cauſa venādi. Cum ergo rolandus ſuꝑ herbam prati iaceret. ſuperuenit baldumus frater eius. Cui ille innuit vt ei aquā p̄beret. qꝛvalde ſiciebat. quam cū ille quereret ⁊ non inueniret videns eū morti ꝓximuꝫ aſcendit equum eius ⁊ iuit poſt karolum. Mox aduenittedricus ⁊ valde ſuꝑ eum lugens innuit ei vt confeſſiōe ſe muniret.Accepat autē eodem die rolandus euchariſtiā ⁊ delictorum ſuoꝝconfeſſionē fecerat anteqͣꝫ ad bellum iret quia iſte mos erat ſemperpugnaturis inter nos vt pͥus cōfiterent̉ ⁊ ꝯmunicarent̉. Rolādusergo inter cetera verba dulciſſime verba ſue cōfeſſionis tenens pellem ⁊ carnem ſuā circa māmillas ⁊ cor dicebat ter. Et in carne iſtavidebo deū ſaluatorē meū. Et mittens manus ſuas ſuper oculosſuos ſimiliter tribꝰ vicibus ait. Et oculi iſti cōſpecturi ſunt. Sicqꝫtradidit ſpirituꝫ dicēs. Iam chriſto donāte intueor qd̓ oculus nōvidit. nec auris audiuit. ⁊ in cor hominis nō aſcendit qd̓ p̄parauitdeus diligentibꝰ ſe. Et orationē fudit ꝓ omībꝰ qui mortui erant inbello. Obijtqꝫ. xvj. kl̓. iulij..xx.Qe exequijs rolandi ⁊ vltione mortis eiꝰ ⁊ oliueri.Odem die dū ego turpinus cantarē miſſam ꝓ defunctis corā rege in valle karoli. raptus in extaſi audiui choros ī celeſtibꝰ cantātesgnoras qͥd hoc eſſet. Cūqꝫ illi ad alta trāſirēt. ecce turma ceterorūlaſi de raptu rediens predamqꝫ ferens ante me tranſiuit.Qubas d̓uid fertis. Nos inquiunt marſiriū portamus ad

inferna. tubicinē veſtrū cum multis michael fert ad ſuperna. Hacviſionem dum poſt miſſam referrem karolo ecce balduinus ſuperequum rolandi qui narrauit omnia ⁊ qualiter rolanduꝫ reliquerat.Mox omnibus exclamantibus ⁊ retro redeuntibꝰ prior karolusrolandum exanimatū inuenit iacentem euerſum brachijs ſuꝑ pectus in modū crucis poſitis. ⁊ ſuꝑ eum ruens irrugijt clamore magno. ⁊ ibi illa nocte tētoria ſua fixit ⁊ corpꝰ eius mirra ⁊ alōē ⁊ balſamo cōdiuit. ⁊ exequias magnas p̄cibꝰ ⁊ luminaribꝰ ⁊ ignibꝰ ꝓ memoria accēſis tota illa nocte cūcti ꝑegerunt. In craſtinū ſummo diluculo ꝑrexerūt ad alios fratres noſtros occiſos ⁊ inuentꝰ eſt ibi oliuerus iacens euerſus in effigie crucis extenſus. iiij. palis in terra fixis cū quatuor retortis fortiter nexus ⁊ a collo vſqꝫ ad vngues pedum ⁊ manuū cultellis acutiſſimis excoriatꝰ iaculis ⁊ ſagittis ⁊ lanceis ⁊ ſpatis ꝑforatus ⁊ magnis ictibꝰ baculorū attritus. tūc flentibus omnibꝰ iurauit rex ꝑ regem omnipotentē ꝙ non ceſſaret poſtpaganos currere quouſqꝫ illos inueniret. Mox eo poſt illos currete cum ſua tm̄ militia ſol ſtetit immobilis. ⁊ ꝓlongatus eſt dies illaſpacio trium dierū. ⁊ inuenit eos iuxta fluuium ebra iuxta ceſarauguſtā iacētes ⁊ comedētes. ⁊ irruens ſuꝑ eos interfecit quatuor milia. ⁊ redijt ad rūciuallē. tūc cepit rex inquirere ſi verū eſſet qd̓ dicebat̉ gaualonū traditionē feciſſe. quē accuſauit tedricus ꝯtra quempoſuit rex pinabellum ꝓ gaualono. quē ſtatī ꝯgrediens ꝑemit tedricus. Mox rex iuſſit gaualonū quatuor equis fortiſſimis alligari ⁊ ſuꝑ eos ſedere quatuor ſeſſores agitātes contra quatuor plagas celi. ⁊ ſic decerptus perijt.De ſepultura militū apud rūciuallē interfectoꝝ. .xxj.Rant aūt tūc tēporis duocimiteria