hoc non agit̉ hic. Eſt ⁊ aliud qd̓ eſt inſpiratum .i. naturalisequitas quia etiā ante peccatū poſſet homo ſe regere de hocnihil eſt propriū ſed omnia cōmunia. ⁊ ẜm hoc legas litterādiuiſim. ſic tranſire per agrū alienū .i. qui eſt alienus nō deiure inſpirato ſed de iuregentiū vel diuino fas eſt. Eſt ⁊ aliud ius naturale .i. ius gentiū. inſti. de re. diui. §. ſinguloruꝫ.de quo aliquid eſt ꝓpriū. ⁊ ẜm hoc lege litterā coniunctim ⁊plana eſt. quia tranſire per agrū alienū fas eſt de iure gentiūvnde in agro alieno aues capere pn̄t. inſti. de re. diui. §. fere.niſi dn̄o ꝓhibente. inſti. e. ti. §. plane. ⁊. ff. de ſer. ru. pre. diuꝰ.ẜm la. ¶ Uerbis huius auctoritatis ⁊. c. p̄cedentis. ī quodifferant. quia differunt in tribus. vt patet in. c. p̄ce. bertran.fas eſt .i. licitum vel equū. legis .i. ſit diuina lege. non .n. omne licitū eſt lex diuina hu. cōſcripti vt leges hu. traditi vt cōſuetudines .i. ius non ſcriptum. h.St autē. hic non eſt. §. ẜꝫ. b. brix. generale nomen .i. diuinarū ⁊ humanarū conſtitutionuꝫideſt plures ſub ſe cōtinentes ſpecies .ſ. iuſ diuinum ⁊ ius humanum. cuius ſunt multe ſpecies. h. continens. vt in. c. ſequen. vſqꝫ ad finem di. bert.ſ. eo oēs. nā ibi lex accipit̉ large hic vero ſtricte. ⁊ eUs generale. lex .ſ. ſecularis ſiue hūana non ob.contra ius hic large ibi ſtricte ẜm hu. ſpecies .i. ꝑshu. ſub vno .n. iure leges plurime cōtinent̉. ius autē dictumvel dic vt exͣ de ver. ſig. ius. omne autē ius humanū. h. legibſcriptis. h. ⁊ pro vel. h. moribus .i. iure non ſcripto. h. cōſtat.ideſt factū eſt pre. ¶ In. i. glo. ibi. cognouerit. adde. ſiue ſcienter ſiue ignoranter. vt ibi dicā. ¶ In. e. glo. ibi. ſiue p̄ſcriptio. adde. de iſtis noͣ. plene. xvi. q. iij. in prin. ¶ In. e. glo.ibi. qn̄qꝫ rigor. adde. quid ſit rigor no. l. diſt. vt conſtitueretur. in glo. pͦ. ¶ In. e. glo. ibi contra equitatē. adde. equitaſeſt iuſticia dulcore miſericordie tēperata. ¶ In. e. glo. in fi.adde. dicas ꝙ eſt equitas quedā iuris rudis non ſcripta cōtia quā introducta ſunt que ſunt obiecta. sͣ. p. g. Eſt iterumequitas ſecundaria ſcripta de bono publico inducta. d̓ quahic dicit̉. ſunt ergo quedā iura bona ⁊ equa ſimpliciter. īſti.de re. diui. §. per traditionē. ff. de pac. l. i. ff. de conſti. pec. l. i.ſunt ⁊ quedā bona ſimpliciter bona non tn̄ ſimpliciter equavt in p̄dictis iuribus. dicunt̉ tn̄ equa reſpectu alterius iurisquod eſt iniquū vel minus equū. ff. de furtis. l. ſi ſeruus. vbienim duo iniqua repugnant vnū eſt eligendū. ff. de reg. iu.l. quotiens. xiij. di. nerui. ẜm lau.Ex ē ſcripta. iuſtū p̄cipiens ⁊ cōtrarium ꝓhibens.xxiij. q. iiij. ſi eccleſia. in fi. ⁊ dicit̉ lex eo ꝙ legitimeligat. iij. di. oīs. nā plectit malos remunerat bonoſla. ⁊ noͣ. ꝙ lex