¶ Capitulum¶ Tercium

qꝛ ars cāpſoria a qͥbuſdaꝫ theologis ī. iiij. dr̄licita. tum etiā qꝛ vtilis et neceſſaria reipublice. ſicut ⁊ negociatō. tum etiā qꝛ curia romana (vbi etiā exercet̉) tolerat. Iſta n̄ vidēt̉ſuffice̓ ad excuſandū vſurā. Nā ꝯcedit̉ ꝙ arscāpſoria d̓ ſe ſit licita. vt ī pͥmo et ſcd̓o gene̓cābij dictū ē. ſꝫ n̄ in oī eo ꝙ dr̄ cambiū. qꝛ indicto caſu n̄ videt̉ cambiū ſꝫ mutuū. ſicut etnegociatō ꝙͣuis d̓ ſe licite fieri poſſit: pt̄ etiam fieri cū vſura. vt in dct̄o. c. ī ciuitate. devſuris. ⁊ tūc nō ē licita. Qd̓ etiā dicat̉ vtilis⁊ neceſſaria rei publice etiā n̄ excuſat. qꝛ etiāreipublice̓ ē vtile hr̄e ꝓſtibula ad obuiandūmaioribus malis. ⁊ publicos feneratores adſubueniendū indigētijs ml̓toꝝ: ne ſi eis nonꝓuideret̉ vel ſic machinent̉ maluꝫ ꝯtͣ charitatē. ettn̄ nullus dīc ꝓpter hec illa nō eē mortalia ⁊ damnabilia faciētibꝰ ea. Sic et ī caſuꝓpoſito ꝙͣuis ſit hoc vtile multis: nō tn̄ excuſat faciētes talia: cū vſura videat̉. Qd̓ curiaromana tolerat etiā nō valꝫ. qꝛ non ꝓpt̓ hocītelligit̉ approbare cū nō declarauerunt hoclice̓. Nā ⁊ tolerat ꝯcūbinatū multoꝝ curialiūqꝛ forte male poſſꝫ auferre: nec tn̄ dubiū eſtꝙ nō approbat. Un̄ Criſoſ. Qd̓ ꝑmittimꝰ nolentes p̄cipimus .i. ꝑmittimꝰ ẜm glo. qꝛ malas hoīm voluntates ad plenū ꝓhibere nonpoſſumus. xxxj. q. j. hac rōne. ⁊ extͣ de p̄ben.c. cū iamdūdū dr̄. Multa ꝑ pacientiā toleramus: q̄ ſi ad iudiciū deduceremꝰ: caſſarent̉.Un̄ (ſaluo meliori iudicio) videt̉ tale cambium ſapere vſurā qd̓ tn̄ multum freq̄ntat̉. Etmultos doctiſſimos ⁊ deū timētes audiui ſictene̓. Uidet̉ tn̄ talis cāpſor vſurariꝰ mētaliscenſendꝰ. de qͦ vſurario .ſ. qui eſt mētalis dicunt Ber. inno. goff. et Hoſti (vt fert̉ in directorio iuris) ꝙ inducēdus eſt ī foro penitentiali vt reſtituat. ꝑ. c. cōſuluit. de vſuris.Et inducendus eſt nō ꝯpellendus .ſ. in iudicio cōtentioſo vt reſtituat: nec tanꝙͣ vſurarius eſt puniendus. Sed quo ad deum vereeſt vſurarius. et ſic accepta tenet̉ reſtituereqꝛ ſola intentio facit vſurariuꝫ. qd̓ intelligecum effectu ꝙͣtum ad obligatōeꝫ reſtitutōiscauſa .ſ. quia accipit vltra ſorteꝫ. vt. xiiij. q.iij. c. ꝑ totum. Sic talis in tali mutuo: quodcambiū dicit̉ intendit lucrum al̓s nō facturus. Alij forte dicerent nō eſſe mutuum ſedcambiū realiter. ſed vtrum veꝝ ſit ip̄i viderint. Nam ſi ip̄i appellant ꝯtractum innoīatum. do vt des. etiaꝫ ibi poteſt eſſe implicitūmutuū. vt aliqn̄ ꝯtingit ī ꝯtractu emptōniset venditōnis. et ibi p̄t eſſe vſura. de vſuris.c. in ciuitate. ¶ In romana curia fit aliudgenus cambij ꝑ cāpſores. qd̓ videt̉ magis eēillicitum ⁊ vſurarium. Naꝫ beneficia vel dignitates inibi accipientes cum habeant ſoluere annatam ſeu pͥmos fructus bn̄ficij. dedicit̉ pro medietate camere apl̓ice infra bre-

