De conſuetudine.

ſit aliud qͣꝫ lex nō ſcripta. vt in. l. de quibus. ff. de legi. ⁊ īc. conſuetudo. j. di. certū eſt autē ꝙ ius poſitiuū etiā ciuile qn̄qꝫ diſtinguit ius diuinū. nam regula illa iurꝭ ditlini in ore duoꝝ vel triū ſtat omnē verbū. reꝑit̉ limitaisciuile ⁊ canonicū. qꝛ in multis caſibus requirūplures teſtes ⁊ ī aliquibus pauciores. vt. ij. q. iiij. inc. j. ⁊ noͣ. ī. c. licet vniuerſis. de teſti. ⁊ ī. c. cum eſſes. de teſta. dixi. in. c. nuꝑ. de teſti. ⁊ in. l. hac cōſultiſſima. ⁊ ī. l. ſācimus. C. de teſta. Itē illud p̄ceptū gnaͣle nō occides repit̓ varijs modis limitatū etiaꝫ in multis caſibus hodieꝑmiſſum eſt occidere qui nō ſunt exp̄ſſe ꝓhibiti in iurediuino. facit. c. ꝓ humani. de homicidio. li. vj. ⁊. C. quādo liceat ſine iudice̓ ſe vindicare. in. l. j. ⁊. ij. cum alijs ſimilibꝰ. vn̄ conclude ꝙ vbi ratio naͣlis ſuadet ius diuinū diſtingui ⁊ limitari. tunc trāſgreſſio nō inducit peccatū. ⁊ p̄ſumit̉ hͦ voluiſſe ip̄m deū cū voluerit oēs caſusguere. Sed dedit regulas gnaͣles ⁊ poteſtatē generalē tribuit vicario ſuo vt quodcūqꝫ ligaueris ſuꝑ t̓rā ⁊cͣ. xxiiij. q. j. quodcūqꝫ. ſed vbi nulla rō naͣlis ſuadetip̄m ius diuinū mutari ſeu limitari. tunc nulla lex nullacōſuetudo valet. puta ſi hr̄et conſuetudo vt non liceathonorare patrē ⁊ matrē etiā tunc ꝓcedit recte diſpoſitio iſtius tex. Un̄ papa dr̄ potius errare ꝙͣ legē cōdereqn̄ diſponit circa ius diuinū ſine cauſa. ſic ītellige. xxvq. j. ſunt quidā. ⁊ gnaͣliter an̄ ⁊ qn̄ lex poſitiua poſſit diſtinguere ⁊ diſponere circa ius diuinū. dic vt noͣ. Bar.in. l. fi. C. ſi contra ius vel vti. pub. dixiꝰ in. c. que ī eccleſiarum. d̓ cōſti. nō ob. p̄dictis. c. gaudemus. in fine. d̓ diuortijs. vbi iudeus excuſat̉ ſi miſerit repudiū vxori cōtra ius diuinū cum maxime ſit rōnabile. nam ibi nō excuſat̉ a peccato. ſed nō poteſt opponere exceptōeꝫ adulterij cōtra vxorē exquo dedit libellū repudij ẜm legēſuā. de quo tn̄ dicendū vt ibi plene noͣ. ⁊ ꝑ hͦ habes declaratā primā ꝑtē capituli. ⁊ ꝑ hoc poteſt ſaluari dictūHoſti. ī eo ꝙ dixit nō valere ſtatutū vel conſuetudine ꝑ quam homicida vel ſimilis criminoſus punit̉ pecuniariter vbi de iure diuino venit puniēdus ꝑſonaliternam inducit talis cōſuetudo vel ſtatutū ꝓnitatē peccādi. facit tex. sͣ. c. ꝓx. ⁊ in aut̓. d̓ mā. pͥnci. in. §. oportꝫ. qd̓bn̄ noͣ. Dicit etiam hic abbas ponēdo exemplū ad primā partē nō valere conſuetudinē vt liceat interfice̓ interfectorē patris vel ꝑcutientē in facie. ¶ No primuꝫdictum. facit em̄ cōtra ſtatuta que vigent in multis locis ꝑmittentia cōſanguineis vindicare mortē ſeu iniuriā cōſanguineoꝝ. hec em̄ ſtatuta vident̉ illicita. qꝛ qd̓debet fieri ꝑ viā iuſticie nō dꝫ exerceri cū rācore animimaxime qꝛ p̄bent maͣm peccati ⁊ ſcādali. ar. in. l. nōſingulis. ff. de re. iur̄. ⁊ in. l. cōuenire. ff. de pac. dotalihde quo vide ꝑ Io. an. in addi. Spe. in ti. de cōſti. vbi videtur hoc limitari quādo ſtatutū dat hanc facultatemvt ex rancore animi faciant vindictā. ſecus ſi dat̉ vt miniſter legis faciat iuſticiā. qꝛ ſtatutū poteſt illos cōſanguineos mīſtros iuſticie facere. xxiij. q. v. nō eſt crudel̓.