Dcontraria iuri ſcripto. ⁊ idem no. jͣ. xij. di. conſuetudo. ibi. dehoc ſatis dicam. ⁊ dicit bertran. ꝙ ex iſto uerbo .ſ. rōne fuitcōpoſita decre. exͣ de conſue. c. vlti. quādo .i. qn̄quidem. ⁊ ratio non ſolū ſcriptura uel aliud uel copula referatur ad accuſatiuū. vt dicatur ⁊ legem non ſolū conſuetudinē. ⁊ cōmendat .i. cōmendabilem reddit. que eſt enim ratio quare lex dicatur ius ⁊ habeat̉ in auctoritate quia ratione nitit̉. eadē ratione cōſuetudo eſt ius ⁊ habenda in auctoritate. quia nitit̉ratione. ⁊ eſt arg. ꝙ vbi eſt eadem ratio eadem debꝫ eē iuriscenſura. arg. xix. di. c. i. de conſe. di. i. de hymnis. xliiij. di. §.i. ẜm hu. ratio. licet non ſemꝑ poſſit aſſignari. ſꝫ hoc referasad inicium. ar. iiij. di. in iſtis. lau. porro. iij. pars. ⁊ hoc vultdicere ꝙ lex eſt ratio quia rationē habet ⁊ cōſuetudo erit lexideſt pro lege ſeruabitur. ꝗa habet rationē dūmodo religioni. ⁊cͣ. ẜm bar. b. cōſiſtat .i. ſi de ratione trahat exiſtentiā quoad cōmendationem ⁊ auctoritatem. lex erit .i. pro lege obſeruanda. ⁊ legis habebit vigorē. h. omne .i. aliquid de oī. velomne non genere ſubſtantie ſed ratione equiualentie dummodo ꝯtingat ꝙ ſequit̉ ẜm Ru. ⁊ ioſ. ⁊ adde qd̓ dicā. jͣ. e. diiiii. erit aūt. in verbo ꝯſcripta. qd̓ rōne .ſ. tm̄ ſine ſcriptura pe.ꝙ religioni hoc ideo addit̉ qꝛ ſatis dictaret humana ratio ꝙꝗs poſſit pecuniā fenebrem exercere. ſed qꝛ ꝯtrariū eſt diſcipline ⁊ ſaluti nō eſt iuſ nec loco iuris ſeruat̉. ⁊ ē ar. ꝯtra legeſvſuras ꝑmittētes .ſ. ꝙ nō ſint leges nec iura. Itē ſatis dictaretrō hoīs ꝙ poſſet ideo latico ⁊ azimis iudeoꝝ vti. ſꝫ qꝛ hoc ēcōtrariū religioni nō pōt hoc de iure. xxxii. q. iiii. ſicut ſanctiꝰxxxviii. q. i. c. omnes. Itē ſatis rō ꝑſuadet ꝙ ꝗs poteſt vti vxore ſua in ſacro ordine. ul̓ ꝙ poſſit ꝯtrahere cū cōſanguineavel affini vl̓ cū matre. ſed qꝛ cōtrariū eſt diſcipline ⁊ religionieccl̓aſtice nō poteſt de iure hu. ⁊ ad hoc ꝙ pͥmo dictū ē cōcordat Lau. dicēs hic pone exēplū ī vſura. diſcipline eccl̓aſtice.nota tn̄ ꝙ. hu. de ſācto uictore ſic diſciplinam diffiniuit. diſciplina ē bona ⁊ honeſta ꝯuerſatio cui parū eſt n̄ male facer̄ ſꝫſtudeat etiā ī his q̄ bene agit irrep̄hēſibilis apparer̄ ⁊ ſic dic̄yſido. diſciplina a diſcēdo nomē accepit. vn̄ ⁊ ſcīa pōt dici. ul̓dicit̉ diſciplina qꝛ dr̄ plena. und̓ ẜꝫ auguſti. ⁊ pap. diſciplīa ērerū quaruncūqꝫ ſcīa. ſaluti .ſ. aīe. Lau. ¶ In pͥma glo. ibi.eo aīo. adde. ſed quō pōt cōſtare de animo ſiue de intentōnedic ut plene no. inno. exͣ de poſtu. bone me. ii. in. glo. querit̉cū ⁊cͣ. ſic etiā no. ipſe inno. ex de capel. mō c. ii. ī glo .ſ. recuperāde ⁊ hic adde qd̓ ipſe noͣ. exͣ de offi. ordi. ꝯquerēte. ī glo. q̄eſt ⁊cͣ. ¶ in e. glo. ibi. bene iudicatur adde. ar. extra de teſta.rainutiꝰ. §. dictus. v̓ſi. p̄cedit. de hoc noͣ. xij. di. illud. ī glo. ar.