Liber
Quintus
Uāuis omnes qui p̄ſunta p̄poſiti rite vocent̉: vſustamē obtinuit eos vocari p̄poſibtos: qui quādam prioratus curam ſuꝑ alios gerunt.¶ Dem in li. ethymol̓.¶ Non recipit congruam ſummationem.Orus eſt exercendarū li.Itiū locus a fando dictus:ſiue a foroneo rege qui primusd̓ grecis legē dedit. Cōſtat autemē forus cauſa. lege. ⁊ iudicio. Cauſa a caſu: quo venit. Eſt em̄ materia ⁊ origo negocij nedum diſcuſſiōis examine patefacta: quet dū ꝓponit̉ cā eſt: dū diſcutit̉ iusdiciū: dum finit̉ iuſticia. Uocat̉h aūt iudiciū quaſi iuriſditio ⁊ iukſticia quaſi iuris ſtatꝰ. Iudiciūautē prius inquiſitio vocabat̉vnde ⁊ autores iudiciorū p̄poſitos queſtores vel queſitores volcamus. Negociū multa ſignat:mō actū alicuiꝰ rei cuiꝰ ꝯtrariū ēinociū: mō actionē cauſe qd̓ eſt iurgium litis: ⁊ dictū eſt negociū .i.ſine ocio: negociū aūt in cauſisnegociatio ī cōmercijs dicit̉: vbialiquid dat̉ vt maiora lucrent̉.n Iurgiū dr̄: qͣſi iuris garriū eo ꝙo hi qͥ cām dicūt: iure diſceptant.y Lis aūt a ꝯtētiōe limitꝭ pͥus no3q̄ men ſumpſit de qua virgiliˢ: li-
mes erat poſitꝰ litē vt diſcerne̓tr̄ agri cauſa aut argumēto aut ꝓbatiōe cōſtat. Argumētū nunqͣꝫteſtibꝰ nūqͣꝫ tabulis dat ꝓbatiōꝫſꝫ ſola inueſtigatiōe īuenit veritatem: vnde dictū eſt argumētūargute inuētū. Probatio aūt teoſtibꝰ ⁊ fide tabularū cōſtat: in oīquoqꝫ negocio he ꝑſone querūt̉v iudex accuſator reꝰ et tres teſtesx iudex dictus qͣſi ius dicens ppl̓oſiue qd̓ iure diſceptet: iure autēdiſceptare ē iuſte iudicare: nō eſtgͦ iudex ſi nō ē in eo iuſticia: accuſator vocatꝰ eſt qͣſi cauſator: qͥaad cām vocat eū queꝫ appellat:reus a re q̄ petit̉ nūcupat̉: qꝛ qͣꝫuis ꝯſcius ſceleris nō ſii reus: tn̄dicit̉ qͣꝫdiu in iudiciū ꝓ re aliquapetit̉ teſtes antiqͥtꝰ ſuꝑſtites dicebant̉: eo ꝙ ſuꝑ cauſe ſtatu ꝓfoꝫz rebant̉: nūc ꝑte altera ablata nominis teſtes vocant̉. Teſtes aūtꝯſiderant̉ cōditiōe natura ⁊ via ta: ⁊ cōditiōe ſi liber nō ſeruꝰ: nāb ſepe ſeruꝰ metu dominātis teſtimoniū ſuppͥmit veritatis: naͣ: ſi? vir nō femīa: nā variū ⁊ mutabile ſemꝑ femīa ꝓdutit: vita: ſi inē nocens ⁊ integer actu. nā ſi vitaf bona defuerit fide carebit. nō .n.s pōt iuſticia cū ſcelerato hoīe hr̄ecōmertiū.¶ Dem.¶ Dicit qͥd ſit pactū ⁊ vn̄ dicat̉.