ue tp̄us ẜm taxam que ibi habet̉: accipiuntprelati ſeu beneficiati: ip̄i ſub noīe cambij acampſoribꝰ ſoluenda apoſtolice camē. obligantes ſe ad reſtituendum ipſa in ꝑtibꝰ illisvbi ſunt beneficiati ⁊ de illa moneta ibi currente. et vltra lucꝝ quod ꝯſequunt̉ varietate monetaꝝ ibi reſtituendaꝝ: volūt ſibi daritantū pro centenario. puta quinqꝫ vel ſeptēvel plus ⁊ minus ẜm diuturnitatē tꝑis maiorem vel minorē quam hn̄t expectare pecunie ſue redditionē. Et inſtrumentū fieri faciunt obligatōis debiti. nonſolū pecunie mutuate: ſꝫetiā vſure addite tanꝙͣ totū ſit de capitali vtſi mutuant mille ⁊ campſores volūthabere ī ꝑtibꝰ illis mille ⁊ quinqͣginta rōnemutui. inſtrumentū continet millequinquaginta mutuata tali tempore reſtituēda. pn̄cum rōne dilatōnis temporis plus petant .ſ.quinquaginta. quomō ab vſura poſſit defendi cōtractus talis: nō videt̉. ar. xiiij. q. iij. ſife ne raueris. cū. c. ſequenti. et ext̄ de vſuris.c. conſuluit. et. c. ī ciuitate. et biſ. lxxxviij. eiciens. Solent aūt tales campſores excuſaretale lucrum ratōne periculi dicentes. qꝛ ſi p̄latus moreret̉ in via ammitterent totaꝫ pecuniam mutuatā vel etiam ſine caſu mortispoſſet ꝯtingere ꝙ in ꝑtibꝰ ſibi non reſtitueret̉. Sed hoc non videt̉ verum. Nā niſi eēntin curia prius bn̄ ſecuri de pecunia mutuata ꝑ ſatiſdationē aliquoꝝ ibi exiſtentiū nonmutuarēt. Etſi obiciat̉ ꝑ exempluꝫ a ſimili.Nā ꝯcedunt doctores ꝙ cū volens ⁊ intendēsactu de pecunia quā hꝫ negociari: ſperās inde lucrum veriſimiliter ꝓuenire. quidā hocſentiens ⁊ ſciens indigens pecunia illum rogat ꝙ illā pecuniaꝫ cū qua ē paratus negociari et lucrari ſibi mutuet. et ꝓpter hoc ſibidabit lucꝝ. ꝙ in illo dubio poteſt rōnabilit̓eſtimari licite poſſe mutuare et lucrū illudacciꝑe: nec eſt vſura. ſed vt intereſſe petiturid eſt ſui damni vitatio: cum nō moueat̉ exintentione lucrandi ex mutuo qd̓ eſt vſura:ſed ſeruiendi ꝓximo cum vitatōne tamē ſuidamni. Nemo em̄ debet cum iactura alteriꝰlocupletari. de re. iur̄. li. vj. Dicunt tn̄ ꝙ ſi cūrealiter fit et ſine fraude: nō ꝯſulendū: ne ꝑhoc aperiat̉ via fraudibꝰ. Ergo a ſimili licitum videt̉ in caſu noſtro. Nam campſor excarentia pecunie quā mutuat pro illo tꝑe n̄pt̄ cum ea negociari: et ſic patit̉ iacturam.Rn̄deo ꝙ nō eſt ſimile quia ille de quo poſitus eſt caſus: intendebat principaliter dareſe negociatōni et pecuniā exercere ī negociatōne licita. A caſu aūt eſt ꝙ mutuet poſteapetenti ſibi. vt ſeruiat amico in quo tn̄ vultſe indemnem ſeruare. Sed campſor principaliter intendit exercere tale mutuuꝫ quodcambium vocat: nec illi prelato mutuat vtſeruiat: ſed vt magis lucretur. qꝛ magis per