Druckschrift 
Speculum historiale
Einzelbild herunterladen
 

PrimusLiber

rei faciende in qua ꝟitate ſtans dies eſt. Nam ſi vl̓ ſeip̄o vel aliacreatura pluſqͣꝫ illa luce delectaret̉. eo ipſo tenebraſceret de dienox fieret. ſed qꝛ ſꝑ lucē illaꝫ oībꝰ p̄ponit. ideo oēs ſex dies noxnuſqͣꝫ noīat̉. ſed pꝰ veſperā ſtatim mane ſubiūgit̉. ſic dies vnꝰdeinde ſcd̓us et terciꝰ et ſic vſqꝫ ad ſextū ꝓpter ſenariā diſtinctōꝫopeꝝ. Dies aūt vnꝰ et pͥmꝰ dicit̉ ad cōmendatōem vnitatisangeloꝝ ꝯcordiſſime luci ꝟitatis adherēt. ei obediūt. Quibꝰmirabili felicitate ſemꝑ ē dies imo meridies. qꝛ ſemꝑ deū clare vident. et eiꝰ amore feruet. ſemꝑ mane qꝛ vidēt ratōem cuiuſqꝫ reifaciende in ſpecl̓o. ſemꝑ veſꝑe qꝛ vidēt qāulibꝫ creaturā in genēꝓprio. Un̄ dauid veſꝑe mane et meridie ⁊cͣ..xviij.Adhuc de eodeꝫ.Deo aūt propter ſenarium numeꝝ ſcꝫ ꝑfectu explicat̉ creatō rerū. vt on̄datur dei ꝑfecta ſunt oꝑa. cuiꝰ ſcꝫ numeri ꝑtes ꝯſtitutiuevnū et duo tria ſūt etiā gͣdatī in trigonū ſurgūt. In requie ꝟodiei ſeptime intelligit̉ deꝰ in ꝯſpectu angeloꝝ reqͥeuiſſe. niſi inſeip̄o. vt ſcꝫ illa lux angelica cognoſcendis eiꝰ oꝑbꝰ tanqͣꝫ dies veſꝑa p̄ſentata ē. nihil meliꝰ cognoſceret. qͣꝫ illū ab oībusoꝑbꝰ ſuis in ſeip̄o reqͥeſce̓t. qꝛ nullo eoꝝ vt ſit beatior indiget et. vij. cognitio. qꝛ veſꝑam hūit non de creatura ſꝫ de creatore fit. bn̄dici et ſanctificari meruit. Deniqꝫ oīa a principio. geneſeos enarrant̉ vſqꝫ ad locū illū vbi legit̉ fons aſcendebat terra ⁊cͣ. arbitratꝰ ē augꝰ. non in temꝑe vel tꝑa ſed in radice tempoꝝ fuiſſe facta. exinde ꝟo ſcripturā explicare tempoꝝ volumīaAliter etiā idē doctor hos. vij. dies exponit. diē intelligi volēsiuſſibet rei create ſpēm. nocte ꝟo eiuſdē ſpeciei priuatōeꝫ. veſꝑeaūt ꝯditōis ꝑfecte terminū. mane ꝟo ſeq̄ntis exordiū. Septimadies mane hꝫ veſꝑam. qꝛ ꝑfecta creatura qd̓daꝫ hꝫ initiū ſuecōuerſionis ad qͥetē ſui creatoris. in ſui generis modulo ſtabilit̉ vt qͥeſcat .i. vt momenti ſui ordine teneat. ſꝫ alij doctores ꝯmunitur tradūt interualla. vj. dieꝝ oꝑa illa dei pͥmaria facta ſūte prime diei..xix.Rima ergo die ipſe quieſt vera lux lucē diligit. oīa in luce facit. recte mūdifabricā a luce inchoauit. triū dieꝝ ſpacō ſcꝫ vſqꝫ adqͣrtam diē. in qua celeſtia luminaria formata ſunt. circūitu ſuo diem̄ naturalē ꝑegit. meritoqꝫ lux inter corpora pͥmū obtinet locuꝫqꝛ vt dicit aug. qꝛ oīs ſubſtātia duabꝰ ſubſtātijs ꝯmunis vtraqꝫprior ē ẜm naturā: lux aūt ē ſubſtantia cōis igni ſtellis: omniaalia corꝑa p̄cedūt. qͣre pͥmū oīm corporū ē lux. Itē ip̄a eſt nobiliſſimū corpoꝝ. qꝛ ſpūali creature viciniſſima eſt. eſt nobilior om̄icorꝑe. ip̄a ē qͣſi vinculū anime et corꝑis. qͣſi mediū cōicans naturam extremoꝝ vt dicat̉ corpꝰ ſpūale. Un̄ dicit augꝰ. ſuꝑ gen̄.lux ē corpoꝝ ſubtiliſſimū. ob anime viciniſſimū. ideoqꝫ ip̄aꝫanima agit oꝑatōnes ſuas in corꝑe. Item ip̄a ē oīm corpoꝝ pulcerrimū. qꝛ pulcritudo ē exſil̓itudine ꝯueniētia ꝑtiū in habētibꝰpartes. ſic̄ ergo deꝰ ſit vera lux. oīm pulcerrimus eſt. qꝛ nihil ineo diſſimile. vel diſcōueniēs eſt. ſic lux corꝑalis inter corꝑa pulcerrima ē. qꝛ ꝑtes oēs habet diſſimilimas. Itē ip̄a eſt omniū corpoꝝ optima. Cum em̄ bonū ſit qḋ ſui ꝯmūicatiuū eſt. inter omīaaūt corꝑa lux ſe et ſuā pulcritudinē maxime cōicat. vnus em̄ lucꝭpunctꝰ vel ictus ſubito totiꝰ md̓i ſpaciū replet. igit̉ inter corporaſumme bona ē. In etiā ſpūi ſil̓ima ē .ſ. deo vbiqꝫ eſt et anime totū ſuū corpꝰ replet. Ip̄a p̄terea eſt bonitas oīs nature corporee. qꝛ nullū corpꝰ ſui cōmunicatiuū ē niſi luceꝫ. qd̓ in vno tm̄loco ē ſubſtantiā. ipſa lux ī infinitis locis facit formā. Quoniā igit̉ etiā punctꝰ lucis ſue pulcritudinē maxima ē ſuamqꝫ bonitatē toto md̓o cōicat. oīa qͦꝫ corꝑa ſuas inuicē facit cōmunicare pulcritudīes. Ipſa ſola ē qua totꝰ md̓us bonꝰ et pulcer ē. Un̄amb̓. ipſa facit vt cetera mundi mēbra digna ſint laudibꝰ. et cumſuā bonitatē ac decorē oībꝰ cōicet. in eoꝝ tn̄ feditate cōmunicat. em̄ fedat̉ vel inficit̉ immūdiſſima queqꝫ trāſiens nec vllo corrumpitur.De opere ſecunde diei..xx.Ecunda die deus firmamentum qd̓ et celū dicit̉ rotundū et mobile cetera ſenſibilia ꝯtinens intra ſe. ex aquis ꝯgelatis in modū criſtalli ſolidauit. eo interiecto ſuꝑiores inferiores aquas abinui diuiſit. Aiunt aūt qͥdā ip̄um ſubtiliſſime nature velut fumū.ac ſperice circūdare terrā et circūferri ſuo acutiſſimo motu. ſolēet lunā reliqͦs planetas. aduerſe celo faciūt motū. et ſuꝑ t̓rāqͥdē exiſtente ſole diē fieri. ſub terra ꝟo deſcēdente hic qͥdē noctem. illic ꝟo diē. Alij ꝟo emiſperiū et ſemicirculū celū imagīati ſunt. qͣndo dicit dauid. extēdit celū ſicut pellē. et yſaias. ſtatuit celū ſic̄ camerā .i. arcū. Et qm̄ occidēs ſol et luna et aſtra circū