ꝯtra ibi uideas. ¶ in glo. hoc uidet̉ ibi. ꝯtra ius ſcriptum.adde ꝙ poteſt dici ꝙ ius deficit cū a cōſuetudine ſuperat̉ ẜꝫM. ⁊ Lau. ¶ in e. gl. ibi. canones iudicabit. adde ꝙ dicitinno. ꝙ iudex appellationis ſeruabit ꝯſuetudinē litigātiū ꝙdic ut no. exͣ de ꝯſue. ī prin. ¶ in. e. glo. ibi. ẜm leges. addede hoc xv. q. iij. §. cū aūt. v̓. ſꝫ ſicut. ¶ in e. glo. in fine. addeubi de hoc ⁊ ad idē exͣ de ꝯſue. cū oliꝫ. ubi de hoc exͣd̓ cog.ſpi. ſuꝑ eo. ubi de hoc. ¶ in gl. multa. in fine. adde. ut. xxvijq. ij. §. ij. de cōſe. di. ij. reuera. ¶ in glo. ꝙ licet. in fi. adde. adhoc. xxiij. q. iiii. ꝗ peccat. in fi. uel hoc iō dicit qꝛ nulla ꝯſuetudo īpedit correctionem. exͣ de offi. ordi. irrefragabili. ber.¶ Cuꝫ itaqꝫ dr̄ in. c. pre. an̄ rōe. .i. ſine ſcriptura. Que uerocōſtitutio dicit̉ cōſtitutio qͣſi cōe ſtatutū. i0. Eſt ⁊ alia. hic incipit .i. pars. di. in qua ponit. vij. dr̄as iuriū ẜm io. de f. ⁊ no.ꝙ hic reſpicit principiū ubi diuiſit ius in humauū ⁊ diuinuꝫb. nā ibi poſuit diuiſioneꝫ iuris qͣſi totiꝰ in patres nunc ſubiūgit diuiſionē illiꝰ generis ī ſpēs quā a legibꝰ mutuat io. fa.Us aūt naturale. ad huiꝰ euidētiā no. ꝙ ē duplexlex .ſ. naturalis cōis ⁊ naturalis rōnalis. cui aīalianō ꝑticipāt ⁊ de hac. l. tāgit̉ in. c. hoc ⁊ an̄ legeꝫ moſaicā fuerāt he due leges .ſ. naturalis cōis ⁊ naturalis rationalis que nihil aliud eſt qͣꝫ naturalis ratio. fuit etiā ⁊ ante illam legem moſaicam iuſgentiū. de quo legitur. jͣ. e. iuſgenti-um. ẜm ho. qui ita no. exͣ de ſum. tri. c. i. §. hec ſācta. ¶ Iteꝫnota ꝙ hic diuidit ius ī tres ſpēs verūtn̄ potius de effectib̓ipſorū exemplificatqꝫ de eſſētijs ipſoꝝ ⁊ dicunt quidā ꝙ abiſto loco ius autem ⁊cͣ. uſqꝫ ad. iii. di. eſt unicū. c. yſi. ſed partitur. jͣ. per particularia. c. quia capl̓a loquūtur in diuerſa materia lau. ciuile uocat̉ ius ciuile quia a duabuſ ciuitatibus .ſ.athenienſiū ⁊ lacedemonioꝝ originem duxit. Sed uideturyſi. īconuenienter diuiſioneꝫ hūanaꝝ legū poner̄ ſiue iur̄ humani. ſub hoc .n. cōprehendit̉ iuſgentium quod ideo ſic nominatur ut dicit quia eo fere omnes gentes utunt̉ ut. jͣ. e. di.iuſgentium. ī fi. ſed ſicut ipſe dicit. jͣ. c. proxi. ius naturale cōmune eſt omniū gentiū. ergo ius gentiū non continet̉ ſub iure poſitiuo humano ſed magis ſub iure naturali. Pretereaſicut in ciuitate ſunt principes ſacerdotes ⁊ milites ita ⁊ aliahominū officia. ergo uidetur ꝙ ſicut ponitur quoddaꝫ iusmilitare ⁊ ius publicū quod ꝯſiſtit in ſacerdotibus ⁊ magiſtratibꝰ ita debēt poni ⁊ alia iura ad alia officia ciuitatis ꝑtinentia. Rn̄. vnūquodqꝫ per ſe poteſt diuidi ẜm id quod ineius ratione cōtinetur. ſicut in rōne animalis continetur aīaque eſt rationalis uel irrationalis. ⁊ ideo animal