a ¶ ¶ Uāuis: rite. id eſt ẜm originariā verbi ſignificationēb ¶ Prioratꝰ curā. ſic ponit̉ .j. q. iij. ſaluator ⁊ eſt dignitas ꝑ ſe ſic dicta.¶ Prus: primꝰ. vij. di. moyſes. Berū. d ¶ Cōſtat: ex tribus vt hic dicit: nō tanꝙͣ ex ſuis ꝑtibus cōpetētibus ſeornātibꝰ potius: ⁊ improprie dicit̉ locꝰ cōſtare ex his ſicut dicūtur veſtes ꝑtes homīsadornatiue: vnd̓ illudꝑs quoqꝫ nimia ē ipſapuella ſui. e ¶ Cauſaa caſu: et ita eſt cā anteꝙͣ rn̄deat ꝑs alteraeſt gͦ cauſa res indicēdo poſita cū in poſition certaꝝ ꝑſonaꝝ .ſ.actoris ⁊ rei iudicis etteſtis. Et ideo dr̄ a caſu: qꝛ frequēter caſualiter occurrūt p̄ter volūtatē homiuis.f ¶ Diſcutit̉ iudiciū:⁊ ſic videt̉ ꝓceſſu temporis mutare nomē: ⁊exēplificat de iudiciode tercia ꝑte etiā fori.g ¶ Dū finit̉ iuſticia:hic exemplificat ſecūdā partē fori: et ita exiſtis tribꝰ ꝑtibꝰ cōſtatforus: vt dictū ē. et idēeſſe vident̉ iſta tria inſubſtātia: ſed aliā denomīationē aſſumūtdiuerſo tempore.h ¶ Iudiciū: iudiciūeſt legitimꝰ actus duarum ꝑſonaꝝ actoris ⁊rei ſuꝑ eadē q̄ſtiōe cōcractata ſb̓ eodē iudice cōtracta. Lau.l ¶ Iuſticia: iuſticia ēcōſtans ⁊ ꝑpetua volūtas ius ſuū vnicuiqꝫtribuēs. inſti. de iuſti.⁊ iur. in pͥn. ⁊ sͣ. in pͥncipio libri ī ꝯſti. Gregk ¶ Iuris ſtatus. lexem̄ dicit̉ ſtatꝰ iuris ⁊ vere: qꝛ ꝑ ſentētiā ius nō cōſtituit̉: ſꝫ ſtatꝰiuris declarat̉. ff. ſi ſer. ven. ſicut. §. ſed ſi querit̉. l ¶ Negociū:qꝛ ſupra fecit mētionē de negocio ibi: origo negocij ⁊c̄. oſtenditquid ſit negociū: quaſi negans ociū. m ¶ Actionē cauſe: in hacſignificatiōe ſumit̉. sͣ. vbi dicit: origo negocij. n ¶ Iurgiū: hicexponit qd̓ dixit: ſcꝫ qd̓ eſt iurgiū litis. o ¶ Iure diſceptāt: arꝙ iurgia nō ꝑtineāt ad p̄ſb̓ros: qꝛ nō tenent̉ eē iuriſꝑiti. .xxxviijdiſt. q̄ ip̄is: nec aduocare poſſunt niſi ī certis caſibꝰ. sͣ. de poſtu.c. vlti. ſecus de archidiaco .xxv. diſt. c. j. K. p ¶ Lis aūt: qꝛ fecitmentionē litis. sͣ. vbi dixit: iurgiū litis: exponit mō quid ſit lis.lis em̄ ciuilē cauſam on̄dit tm̄: ⁊ nō crimīalē. ff. eo. ti. litis.q ¶ De qua virgiliꝰ: ar. habes h̓ ꝙ poſſumꝰ inducere ꝓ nobislibros gentiliū ſiue paganoꝝ .xxxvij. diſt. ſi qͥd veri. et. jͣ. q. j. dn̄sdeclarauit ibi: ſi ergo ⁊c̄. Bern̄. r ¶ Argumēto: argumentū vocat naturalē ꝓbationē que fit ꝑ localē argumētationē: et ita arꝙ in iudicio valet naturalis ꝓbatio: ar. ꝯtra. j. diſt. cōſuctudo. ⁊sͣ. de elec. bone. j. ibi negātis factū ꝑ rerū naturā ⁊c̄. a cōtrario ⁊nō ꝑ tefles: vel inſtrumēta: vt lr̄a ſequēs dicit: vn̄ dic tabulis .i.inſtrumētis. s ¶ Tabularū. hic equiparant̉ teſtes ⁊ inſtrumēta: qꝛ parē vim habent in litibus exercedis. C. de fi. inſtru. in exercedis. t ¶ Negocio: nō notorio qd̓ exercet̉ in forma iudicijv ¶ Tres teſtes: ar. ꝯͣtra. iiij. q. iij. §. vbi numerꝰ. ⁊. ij. q. iiij. c. j. etsͣ. de teſti. licꝫ vniuerſis: vbi dicit̉: in ore duorū vel triū teſtiū ⁊cͣ.pōt dici ꝙ hic dicit tres teſtes ꝓpter triplicē modū ꝓbandi: ſcꝫ ꝑ