⁊ dic latius vt ibi noͣ. ꝑ p̄dicta poteſt etiam ſolui q̄ſtionūquid valet ſtatutū vt maxime bānitus valeat impune occidi. Et dicendū ꝙ ſic ſi ſit ex cā rōnabili. qꝛ banitus ē hoſtis ciuitatis. de quo ꝑ Bar. in. l. om̄s ppl̓i. ff. deiuſti. ⁊ iure. ⁊ in. l. amiſſione. ff. de capi. dimi. et bn̄ facittex. ī. l. mīme. ff. de reli. ⁊ ſumpt. fu. ⁊ Io. an̄. ī loco p̄alle.In glo. in ꝟ. nō ſit vilis. aduerte in hac glo. que ē ſuer. §. licet. vſqꝫ ad fi. tractat̉ maͣ conſuetudinis. ⁊ qͦ adꝯtrariū glo. dic̄ ẜm doc. ꝙ pͥncipiū huiꝰ. §. pt̄ intelligdupl̓r. primo vt intelligat̉ de cōſuetudine ī genere et īabſtracto vt ſit ſenſus ꝙ aucͣtas ꝯſuetudinis nō ē vilisſꝫ dū venit applicāda ad actus ꝑticulares fit diſtinctō d̓qua ī fine vt nō habeat p̄iudicare iuri poſitiuo niſi ſitrōnabilis ⁊ p̄ſcripta. vel ſcd̓o pōt intelligi principiū debona ⁊ mala cōſuetudine. nam apud illos int̓ quos viget nō eſt vilis aucͣtoritas ⁊ etiā ſi ſit mala. nam ſolet aſſumi ꝓ priuilegio. vt in. c. mala cōſuetudo. viij. di. naꝫnō eſt intantū valitura vt p̄iudicet legi niſi ſit rōnabil̓

⁊ legitīe p̄ſcripta. ¶ In glo. in ꝟ. niſi fuerit. hͨ glo īſtatq̄ dicat̉ rōnabil̓ ꝯſuetudo vel irrōnabilis. ⁊ ī effectu ponit duas regulas q̄ bn̄ pōderate ſunt multum aduerſe.¶ Prima regl̓a ꝙ oīs cōſuetudo ē rōnabilis quā iura n̄reprobāt. ⁊ ſic q̄libet ꝯſuetudo pōt induci ſi nō hꝫ iurꝭreſiſtētiā. Sed ꝯͣ hāc regulā facit tex. ī. c. ad nr̄aꝫ. ⁊ ī. c.cū int̓. ſupͣ. e. vbi tex. reprobat ꝯſuetudinē q̄ n̄ fuerat ꝑpriꝰ dānata. ¶ Scd̓a regula ē ꝙ illa dr̄ rōnabil̓ q̄ n̄ obuiat canonicꝭ inſtitutis. ⁊ ī effectu hͦ regula vult vt nulla ꝯſuetudo valeat ꝯͣ legē quod ē ꝯͣ iſtu tex. ⁊. l. de qͥbꝰ.ff. de legibꝰ. ¶ Ultīo glo. ponit vnū caſū gnaͣlē ꝙ ꝯſuetudo ꝯtra normā eccl̓aſtice diſcipline vel ꝯtra lib̓tateꝫeccl̓e ntꝫ. ⁊ noͣ hūc caſū. qꝛ ꝯp̄hēdit ī ſe multos caſus ꝑticulares. ⁊ hͦ dictū tꝫ Bar. in. d. l. de qͥbꝰ. ⁊ facit text. inaut̓. caſſa ⁊ irrita. C. de ſacroſā. ec. ⁊ ī. c. j. ⁊ ī. c. vl. ſuexͣ glo. reꝑiunt̉ alie opi. Inno. dicit ꝙ ſi ꝯſuetudolegē hꝫ legꝭ exn̄tiā valet. ſecꝰ ſi lex reſiſtit ho. dicit hͦ relinquēdū arbitrio diſcreti iudicis. nā nō poſſꝫ dari certa doct̓na. ⁊ idē tenuit glo. in ꝟ. rōnabilia in. c. j. de cōſti. li. vj. ſequit̉ Io. an. h̓ dicēs ꝙ iudex ꝯſiderabit caſushn̄tes iurꝭ exn̄tia. ⁊ ſi ꝯſuetudo de qͣ qͣrit̉ magis acceditad caſū ꝯſil̓em hn̄tē iuris exn̄tiā nō iudicabit̉ ꝑ ꝯſuetidinē. ſi nō accedit ad caſum hn̄tē iuris exn̄tiā iudicabit̉ẜm ꝯſuetudinē qͣi velit ī ſnīa dice̓ ꝙ cū