per ſe diuiditur ſecundū rationale ⁊ irrationale non autē ſecundum album ⁊ nigrum que ſunt omnino preter rationē eius. Eſt .n.primo de ratione legis humane ꝙ ſit deriuata a lege natureunde Aug. in li. de libero arbitrio dicit ꝙ non uidetur eſſelex que iuſta non fuerit. unde inquātum habet de materia ītantū habet de ueritate legis. in iuribꝰ humanis dicit̉ aliꝗdiuſtum eo ꝙ eſt rectū ſecundū regulam rationis. rationis auteꝫ prima regula eſt lex nature unde lex humana tantum habet de ratione legis inquantū a lege nature deriuat̉. ſi ueroa lege nature in aliquo diſcordet iam nō erit lex ſꝫ legis corruptio. Secundū hunc modū diuidit̉ ius poſitiuū in iuſgētium ⁊ in ius ciuile ſecundū duos modos quibus aliꝗd deriuatur a lege nature. nam ad iuſgentiū pertinent ea que deriuant̉ a lege nature ſicut concluſiones ex principijs ut iuſteemptiones ⁊ uenditiones ⁊ huiuſ. ſine quibus homines cōuenire nō poſſunt. quod eſt de lege nature ꝗa homo eſt aīalſociabile naturaliter. ut ꝓbatur in pͥmo polli. que uero determinant̉ a lege nature ꝑticularis determinationis ꝑtinent adius ciuile ẜm ꝙ quelibet ciuitas aliꝗd ſibi ad cōmoduꝫ determinat. ſecundū eſt de ratione legis humane ẜm ꝙ ordinetur ad bonū cōmuue ciuitatis. ⁊ ẜm hoc lex humana diuiditur ẜm diuerſitatē illoꝝ qui principaliter dant operā ad bonum cōe ſicut ſacerdotes ꝓ populo orantes. principeſ populum gubernantes. milites ꝓ ſalute populi pugnantes. Tertio mō ut inſtituant̉ a gubernāte cōitatē ciuitatis. ⁊ ẜm hocdiſtinguunt̉ leges humane ẜm diuerſa regimina ciuitatum.quorū unū eſt ẜm phm̄ in tertio polli. regimen .ſ. quando ciuitas gubernat̉ ab uno. ⁊ ẜm hoc accipiunt̉ cōſtitutiōes prīcipū. Aliud uero regimen ariſtoctrachia .i. pͥncipatus ſiue regimen optimoꝝ ⁊ optimatū ⁊ ẜm hoc ſumunt̉ reſponſa prudentū ⁊ etiā ſenatuſcōſulta. Aliud eſt regimen abligarcia .i.principatus paucorū diuitum ⁊ potentuꝫ. ⁊ ẜm hoc ſumiturius pretorium quod etiam honorariū dicitur. Aliud eſt regimen ꝓpter quod denominat̉ democharchia. ⁊ ẜm hoc ſumitur plebiſcita. Aliud eſt tyrannicū qd̓ eſt omnino corruptum. unde ex hoc nō ſumit̉ aliqua lex. Eſt autē ⁊ aliud regimen ex iſtis cōmixtū quod eſt optimū. ⁊ ex hoc ſumit̉ lexquā maiores natu ſimul cū plebibus aliud ſanxerūt. ut dic̄yſi. jͣ. di. ꝓxi. c. i. Quartū eſt de natura legis humane et directiua humanoꝝ actuū. ⁊ ẜm hoc diuerſa ꝗbus. l. ferunturdiſtiguunt̉ q̄ interdū ab auctoribus noīant̉. ſicut lex iulia d̓adulterijs. lex cornelia de ſiccarijs. ⁊ ſic de alijs non propteractores ſed ꝓpter res de ꝗbus ſunt. ¶ In. i. gl. ibi ꝓcreāsadde. ſub quo ſimilia ſimilibus gaudent quo inter ſe cōueniunt quo pacē nutriunt quietē appetunt moleſtias fugiunt⁊ reliqͣ faciunt q̄ ẜm ſenſualitatē .i. naturalē appetituꝫ habēt