⁊ iterum victi ſunt ſaraceni. deinde. c. cōtra. c. ⁊ fugerunt chriſtiani.Item. cc. contra. cc. ⁊ interfecti ſunt omnes ſaraceni. Item. M. cōtra. M. ⁊ occidunt̉ omnes ſaraceni. Tūc aygolandus affirmās legem chriſtianorū eſſe meliorē. ſtatuit vt in craſtinū baptizaret̉. Incraſtino circa terciā data treuga eūdi ⁊ redeūdi venit aygolandusvt baptizaret̉ ⁊ vidit karolum ad menſam ſedentē. ⁊ inſpexit ordines ſedentiū inter quos erant quidā in militari habitu. quidā in canonicali. quidē in monachali. ⁊ interrogauit de vnoquoqꝫ ordine.Uidens autē quadā ꝑte. xiij. pauꝑes in miſerrimo habitū ad terram ſedentes ſine menſa ⁊ lintheaminibꝰ paruo cibo et potu vtētes queſiuit qui eſſent. Cui karolus. Hec eſt gens dei nuncij domini noſtri hieſu chriſti quos ſb̓ numero. xiij. apoſtoloꝝ quotidie paſcimꝰ. Ad hec aygolandus. Male domino ſuo ſeruit q̄ ſic nunciosdn̄i ſui recipit. Qui circate reſident felices ſunt ⁊ feliciter comedūt⁊ bibūt ⁊ induūtur. ⁊ nuncij dei tui fame ⁊ frigore pereūt. ⁊ longe ate turpiter ſunt ꝓiecti. magnā verecūdiā facit deo ſuo qui famueius ita ſeruit. legem tuā quā dicebas eſſe bonam nūc oſtendiſti falſam. ⁊ accepta licentia ſcandalizatꝰ redijt ad ſuos ⁊ baptizari renuens mādauit ei bellum in craſtinū. Tūc intelligēs karolus quare noluerit baptizari. omnes pauꝑes quos in exercitu inuenit diligenter ꝓcurauit ⁊ optime induit. ⁊ cibū ⁊ potuꝫ honorifice illis exmore tribuit. in craſtina die fuit cedes paganorū occiſo aygolādoꝙ chriſtiani vſqꝫ ad talos in ſanguīe natabant. Quicūqꝫ aūt in vrbe inuēti ſunt pāpilonia interfecti ſunt. Rex ſicilie ⁊ rex cordube cūpaucis fugerūt. Quidā ꝟo chriſtiani cupiditate ducti reuerſi ſūtvt tollerent ſpolia occiſoꝝ ⁊ cū redirent onuſti auro ⁊ argento a rege ſicilie ⁊ a rege cordube qui latebāt in inſidijs interfecti ſunt oēsvſqꝫ ad mille. in craſtinū pͥnceps nauarrorum nomīe furre mandauit bellū karolo. Rarolus aūt rogauit deū vt oſtenderet ſibi eos qͥmorituri eſſent in bello. Et ecce craſtina die armatis oībꝰ apparuitrubeū ſignū crucis dn̄ice in humeris morituroꝝ retro ſuꝑ loricas.Quod vt vidit karolus retruſit eos in oratorio ſuo ne ꝑimerent̉ ībello. Peracto aūt bello ⁊ ꝑempto furre cū tribꝰ milibꝰ rediens karolus ad oratoriū repperit eos qͦs incluſerat exanimatos.De feracuto gigante ⁊ cōflictu rolandi ꝯtra eū. .xv.Oſt hoc nūciatū eſt Rarolo ꝙ apud nagerā erat gigas quidā nomīe feracutusde genere goliath quē admiraldꝰ babilonie miſerat cūxx. milibꝰ turcoꝝ ad karolū debellandū. hic lanceā aūt ſagittā nonformidabat virtutē. xl. fortiū poſſidebat. mox karolus nagerā adijtegreſſus gigas ab vrbe petijt ſingulare certamē. mittit̉ contra eumogerius dacus. quē mox vt ſolū in campo aſpexit iuit ſuauiter iuxͣillum ⁊ ilico cum eū armis ſuis brachio dextro fuit amplexatꝰ portauit leuiter qͣſi ouē cūctis videntibꝰ in oppidū. erat aūt ſtatura eiꝰ.xij. cubitoꝝ. facies eius longa. q. vniꝰ cubiti. naſus vniꝰ palmi. ⁊ brachia ⁊ crura eius quatuor cubitoꝝ. digiti triū palmoꝝ. Poſt hocmiſſus eſt ꝯtra eum renaldus de albaſpina. ⁊ portauit eū ſolo brachio in carcerē oppidi. poſt hoc duo ſimul mittunt̉ cōſtantinꝰ romanꝰ rex. ⁊ pellus comes. ⁊ portauit eos in carcerē