eunt terrā. ab occidēte in aqͥlonē. et ita rurſus in oriētem deueniunt. ſpera celi ſyderibꝰ in ea fixis duobꝰ axibꝰ voluit̉. qͦꝝ vnꝰ ēſeptētrional̓ et appellat̉ boreꝰ nunqͣꝫ occidit. et aliꝰ auſtralisnūqͣꝫ videt̉ et vocat̉ auſtronothꝰ. Uoluit̉ aūt ab oriēte vſqꝫ adoccidentē. et ecōuerſo. Septētrionibꝰ breuiores giros iuxta cardinē ꝑagētibꝰ ſemel in die vel in nocte. xxiiij. horaꝝ ſpacijsbus ſol ſpaciū ſuū ſuꝑ terras et ſub terras ſua volubilitate cōcludit. Et tanta cele̓itate ſpera celi curre̓ dr̄. vt niſi aduerſus curſumeiꝰ p̄cipitē aſtra currerent retardarēt. md̓i ruinā face̓t. ſed etceli naturā artifex md̓i deꝰ aqͥs temꝑauit ne ꝯflagratiōe ſuꝑiorisignis elemēta inferiora ſuccēde̓t. De his aqͣs ſuꝑceleſtibꝰ dicuntꝗdam ad modū criſtalli ſolidate ſunt ne igne ſolui poſſint. Augꝰ. ſuꝑ gen̄. dic̄ eas poſſe vaporalit̓ trahi et leuiſſimis guttis ſuſpendi. ſic aer nubiloſus exalatiōne terre aquas vaporaliter trahit. ſb̓tiles minutias ſuſpēdit. et poſtea corpulētiꝰ ꝯglobataspluuialit̓ refundit.De pͥmo oꝑe tercie diei de aqͣꝝ ꝯgregatiōe..xxj.Ercia die deus aquas inferiores totū aeris ſpaciū vaporales occupabant ſoliditas. in vnā matricē ꝯgregās. terrā aridam reliquitSicqꝫ qͣtuor elemēta ꝓprias ſperas iuxta ꝓpria pōdera gradatim intra ambitū firmamēti diſpoſuit .ſ. ignem prioreꝫ in ſup̄mocollocās iuxta firmamētū tanqͣꝫ oīm corpoꝝ leuiſſimū ac tenuiſſi. Un̄ et lumīaria facta cōijciūtur. Aerē ꝟo ſecūdo loco cuiꝰſuꝑiori ꝑte in puritate ſua ꝑmanente. inferior humida exalatōnepingueſcit. cōmotuſqꝫ ventꝰ. et vehemētiꝰ ꝯcitatꝰ ignes et tonitrua. ꝯtractꝰ nubila. cōſpiſſatꝰ pluuiā ꝯgelātibꝰ nubibꝰ niuē. turbulentiꝰ ꝯgelantibꝰ nubibꝰ denſioribꝰ gͣndinē. diſtentꝰ ſerenū facit occultis dei imꝑijs. Hinc quoqꝫ tenues alitus vaporalit̓ inſerti auras intexūt. nocturnis rigoribꝰ aggrauate ſereno rore diſtillāt. Si aūt vehemētiꝰ frigus ē. etiā gelū cādidiꝰ inalbeſcūt. Aquātercio loco quā in vnā (vt dictū ē) matricē collegit. Inde etiā perſinus et occultos terre meatꝰ ad irrigandā et fecudandā terraꝫ. etad varios hoīm vſus. fontes et puteos et ſtagna lacus riuos fluīna vſquequaqꝫ diriuauit. Terrā ꝟo qͣrtū elemētū in mediomd̓i tanqͣꝫ centrū equa lance librauit. venis metalloꝝ gēmis glebis ac lapidibꝰ diuerſi generis repleuit. mare biꝑtitū ē ſcꝫ in occea. et mediterraneū. Sinus marꝭ dicunt̉ maiores eiꝰ receſſus. vtin mari magno ionius. In occeano caſpiꝰ. indicꝰ. ꝑſicꝰ. arabicꝰet mare