ſacroſancta p̄cipua. vnū apud arelatē in ayſiscampis. aliud apud burdegalā. que dn̄s ꝯſecrarat permanꝰ. vij. ſct̄oꝝ antiſtitū maximī aquēſis. trophini arelatēſis. pauli narbonēſis. ſaturnini toloſenſis. frōtonis petragoricēſis. marcialis lemonicēſis. eutropij ſanctonēſis. in quibꝰ maxima ꝑs mortuoꝝin bello ſepulta eſt. beatū ꝟo rolandū ſuꝑ duas mulas katheto aureo vehi fecit karolus palleis tectū vſqꝫ blauium ⁊ in eccleſia beatiromani quā ip̄e olim edificauerat canonicoſqꝫ regulares intromiſerat ſepeliuit mucronēqꝫ ip̄ius ad caput ⁊ tubam eburneā ad pedes ad honorē chriſti ⁊ ꝓbitatis eius ſuſpendit. Hanc tn̄ tubamalius poſtea apud burdegalā in eccleſiā beati ſeuerini indigne trāſtulit. Apud beliū ſepulti ſunt oliuerus ⁊ gōdeboldus rex friſie. ettogerus rex dacie. ⁊ araſtagnꝰ rex britānie. ⁊ garinus dux lotharingie. Et alij multi apud burdegalā ſepulti ſunt. gayferus rex burdegale. engeleriꝰ dux aquitanie. Lambertꝰ rex biturice. galerus raynaldus cū alijs qͥnqꝫ milibꝰ. ꝓ iſtoꝝ aīabus dedit karolus in elemoſynā vncias argenti. xij. M. ⁊ totideꝫ talēta auri ⁊ veſtes ⁊ cibariaegenis. ⁊ totā terrā circa baſilicā ſancti romani blauiēſis ſpacio. vij.miliarioꝝ. ⁊ totū oppidū blauiēſe cū omībꝰ ſibi ꝑtinentibꝰ. ⁊ etiammare qd̓ ſub eo eſt vſibꝰ eiuſdē eccleſie in alodio amore rolandi dedit. ⁊ in die paſſionis eoꝝ annuatī. xxx. pauꝑes cibis refici ⁊ veſtibꝰindui eiſdem canonicis p̄cepit. ⁊ totidē miſſas cantari ꝓ his ⁊ proomībus qui in hiſpania mortui erant. Apud arelateꝫ ſepulti ſunt.Eſcultus comes lingonenſis. ſalomō ⁊ ſanſon dux burgūdionēſisarnaldus de bellanda. ⁊ albericus de burgūdio. ⁊ naaman dux baiorarie. ⁊ alij. v. ꝓceres cū. x. milibꝰ alioꝝ. Cōſtantinꝰ autē p̄fectusdelatus eſt roma ꝑ mare cum alijs multis romanis ⁊ apulis. ꝓ quorum animabꝰ dedit karolus in elemoſynā vncias argenti duodecīmilia. ⁊ totidem auri talenta egenis apud arelatē.¶ Qualiter karolꝰ poſt victorias beato dyoniſio gratias egit eiqꝫ totam galliam ſubegit.Oſt hec cōgregatū eſt cociliū apud ſanctū dyoniſium vt ibi ageret karolus gratias deo ⁊ ſancto dyoniſio de ſubiugata gente pagana.⁊ omnē franciā dedit eidem eccleſie in p̄dio. ſicut antea beatꝰ apl̓uspaulus ⁊ clemēs papa ei dederāt. ⁊ p̄cepit vt omnes reges francie⁊ epiſcopi preſentes ⁊ futuri paſtori illius eccleſie ſubiecti eſſent etobedientes in chriſto. Nec reges ſine eius cōſilio coronati. nec ep̄iordinati. nec apud romā recepti eſſent aut damnati Et poſt plurima dona p̄cepit vt eidē eccleſie vnuſquiſqꝫ poſſeſſor vniuſcuiuſqꝫdomus totiꝰ gallie quatuor nūmos annuati ad edificandā eccleſiādaret. ⁊ omnes ſeruos qui libenter hos nūmos daret manumiſit.Tunc ſtetit karolus iuxta corpus beati dyoniſij ⁊ orauit vt ꝓ illisintercederet ad dominum qui in hiſpania mortui erant ⁊ pro ſalute eorum qui libenter nūmos dabant. Eadem nocte ꝓxima karolo dormienti apparuit ei ſanctus dyoniſius eumqꝫ excitauit dicensIllis qui tua monitione et exemplo tuo animati in bello ſaracenoꝝmortui ⁊ morituri ſunt. omniū delictorum ſuoruꝫ impetraui veniā⁊ illis qui ad edificandā eccleſiaꝫ meam nūmos dant ⁊ daturi ſunt