a legēdo vocata ē. quia ſcripta eſt ẜm yſi. in. v.ethy. c. iij. ⁊ ẜm hoc lex dr̄ a lego legis. vel dicit̉ a ligo ligasqꝛ ligat vinculis ⁊ p̄ceptis. ẜm polli. Et ad huius littere capituli intelligentiā ſciendū eſt ꝙ ſicut eoꝝ que ꝑ artē fiunt exterius quedā ratio in mēte artificis p̄exiſtit que dicit̉ regl̓a artis ita etiā illius operis iuſti. ꝙ ratio determinat preexiſtit inmēte quaſi q̄dā regula ꝓuidentie. ⁊ hoc ſi in ſcriptis redigatur vocat̉ lex. ē .n. lex ẜꝫ yſi. vt dicitur hic in tex. ⁊ ideo lex nōeſt ius proprie loquendo ſed aliqualis ratio iuris ẜm tho.Os eſt. Ad intelligentiā eoꝝ que hic dicunt̉ notaY mos ⁊ cōſuetudo qn̄qꝫ ſunt nomina iuris ſcd̓mhoc ſe habent vt pars ad totū. nā omnis mos eſtcōſuetudo ſed non econuerſo. mos enī eſt ius non ſcriptumconſuetudo vero refert̉ ad ius ſcriptum ⁊ non ſcriptū. vt ī. c.ſequenti aꝑte continet̉. Quādoqꝫ ſunt noīa qualitatis ⁊ ẜmhoc idē videt̉ eſſe mos ⁊ cōſuetudo ſcilicet qualitas vel habitus mentis qua homo diſponit̉ ad hoc vel illud faciēduꝫ⁊ ſi ad malū viciū eſt. ſi ad bonū virtus ē. vel ſaltē bona qualitas animi. ⁊ illa dicit̉ recondi in medullis hominū. de pe.di. ij. c. i. ⁊ ẜm hoc idem videiur eſſe mos ⁊ conſuetudo ſcilꝫqualitas proueniens ex iteratis actibus quilibet actus ſil̓ispoſt primum vt dicatur conſuetudo .i. actus conſuetus ideſtconſimilis ⁊ qui alia vice preceſſit. xxv. q. ij. ita nos. C. d̓ ep̄i.audi. l. nemo. ⁊ forte ẜm hanc ſignificationē ſic differunt ſcilicet ꝙ conſuetudo dicitur quilibet ſimilis actus poſt primumtertius vel quartus vel ſequens. his bene conſideratis ergonon bene videt̉ littera iſtorū. c. ſibi repugnantia. Aliter eniꝫaccipit̉ hoc nomen mos ⁊ aliter hoc nomen moribus. ⁊ alit̓hoc nomen conſuetudo. vt dicit̉. jͣ. eo. c. in glo. vlti. ẜm hug.⁊ io. de fa. vel dic planius mos moris eſt quedā lex viuendinullo vinculo aſtricta ſiue lex nō ſcripta ſed tm̄ vſu retenta.vn̄ mos ē quod in ciuitate ſolet fieri. vel ẜm iſi. lib. v. ethy. c.iij. mos ē uetuſtate probata cōſuetudo ſiue lex nō ſcripta ẜmpap. ⁊ idem ponit hu. in deri. c. moror. ubi etiam dicit ꝙ hicmos moris .i. conſuetudo. ut talis mos eſt in hiſpania .i. cōſuetudo. ⁊ iſte ſequit̉ morem ſue patrie .i. conſuetudinē. Iteꝫmos eſt uirtus hominis. ſed in plurali ꝓprie hanc habet ſignificationē. ut iſte habet bonos mores. ⁊ ꝓprie dicitur debono. vnde maligni mores nō ſunt mores ſed uicia. ⁊ ē ibioppoſitio in obiecto ẜm hu. ibidem. nota tn̄ ꝙ quidaꝫ ita diſtinguūt inter morem ⁊ conſuetudinē ut dicant moreꝫ eē qd̓in uno uel paucis cepit conſuetudinem ꝙ in pleriſqꝫ ⁊ ſic legunt. mos eſt longa conſuetudo plurium tracta de moribꝰpaucorum ẜm iof. tracta .i. in ſcriptis non redacta. bertran.