¶ Capitulum¶ Quartum
dn̄ium dempta illa conditōe cū qͣdam ſuꝑioritate. Uel poſſumꝰ ſic deſcribere: ꝙ ius ē poteſtas exercendi aliquē actū circa rem. Un̄ ſilicite poſſum vendere libꝝ. habeo ius in venditōe libri. ſi licite poſſū ī eo legere ⁊ ſtudere:habeo ſolū ius ī lectōne ⁊ ſtudio libri: ⁊ ſic generaliter ꝯcludēdo: ꝙͣtū habeo de pt̄ate licitacirca rem: tm̄ habeo de iure circa eam. Et ꝙhoc ſit verum declaro breuiter ſic. Homo circa reꝫ aliquā veniētē ī vſū vite hūane: nō ht̄niſi duplex poſſe .ſ. poſſe facti ſeu executōis:qͦ pt̄ hō vti illa re licite. ſꝫ poſſe ſoliꝰ facti nōdic̄ p̄ciſe poſſe iuris. gͦ poſſe licite dicit poſſeiuris. Maior patꝫ: qꝛ non video: ꝙ circa aliquā rem homo poſſit hr̄e aliquod poſſe: niſivel poſſe facti abſolute: quo pōt̄ vti etiā illicite vl̓ poſſe licite. Sed mīor faciliter ꝓbat̉:qꝛ illud quod fit de iure fit licite. gͦ poſſe facti nō ē poſſe iuris. Relinqͥt̉ gͦ: ꝙ poſſe liciteſit poſſe iuris. Eſt em̄ h̓ ſciendū. ꝙ frequenter aliqd̓ nomē cōe pluribꝰ ẜm rē ẜm modūquo cōiter accipit̉: retinet ſibi nomen ꝓpͥumcōdiſtinctū ꝯͣ aliaꝫ: ſicut p̄ſcīa: q̄ ẜm rem eſtcōis. eſt noticia approbatōis bonoꝝ ⁊ reprobatōis maloꝝ: ſicut ptꝫ ⁊ ad Ro. viij. Ubi diquos p̄ſciuit hos ⁊ p̄deſtinauit. et ad Ro. xj.Non repellet dn̄s plebē ſuam: quā p̄ſciuit. tn̄ẜm cōem acceptionē retinet ſibi nomē ꝓpriūcōdiſtinctū ꝯtͣ p̄deſtinatōem. Un̄ ſoli mali dicūt̉ p̄ſciti. Sic recte eſt ī ꝓpoſito. ꝙ poſſe facti. licꝫ ẜm rem ſit cōe: licite ⁊ illicite vtenti:quilibet em̄ de facto vtit̉ ſiue licite ſiue illicite vtat̉. tn̄ ẜm cōem acceptōeꝫ cōdiuidimuspoſſe facti ꝯtͣ poſſe iuris: dicendo. ꝙ ille pot̄de facto: qͥ pt̄ aliqueꝫ actū exercere. ſꝫ illicite. Ille aūt pōt̄ de iure: qui pt̄ actū ſolum licite exercere. Otꝫ gͦ ꝙ ius nō dicit aliqͥd alid̓niſi poteſtatē licite exercēdi aliqͥd alid̓ actū.Et hoc etiam dicit Aug. xxij. q. ij. Faciat. Eteſt in lib. de mēdatio. Ubi dicit ſic: faciat hōqd̓ pōt̄ ꝓ tꝑali ſalute hoīm: cū auteꝫ ad hocventū fuerit vt tali ſaluti niſi peccādo cōſulere nō poſſit. iam extimet ſe nō hr̄e: qd̓ faciat: qn̄ id reliquū eſſe ꝓſpexe̓it qd̓ rct̄e faciet.Per quod etiam dicūt iuriſte. ꝙ illud poſſumus ſolū quod de iure poſſumus: quod etiāꝓbo adhuc. Omīs actus qui poteſt eſſe circaaliquam rem: vel poteſt exercere licite vl̓ illicite: ex quo ſupponitur: ꝙ poteſt exerce̓i. qꝛpͥuatiue oppoſita in ſubiecto apto nato equipollēt ꝯͣdictorijs. vt patet. iiij. methaphiſice.Sꝫ ius circa aliquē actū dat aliqd̓ poſſe: velſaltē ſic poſſe. circa illū actū: ſꝫ certū ē ꝙ nōdat poſſe illicite: immo non ſtat cū poſſe illicite. ergo ius dat poſſe licite ⁊cͣ. hec oīa quidem magnꝰ mgr̄ ī libello ꝯͣ fraticellos. cuiusnomen adhuc nō inueni.Capitulum Quartum. de diuerſisvitijs dominoꝝ ⁊ officialiū eorum.