ī iure n̄ hēamꝰdet̓minatōꝫ q̄ ꝯſuetudo dicat̉ irrōnabil̓. ſꝫ hēmꝰ aliqͣsꝯſuetudines īprobatas ꝓcedit iudex ī caſu dubij d̓ ſil̓ibus ad ſil̓ia. vt ī. l. n̄ pn̄t. ff. de legi. ⁊ ī. c. cū dilecta. de cōfir. vti. vl̓ inuti. Do. an. d̓ bu. ponit aliā theoricā dicēsꝙ ꝯſuetudo dr̄ rōnabil̓ ẜm vnūqd̓qꝫ ius qḋ accedit adfinē illiꝰ iuris. vn̄ finis iuris canōici ⁊ d̓ini ē felicitas aīe.finis ꝟo iuris ciuil̓ ē bonū publicū. vn̄ ſi ꝯſuetudo tendit ī felicitatē aīe ē rōnabil̓ ẜm ius canonicū ⁊ d̓inū. Siꝟo repugͣt fini et̓no ꝯſuetudo ē irrōnabil̓. ad hoc bo.tex. j. di. ꝯſuetudo. ī fi. vbi tex. dicit ꝙ ꝯſuetudo dꝫ cōligioni ⁊ diſciplīe eccl̓aſtice. de iure ꝟo ciuili cōlo ē rōnabil̓ ſi tēdit ad bonū publicū. qꝛ finis iurꝭciuil̓ ad hͦ tēdit. ⁊ iō leges ꝑmittētes vſuras ⁊ p̄ſcpͥtōcū mala fide erāt rōnabiles ẜm ius ciuile. qꝛ oīa iſta pmittebant̉ ī finē boni publici. ſꝫ ius canonicū improbaqn̄ lex repugnat felicitati et̓ne. qꝛ ad legē canonicā ſpectat dirige̓ hoīem in deū. de quo vide qd̓ noͣ. Io. an. inregula poſſeſſor in mercu. vbi ponit finē vt̓uſqꝫ iuris.qͣꝫqͣꝫ hͨ theorica do. an̄. ſit vera ī ſe ⁊ ſatis exqͥſita. tn̄ ꝑ eān poſſumꝰ diſcerne̓ ⁊ diſtingue̓ q̄ ꝯſuetudo dicat̉ rōnabil̓. Nā ſepe cōſuetudo nō tēdit in felicitatē et̓nā. et tiapprobat̉. vt pꝫ in. c. cū dilectꝰ. ſup. e. ⁊ in. c. cū eccl̓a. dAn̄ ſatis ē ꝙ ꝯſuetudo n̄ nutriata poſ. ⁊ ꝓpͥ. cū ſil̓ibꝰct̄m. Do. car. poſuit aliā theoricā ꝙ cōſuetudo q̄ n̄ ēꝯͣ ius naͣle gētiū vl̓ poſitiuū p̄ſumit̉ rōnabil̓ niſi ꝓbeturꝯtͣriū. ſꝫ ſi ē cōtra aliqd̓ iſtoꝝ iuriū p̄ſumit̉ irrōnabil̓ niſi ꝓbet̉ ꝯtrariū. Et hͨ theorica vr̄ pͥma frōte bona qͣꝫuis iuris reſiſtētia inducat p̄ſūptōꝫ cōtra cōſuetudinēar. bo. in. c. j. de p̄ſcrip. li. vj. Sꝫ hͨ theorica mihi ex toto n̄ placet. qꝛ cū cōſuetudo cōſiſtat ī iure n̄ hꝫ ꝑs ꝓbare ip̄iꝰ rōnabilitatē. ſꝫ iudex hꝫ hͦ diſcerne̓. Et cōcordādo oīa p̄dicta dicerē ꝙ hͦ relinquēdū ē arbitrio iudicisvt voluerūt Hoſti. ⁊ Io. an. ſꝫ iudex informando aīmſuū hēbit reſpectū ad theoricas p̄dictas. nā pōderabitvtꝝ finis ꝯſuetudinis ſit bonus vl̓ malꝰ. Itē vtꝝ ſit cōtra ius vl̓ p̄ter ⁊ an̄ ex aliqͣ rōe iuſta fuit inducta ⁊ vtrūius approbet ſimilē cōſuetudinē vel reprobet ⁊ hͦ tene.Sꝫ cōtra hͦ ⁊ cōtra p̄dicta fortit̉ opponit̉. nā vr̄ ꝙ nulla cōſuetudo cōtra ius poſſit eē rōnabil̓. qꝛ ius ē fūdatū ſuꝑ rōe. iiij. di. erit at̄ lex. ⁊ ī. l. leges ſacͣtiſſime. C. d̓ legi. ⁊ ī. c. cōſuetudo. j. di. gͦ cōſuetudo huic legi rōnabilicōtͣria nō pt̄ eē rōnabil̓. qꝛ ſi vnū cōtrarioꝝ ē bonū ſeurōnabile aliud ē malū ſiue irrōnabile. vt ī. c. ītellecto. d̓iureiur̄. ⁊ ī. c. hoſpitiolū. xxxij. di. Sol̓. dic poſt Io. an.ꝙ cōſiderata vnica rōe ⁊ vnico fine cōſuetudo cōtra legē nō pōt eē rōnabilis. ſꝫ cōſide ratis diu̓ſis rōibus pōteſſe conſuetudo rōnabilis contra legē etiā rationabilē.