ſimul. vnum addexterā ⁊ alterū ad leuā. Poſt hoc mittunt̉ bini alij. ⁊ illos ſimilitmiſit in carcerē. Poſt hoc karolus neminē eſt auſus mittere. Rolandus aūt princeps exercitus vix impetrata a rege licentia. qui adhuc iuuenis erat. iuit contra eū. quē gigas ſtatim rapuit ſola manudextera ſicut pͥores. ⁊ miſit eū ante ſe ſuꝑ equū ſuum. cūqꝫ illū portaret ꝟſus oppidū rolandus collectis viribꝰ in domino cōfiſus arripuit eum ꝑ mentū ⁊ euertit eū fortiter retro ſuꝑ equū. ⁊ ceciderūtambo ſimul ad terrā de equo. ſtatimqꝫ ambo parit̓ eleuant̉ de terra ⁊ aſcenderūt equos. Mox rolandꝰ euaginata ſpata q̄ durendadicebat̉ gigantē putās occidere equū eiꝰ vno ſolo ictu trucidauitꝑ mediū. Cūqꝫ gigas ſtans pedes eleuaſſet ⁊ ſpatā ſuā vt eum percuteret. feſtinās rolandꝰ ꝑcuſſit eum in brachio quo tenebat ſꝑatā⁊ nihil eū leſit. ſed tamē ſpatā ei excuſſit tunc feracutus amiſſo gladio putans eū ꝑcutere pugno ſolo. ꝑcuſſit equū eius in fronte. quiſtatim corruens mortuus eſt. Dehinc ambo ſine gladijs ⁊ peditesvſqꝫ ad nonā pugnis ⁊ lapidibꝰ pugnauerūt. Die aūt aduēſꝑaſcēte impetrauit gigas a rolando treugas vſqꝫ in craſtinū. et diſpoſuerūt inter ſe vt craſtina die in bellū ſine equis ⁊ lanceis cōuenirent⁊ ſic vterqꝫ ad hoſpitiū ſuū reuerſus eſt.De iterato cōflictu et nece feracuti..xvj.¶ Iterā die ſummo diluculo redierūt. feracutꝰ tamē attulit gladiū ſed nihil ei vaIuit. qꝛ rolādus ſecū baculū quēdā retortū ⁊ longū attulit cum quo tota die iſtum ꝑcuſſit ſed minime leſit. Percuſſit etiaꝫeum magnis ⁊ rotundis lapidibus qui in campo abūdanter erantvſqꝫ ad meridiē ⁊ ledere nō potuit. Tūc impetratis trengis a rolā

do gigas ſomno p̄grauatus dormire cepit. Rolandus ꝟo vir alacer ⁊ nobilis aīo tulit lapidē ⁊ ſuppoſuit capiti eius vt libentiꝰ dormiret. Faracutus itaqꝫ poſtqͣꝫ ſomno refectꝰ eſt euigilauit. ⁊ ſediiuxta eum rolandus ⁊ cepit eū interrogare quō tā fortis eſſꝫ ꝙ gladium vel baculū vel lapidem nō formidaret. Ad quē ille. vulnerari inqͥt non poſſum niſi ꝑ vmbilicū. Quo audito rolandus tacuit. ⁊quaſi nō intellexiſſet aurē auertit. Tūc cepit eum gigas interrogarē de lege chriſtiana. ⁊ cū optime ꝑ omnia reſpōdiſſet rolandus. aigigas. Tali pacto tecum pugnabo. ꝙ ſi vera ē hec fides quā aſſerꝭego victus ſim. ⁊ ſi falſa tu victꝰ ſis ⁊ ſit genti victi iugiter obprobriū. victoris aūt laus ⁊ honor ineternū. Fiat inquit rolandꝰ. Tūcvterqꝫ ꝑatur ad pugnam ⁊ rolandus illū aggredit̉. Gigas aūt iecit ictu de ſꝑata ſua ſuꝑ rolandū. ſed rolandus ſaltās ad leuā excepit ictum in baculo ſuo. quo abſciſo irruit in eum gigas ⁊ arripienseū leuiter inclinauit ad terrā. Tūc rolādus inuocato in auxiliū xp̄odomino filio dei ⁊ beate virginis marie. deo donāte erexit ſe paululum ⁊ reuoluit eum ſubter ſe ⁊ miſit manū ad mucronē eius ⁊ punxit eū parū in vmbilico ⁊ euaſit ab eo. tūc ille excelſa voce cepit īuocare machomet: dicens. Machomet ſuccurre mihi deus meus qꝛiam morior. Ad hanc vocē occurrētes ſaraceni rapiūt eū portātesmanibꝰ verſus oppidū. rolādus aūt iam ad ſuos incolumis redierattūc chriſtiani vna cū ſaracenis qui feracutū ferebāt ingenti impetuingrediunt̉ vrbem. Sicqꝫ ꝑempto gigante vrbs ⁊ caſtrū capitur⁊ pugnatores de carcere eripiunt̉.