teſtes inſtrumēta ⁊ argumēta: de qͥbus p̄miſit: vl̓ potiꝰ dicas cōfeſſionē: qꝛ qd̓libet iſtoꝝ triū legitimā facit ꝓbatiōꝫ ſiue ꝑ teſtesinſtrumēta ⁊ cōfeſſione. sͣ. de reſti. ſpolia. cum ad ſedē. in fi.x ¶ Iudex: ſic. xxiij. q. ij. c. j. ⁊ ſupple hic bonus: qꝛ qn̄qꝫ malus ēiudex. iij. q. vij. c. iudicet. §. vlti. qꝛ ⁊ ꝓ meritis ſubditoꝝ diſponit̉a deo vita rectoꝝ. ij. q.vij. c. j. ⁊. vj. q. j. ex merito. et. viij. q. j. audacte r. Bern̄.y ¶ Reus: a re ⁊ nō areatu. xv. q. iij. c. vlti. ⁊iij. q. xj. nō eſt. Bern̄.z ¶ Parte ablata: eſthic figura q̄ dicit̉ aufereſis. cū pͥncipiū dictionis aufert̉ ẜm qd̓ patet h̓. Eſt ⁊ figura aliaq̄ dicit̉ ꝓſopopeia. ideſt ꝯfirmatio noue ꝑſone: de conſe. diſt. iiij.q̄ris a me. ꝟſus fi. Itēantonomaſia cū ꝑ excellentiaꝫ aliqͥd alicuiattribuitur qd̓ cōe eſtpluriū: vt cū dico apoſtolus intelligit̉ Paulus. xxxij. q. v. c. ſi paulus. ⁊ cū dico vrbs intelligit̉ roma. sͣ. de pe.⁊ remiſſi. ſignificauit.Synodoche. cū ꝑs ponit̉ ꝓ toto. xxxij. q. iiij.meretrices. xiiij. q. v.penale. Anthiptoſis:cū ponit̉ caſus ꝓ caſulxxv. diſt. ordinatiōes.xviij. q. ij. quidā. Liptote: cū plus dicit̉ ⁊ minus ſignificat̉. xxxij. q.vij. qͥd in oībꝰ. Pleonaſmos: cū ſuꝑabundat dictio: vt iſte videtoculo monachū regularē. xx. q. iij. pn̄s. Themeſis: cū eadeꝫ dictiointerdicit̉. ff. de mino.l. qd̓ ſi de ſpāli. ff. d̓ reiven. ſi poſt acceptum.Sincopa: cū quid aufert̉ de medio dictiōis. vij. q. j. audacter: ꝓ audaciter. Ironia: cūquid ꝑ deriſionem. id eſt ꝑ contrariū dicit̉. o quanta integritas.xj. q. iij. ad mēſam. in fi. Effexegeſis .i. expoſitio p̄cedentis ſermonis. lxvij. diſt. quoniā. Itē antropoſꝑatos: cū aliquid attribuit̉deo qd̓ cōuenit homini. xxiiij. q. j. odi. ⁊ ꝓieci. ⁊ sͣ. de re. eccle. ali.vel nō. ſi quis p̄ſbyterorū. Ala. a ¶ Si liber. qꝛ ſeuus teſtis eſſenō pōt. iiij. q. iij. vbi. §. item ſerui. ſed liberi: vt ibi dicit̉: verſi. itēliberi: ⁊. C. de teſti. aucͣ. ſi dicat̉.b ¶ Dominātis. iiij. q. iij. item idonei. ⁊ xj. q. iij. quattuor.c ¶ Non femina: hoc intellige in criminali: in quo caſu mulierteſtis eſſe non poteſt ẜm canones. xxxiij. q. v. mulierē. ſed in ciubus ⁊ matrimonialibus bene ferunt teſtimoniū. sͣ. de teſti. tamlitteris. ⁊. c. ſuper eo. argu. contra. ꝙ poſſunt in crimīali. xv. q. iij.ex eo. ſed aliud ẜm leges. tamē in crimine excepto admittit̉ mulier etiā male fame ad accuſationē. sͣ. de ſymo. tanta. ⁊ in inquiſitione admittitur ad teſtimoniū ſiue denūciationem. sͣ. de teſti.tam litteris. ⁊. c. quoniā. Item in teſtamentis mulier nō admittitur. inſti. de teſta. §. teſtes. Bernardus.d ¶ Uariū. C. de inoffi. teſta. filia. ⁊ ar. C. de inſti. ⁊ ſubſti. reprehendēda. e ¶ Integer: qꝛ dꝫ eſſe teſtis bone fame ⁊ ſine omniſuſpitōe .jͣ. q. vij. teſtes. infamis repellit̉. sͣ. d̓ teſti. cogēdis p̄terea.f ¶ Fide carebit .i. nō credit̉ iuramēto ſuo: ar. ij. q. vij. nō pōt. b.g ¶ Iuſticia cū ſcelerato: cū ſit virtꝰ. xxxij. q. j. cū renūciat: et eſtſummū bonū in vita colere iuſticiā. xij. q. ij. cū deuotiſſimam.