rubrū vocat̉. Flumina famoſa ſunt. vt geon nilꝰ. phyſon. et ganges. tigris et eufrates. iordanis. hydaſpis. indus pactolus. ranays. pādus. meande. danubius. qui et heſter. rodanusrhenus. yber. cagus ⁊cͣ. Lacus famoſi ſunt vt mare mortuum. etmare tyberiadis. geneſar. venacus. auernꝰ. Ex aqua ꝓdeunt ſpuma. ſal. vitꝝ. bitumē. et alumē ⁊cͣ. Terra. v. zonas .i. circulos diuidit̉ .ſ. ſeptentrionalē. ſolſticialem. e qͥnoctialē. brunalē. auſtraleꝫ.Hoꝝ duo extremi ſunt inhītabiles algore mediꝰ aūt calore. Intermedij ꝟo habitabiles vtroqꝫ temperati. Sed ſolſticialis tm̄a nob̓ inhabitat̉. qui in tres ꝑtes diuidit̉. in aſiā et europā. et affricaꝫ. Interra ſunt glebe diuerſi generis. vt argilla creta flamiaet ſulphur. et puteolanus puluis. In quibꝰ etiā quidā natiuilores reperiūtur vt miniū et auripigmētuꝫ. Septē qͦꝫ genera metalloꝝ .ſ. auꝝ. argentū. es cuprū. ſtannū. plūbū. quod domat omnia ferrū. Sed et alia q̄dam que ex his originē trahūt vt litargiꝝcorintheū. Lapidū ꝟo quidā ſunt vulgares. vt ſilex cotis. et pumex. quidā inſigniores vt abeſton. magnes. gagates. quidaꝫ ꝟomarmorei. vt alabaſtris parius. alabādicus. qͥdam aūt precioſiet gemme dicunt̉. quoꝝ venuſtate coloꝝ etiā auꝝ non mīme decorat̉. Itaqꝫ gēmaꝝ alie virides ſt̄ vt birillus. criſopraſus. iaſpistopaſius. et ſmaragdus. Alie vero rubee. vt emathites. ſucinus.onix. ſardonix. et coralliua. Alie purpuree. vt celidonia. ſaphirus.iacinctus. et amatiſtꝰ. Quedā aūt cādide. vt margarita. aſteritesgallacia. ſoliſgema. galac̓tites. Quedaꝫ nigre vt abſictos. acatesdyoniſia. pyrites. Quedā etiā varie vt pantrꝰ. oppallus. exacontalitus. Porro quedā criſtalline. vt adamas. carbuculꝰ. allectoriꝰcalcedoniꝰ. et criſtalliꝰ. Quedā et auree. vt criſopis. hyenia. criſocolla. criſelectros. et criſolitus..xxij.De ſecūdo oꝑe eiuſdē diei .i. germinibꝰ terre.Adem quoqꝫ tercia dieterrā ip̄e deꝰ aqͥs nudatā. cūctis herbaꝝ generibꝰ deſcenter veſtiuit. oīſqꝫ generis ligna fructifera ex eademꝓduxit. moras tēpoꝝ ſicut nunc. ſꝫ ſtatim in maturitate viridi in herbas ſemībꝰ. et arbores pomis onūſtauit. nam ꝑadiſūin oriente eadē die plantauit. quā mox oīm. amenitate fontiuꝫ. etterre virētiū. lignorūqꝫ fructificātiū venuſtauit. Herbaꝝ q̄dā ſt̄cōmunes. vt agreſtes. vel ſiluatice. ſicut ambroſia. cētaurea. cicorea. cicuta. vrtica vetonica. hmōi. q̄dā ortolane. vt olera .ſ. caulis