¶ Qualiter karolus cordubam. cepit ⁊ totam hiſpaniam eccleſiebeati iacobi ſubiecit..xv.Oſt hoc iuit Rarolꝰ cordubam vbi eum ad pugnam expectabant rex ſibilie etrex cordube. Cūqꝫ iubēte karolo appropīquaret pͥmaturba militū noſtroꝝ ꝯtra primā paganorū. venerūt ante ſingulo.equos eoꝝ ſinguli pedites habētes laruas barbatas ⁊ cornutas ſimiles demonibꝰ. tenentes ſīguli ſingula tympana. que manibꝰ fortiter ꝑcutiebāt. Quoꝝ ſonitus mox vt equi noſtroꝝ audierūt ⁊ terribiles eorum ſimilitudines viderūt. exterriti fugere ceperunt. ⁊ retineri nullomō valebāt. Mane facto karolus p̄cepit vt oīm equoꝝcapita lintheis ⁊ pannis velarent̉ ⁊ aures obturarent̉. Sicqꝫ ꝓcdentes ad pugnā occiderunt eos vſqꝫ ad meridiē. ſed non vſqꝫ adinternetiōꝫ. Nā omnes ſaraceni coadunati erāt circa plauſtrū qd̓octo boues trahebant ſuꝑ qd̓ vexillum eoruꝫ leuatū erat. Moſqꝫillis erat ꝙ nemo de bello fugiebat qͣꝫdiu ſignum erectum videret.Quod cum karolus agnouiſſet ingreſſus eſt in medias acies vſqꝫad vexillum quod ſpata ſua abſcidit. ⁊ mox illi fugerūt quoꝝ octomilia ceſa ſunt. In craſtinū altu maior cordube reddidit vrbem karolo tali pacto ꝙ ip̄e baptizaret̉ ⁊ vrbem de illo teneret. Tūc karolus diuiſit terras hiſpanie pugnatoribꝰ ſuis vt ſupradictum eſt etnemo poſtea in hiſpania auſus eſt illum īpugnare. Poſt hoc karolus dimiſſis maioribꝰ ſuis exercitibꝰ in hiſpania iuit ad ſanctumiacobum. ⁊ quos in illa patria chriſtianos repꝑit edificauit. apoſtotas autē aūt ꝑemit. aut in exiliū in galliam miſit. Et cōſtituit ꝑ ciuitates ep̄os ⁊ ꝑſb̓ros. ⁊ fecit cōcilium in vrbe compoſtella. ⁊ inſtituiamore ſancti iacobi vt omnes p̄ſules pͥncipes ⁊ reges chriſtiani hiſpani ⁊ galeciani ep̄o ſancti iacobi obediret. In illꝰ cōcilio ego tupinus cu. ix. ep̄is eccleſiā beati iacobi ⁊ altare rogatu karoli kl̓. iulijdedicaui. ⁊ ſubiugauit rex eidem eccleſie totā terrā hiſpanie ⁊ galecie. ⁊ dedit ei in dotem p̄cipiens vt vnuſquiſqꝫ poſſeſſor vniuſcuiuſqꝫ domus hiſpanie totius ⁊ galecie. iiij. nūmos annuatim ex debito darent. ⁊ ab omni ſeruitute liberi eſſent. Et conſtituit in die illa vt eccleſia illa vocetur ſedes apoſtolica. ⁊ virge epiſcopales ⁊ regales corone per manus eiuſdem epiſcopi vrbis ad honorē ſanctiiacobi p̄bebantur. ſicut per beatum iohannē fratrem eius factumerat in aſia apud epheſum. Epheſus eſt ad dexteram. compoſtella ad ſiniſtram. ⁊ ita expleta eſt eorū petitio in euangelio. et he tresſunt principales ſedes in orbe. romana. galeciana. er epheſina. ſicut petrus ⁊ iacobus ⁊ iohannes pre omnibꝰ alijs apoſtolis a domino inſtituti. ⁊ ad ſecreta eius vocati ſunt.De ꝓditione gaualoni in bello runciuallis. .xviij.Rant tūc apud ceſarauguſtam. ij. reges ſaraceni marſerius et beligandus frater eius miſſi ab admirando babilonis de ꝑſide adhiſpaniam. qui karoli imperio ſubiacebant ⁊ ei ſeruiebāt in charitate⁊ fide ficta. His mādauit karolus per gaualonū vt aūt baptiſmūſuſciperent aut tributuꝫ ei redderent. Qui miſerunt ei. xxx. equosoneratos auro et argento ceteriſqꝫ gazis hiſpanicis. et. cccc. equosoneratos vino dulciſſimo et puro pugnatoribus ad potandum. etmille formoſas ſaracenas. Gaualono aūt. xx. equos oneratos auto