N diuerſis regionibꝰſūt diuerſi modi pͥncipandi ⁊ dominādi. Naꝫ regna regūt̉ ꝑ vnū46regē. aliqͣ etiā dn̄ia ꝑ vnū duceꝫ.marchionem. cōmitē. ⁊ hmōi regūt̉. Aliqueciuitates ⁊ dn̄ia ſūt que reguntur ꝑ plures ⁊ad tp̄ꝰ qui dicuntur dn̄i pͥores vel antiani vl̓cōſules et hmōi: qui etiā ad diſponendum defactis cōmūitatē ꝯcernētibꝰ hn̄t ſecū collegas ſub diuerſis nōibus officioꝝ. vt in ItaliaFlorentie Senis. In terris eccl̓ie vice papedn̄ant̉: vel vnꝰ gub̓nator inſtitutus ab eo: vl̓aliqͥs laicus hn̄s vicariatuꝫ ab eo. vt ī Marchia et Romādiola Ferraria ⁊ hmōi. Quilibet gͦ debet ẜm modū ſue iuriſditōis dn̄ari etnō excedere termīos ſue pt̄atis. Et qꝛ ī multis locis: vt Florentie iurāt: qn̄ officiū ſuſcipiūt ſeruare ſtatuta ciuitatis. ⁊ q̄daꝫ etiā determīate tūc exp̄ſſa attēdāt diligēter ⁊ ẜuēt:ne ꝑiuri inueniāt̉: ⁊ qͦtiēs aliqd̓ eoꝝ trāſgrediunt̉: mortale ſn̄ dubio eſt. ¶ Iudicare etiā⁊ intromitte̓ ſe d̓ his: ad que ſe nō extēdit officiū eoꝝ ẜm ſtatuta hoc determīantia eſt gͣue pct̄m: vt verbi gr̄a. Ex ſtatuto habetur: ꝙdn̄i priores nō debēt ſe intromitte̓ in cauẜ ciuilibꝰ: cū habeāt officiales ad hec deputatos:vt pt̄ateꝫ. capitaneū. ⁊ hmōi. Ciues at̄ habētes adinuicē cauſas ciuiles: dant corā eis petitōnes: vnus ꝯtͣ aliū ꝯtinentes cauſam crimīalem: vt ꝙ v̓berauit eū ⁊ iniurias fecit: cūſit falſū maīfeſte: ⁊ hoc ip̄i ſciūt. ⁊ ſic p̄textucauſe crimīalis admittūt petitōnes illas falſas: ac ſi eſſent crimīales cauſe: ⁊ cogūt ꝑtesfacere cōpromiſſuꝫ: ꝙͣuis em̄ piū vibeat̉ hoc.qꝛ ꝑ hāc viā multi impotētes. ⁊ opp̄ſſi a maioribꝰ ſe iuuāt: qͥ forte al̓ nō poſſēt obtine̓ iuſticiā. vel cū diuturnitate tꝑis ⁊ magnis expēſis: tn̄ vt dic̄ apl̓s ad Ro. iij. c. ⁊. xiiij. q. v.c. forte. Nō ſūt facienda mala: vt veniāt bona. Malū vtiqꝫ ē dice̓ mendaciū et maxīe iniudicio. Un̄ nec ipſi porrigentes petitōꝫ: excuſāt̉ a pct̄o. Malū ē intromitte̓ ſe de ꝓhibitis ꝑ ſtatuta eoꝝ q̄ iurāt ẜuare. Et oſtēduntſe velle illa durare ī robore ſuo. Nā ſi ꝓponerēt petitōes ī cā ciuili nō admitterēt eas: qꝛdicerēt nō ꝑtinere ad eos: ⁊ tn̄ ſciūt vere eēciuiles: ⁊ ſic faciūt ꝯͣ illā regl̓aꝫ certū ē. d̓ re.iur̄. li. vj. ¶ Itē ſolēt excede̓ ī hoc. ꝙ nō ꝑmittūt ꝯſilia eſſe libera: ſꝫ ꝑ violētiā extorquentꝑ multā importūitatē faciētē fabas on̄dere.Sꝫ et ip̄i gͣuiter peccāt ꝯͣ honeſtatē agentesbone ciuilitatis ⁊ ꝯͣ libertatē: etſi iurāt darecooꝑtas: ꝑiuri ſūt ꝯͣrium faciētes: ⁊ peccantmortaliter: nec excuſat eos timor diſplicētievel īcurſiōis damni vel odij: qꝛ debꝫ qͥs potiꝰoīa mala ſuſtine̓ ꝙͣ pct̄o ꝯſentire. xxxij. q. v.ita ne. Et qͥ eos ad hoc īducūt: cū ſint occaſio ꝑiurij eoꝝ: peccāt mortalit̓. ¶ Iteꝫ cū ſuſcipiūt ſeu īducūt alios collegas ⁊ ꝯſiliarios