IIntentio eius eſt diuerſas diuerſorū patrum regulas in qͣꝫplurimis locis vage paſſimqꝫ diuerſas ordinata quadā diſpoſitione componere. ⁊ eorū contrarietates interiectis diſtīctionibus minuere. Vtilitas eſt ſcire eccleſiaſtica negocia. d̓iure canonū tractare. ⁊ tractata canonice diffinire. Cauſa huius operis eſt cum per ignorantiā ius diuinuꝫ iam in deſuetudinē deuenire. ⁊ ſingule eccleſie cōſuetudinibus potius qͣꝫcanonibus regerent̉ periculoſuꝫ id reputās. Gratianus diuerſos codices cōcilioꝝ ⁊ patrū capitula ꝯtinētes collegit. ⁊que magis ſunt neceſſaria atqꝫ videbātur in cauſis decidendis. in hoc volumine cōprehendit Guido de baiſo.¶ Di. i.Umanum genus.Pater Gratianus intendēs prouidereſtatui vniuerſalis eccleſie compilauit hocopus de quodā magno volumine decretoꝝ in quo erat omnia cōcilia ⁊ canones apoſtolorū. d̓ quohabet̉. xix. di. c. i. Poſtea Gratianꝰ poſuit alios canones ⁊cōſultationes romanoꝝ pontificū. inter quos interſerit. xx.canones apoſtolorū. ſꝫ quia ꝑ iſta tria genera canonū ī cauſis plena nō habebat̉ diſcuſſio. Idcirco poſuit auctoritatesſanctoꝝ patrū que hodie obtinent vim canonum. xx. di. c. i.Sed ꝗa ſancti patres de ſpiritualibus plus qͣꝫ de tēporalibus diſſeruerūt idcirco poſuit leges imperatorū ⁊ iuriſcōſultorū de. ff. ⁊. C. de autēticis. ⁊ de cōſtitutionibus. ⁊ etiā d̓ nouellis. vt enī ſponſa xp̄i plenius refulgeret cōſultationū pͥncipum recipit famulatū. xvi. q. i. §. nouarū. ⁊. q. iij. nemo. ⁊ inmultis alijs di. in corꝑe decretorū. Et ad horū clarioreꝫ declarationē ſcire debes ꝙ inter alia laudabilia opera. q̄ fecitquidā Iuo noīe qui fuit epiſcopuſ carnotenſis decreta apoſtolica abbreuiādo cōpilauit ⁊ ordinauit que prius yſid̓. invnū magnū volumen redegerat nullū alium ordinē habensniſi ẜm tēpora romanoꝝ pontificū quibus data fuerant perſucceſſiones tēporū. de hoc volumine decre. yſid̓. ſit mētio.xix. di. c. i. hec Iuo abbreuiauit. ꝗa ſine magno ſumptū ſcribi nō poterāt. ⁊ hec ꝑ capitula diſtinxit. ⁊ multas ſanctoruꝫſentētias interſeruit. ⁊ quia hoc etiā nō parue quātitatis eratopus. Hu. cathalan̄. ex eodē volumine abbreuiato libellumportatilē legitur compoſuiſſe. qui ſumma decretorū Iuonisappellat̉. Poſt hoc aūt noſter pater Gratianus fecit vt predixi que vltimo dixi. ſic ſcripſit Inno. in ſuo hiſtoriaruꝫ libro. Scias tn̄ ꝙ ante iſtā cōpilationē fuit alia compilatio q̄vocata eſt breuiatio canonum fulgentii. de hac legitur. xiij.di. §. cū ergo. ¶ Item fuit alia canonū compilatio compoſita a Bucardo ep̄o guarmacienſi. de quo legit̉. lxiij. di. in nomine. in prin. ⁊ illā compilationē nomine auctoris ſui Bucardū ſcholaſtici vocauerūt. quā compilationem in viginti libros diuiſit. de qua pater noſter Gratianus multa extraxit.