¶ in. i. gl. ibi. ita nos. adde. in prin. ubi de hoc. ¶ in. e. gl.ibi uenerabile. in fi. adde. v̓. inſuper. ¶ in. e. glo. ibi. cū eccleſia ſutri. adde. ubi de hoc in glo. non ergo. ¶ in. e. glo. ibi.cuius nō extat memoria. adde. qualiter. Iſta ꝓbari debentplene no. inno. exͣ de uer. ſig. quid per nouale. ⁊. c. ueniens.in glo. monaſteriuꝫ habet. ⁊cͣ. ibi uideas. ¶ in. ea. glo. in fi.adde. ⁊ in pre. c. cum eccleſia ſutrina. ubi de hoc.Onſuetudo .i. ius cōſuetudinariū. h. ius quoddāſed contra cōſuetudo eſt factum. exͣ li. vi. de conſti.licet. ff. de legi. l. de quibus. ibi rebus ipſis ⁊ factꝭ.na conſuetudo contrahit̉ ſaltem tacite quia cōſuetudo eſt pactum tacitum ⁊ paciſci ⁊ cōtrahere .ſ. facti. ff. de cu. fu. ꝯſilio.§. eū quoqꝫ. ff. de pac. l. i. ergo non eſt ius. dic ꝙ conſiderando actus ex quibus elicit̉ ipſa conſuetudo eſt factum. ſed exquo eſt elicita tunc eſt ius. ⁊ ſic eſt hic. moribus .i. aſſiduis actibus. h. pro lege illud quod non eſt ſcriptū. hu. ſcriptura ⁊ratione .ſ. tantū .i. ſine ſcriptura cum deficit lex puta. qꝛ negocium tale emergit cuius diffinitio non inuenitur ſcripta in iure uel in lege ⁊ tunc recurrendū ē ad conſuetudinē ſꝫ utroqꝫdeficiente uel ſuccedit ratio naturalis uel de ſimilibꝰ ad ſimilia ꝓcedendum eſt uel faciendū eſt ſicut habetur. di. xx. de libellis. c. de quibus. h. nec differt. ij. pars. ſcriptura .i. rōe. h.an rōne .ſ. tantū ⁊ ſine ſcriptura. ⁊ nota ꝙ uirtus conſuetudinis eſt multiplex. qꝛ ipſa iure eſt. q. inductiua ⁊ ſuppletiua iure. ubi ius deficit. ut hic. ad hoc exͣ de ſepul. c. certificari. iteꝫꝯſuetudo ē ſibi ſimiliū attractiua uel attentiua ut ius in eis īducat. exͣ de cōſue. cū olim. inſti. de ſatiſda. in fi. xi. di. quisneſciat. C. de ue. iu. enu. l. i. §. ſꝫ ⁊ ſi quas leges. ff. de legi. dequibus. ibi tunc ꝙ ꝓximū. ⁊cͣ. Itē eſt iur̄ dubij interp̄tatiuaexͣ de cōſue. cū dilectus. ff. e. ti. ſi de interp̄tatione. itē eſt iurisinterp̄tatiua. inſti. de iure na. §. ex nō ſcripto. C. que ſit longacōſue. l. vlt. itē iur̄ abrogatiua. hec .n. differunt. ff. de uer. ſig.derogat̉. nā abrogatur ius qn̄ prorſus tollitur ſed ipſi derorogat̉ qn̄ pro parte tollitur. vn̄ conſuetudo aliquando abrogat aliqn̄ derogat ſecundum ꝙ cōſuetudo eſt uniuerſalis ⁊ꝑticularis. ff. cōia pre. l. uenditor. §. conſiſtat. ff. de conſue. ſedenda. item conſuetudo eſt iur̄ firmatoria. iiij. di. §. leges. etC. de ue iu. enu. l. i. §. ſi q̄ leges. exͣ de p̄ſcripti. ueniens. itemeſt etiā gratie dilatiua. ex li. vi. de conſue. c. non eſt .i. nihil intereſt an conſuetudo ſit ſcripta uel non ſcripta dūmodo ratione utatur. utrunqꝫ enim ſufficit ut legis habeat auctoritatē⁊ ita conſuetudo continet ius ſcriptum ⁊ ius non ſcriptum.hu. etiā intelligitur ẜm ioſ. dūmodo ipſa conſuetudo nō ſit