⁊ in noſtro volumine cōpilauit. ⁊ illa cōpilatione antiqui decretorū magiſtri vtebant̉. vt in eoꝝ gloſa patet intuēti. ⁊ hoccurſu deueniemus ad hoc opus quo melius minime reperitur in iuridica facultate. Et diuidit̉ hec diſtinctio in duas ꝑtes. primo ꝓbat ꝑ quattuor canones ꝙ humanū genus regit̉ duobus .ſ. iuribus ⁊ cōſuetudinibus. In ſecūda ꝑte q̄ īcipit in. §. eſt alia. ⁊ ponit ſeptē differētias iuriū. io. de. ⁊ pe.¶ Queri ꝯſueuit cuius ſint iſta verba. humanū genus. ⁊cͣ.⁊ dicas ẜm hu. ⁊ bertran. ꝙ ſunt Gratiani. qd̓ pꝫ ꝑ dictōeꝫjͣ. poſitā. hinc ⁊cͣ. vbicunqꝫ. n. ponit̉ hinc vel inde vel ſimilisdictio vel iunctura dictionū .ſ. de hoc vel de his vel hmōi p̄cedētia verba ſunt Gratiani non tn̄ ſemꝑ verum eſt hoc vt īter. §. ⁊. c. ponap hinc vel inde ẜm hu. Et noͣ. ꝙ tractaturusGratianus de iure canonico incipit ab altiori .ſ. a iure naturali qd̓ antiquius eſt tēpore ⁊ excellētia ⁊ dignitate. Et quaſi p̄miſſa diffinitione iuris diuidit ius bimēbri diuiſione .ſ.in ius naturale. ⁊ mores vtrūqꝫ diuidentiū exequens. Preterea iterū diuidit ius trimēbri diuiſione .ſ. in ius naturale ciuile ⁊ gentiū. ⁊ vnūquodqꝫ membrū exequit̉ de quibuſdamalijs iuribus quaſi per tranſitū faciens mentionē exinde interſertis appellatione eccleſiaſtici iuris ⁊ officio. ⁊ cā inuētionis iuris tā eccleſtaſtici qͣꝫ ſecularis vſqꝫ ad. v. di. poſtea aſſignat multiplices differētias iuris naturalis ad cetera iura. ⁊hoc vſqꝫ ad. xv. di. vbi incipit tractare de ꝓpoſito principaliſ. de iure canonico ẜm hu. naturali .i. diuino. hoc noīe comp̄hendit ius legale ꝓpheticū euangelicū ⁊ apoſtolicuꝫ .i. qd̓cōtinet̉ in nouo ⁊ ī veteri teſtamēto. hoc noīe etiā cōprehēditur ius canōicū ſiue eccleſiaſticū. xxiij. q. vij. c. i. hu. ⁊ bertrā.ius naturale .i. diuinū ius .ſ. qd̓ ꝯtinet̉ in lege moſayca ⁊ euāgelica. ⁊ ſic accipit̉ hic. Et dicit̉ hoc ius naturale. ꝗa ſummanatura .i. deus nobis illud docuit ⁊ tradidit ꝑ legē ⁊ ꝓphetas ⁊ euangeliū. vel ꝗa ad ea que iure diuino cōtinent̉ naturalis ratio etiā ſine extrinſeca excitatione ducit ⁊ īpellit. ẜmhu. qui dicit ꝙ ſi verbis audacia cōcedat̉ ſecure dicit ꝙ hocius īproprie dicit̉ naturale .ſ. quia ad ea que in ea cōtinēturnaturale ius ratio impellit. ⁊ ad ea quis ex rōe tenet̉. Et hoccōſiſtit in tribus .ſ. in p̄ceptis ꝓhibitionibus ⁊ demōſtrationibus. p̄cipit qd̓ ꝓdeſt. vt diliges dn̄m deū tuū. ꝓhibet qd̓ledit. vt nō furaberis. demōſtrat qḋ cōuenit ⁊ expedit .ſ. oīaeſſe cōmunia. ⁊ omniū eſſe vnā libertatē ⁊ repetere vel nō repetere ſua ⁊cͣ. ẜm. h. qui de hoc plene no. in proemio ſue ſumme. in lege .i. in veteri teſtamēto. bertrā. ⁊ hoc qͣꝫtū ad mādata ⁊ ꝓhibitiones patet. de hoc no. jͣ. e. di. ius aūt. ⁊ in euāgelio .i. in nouo teſtamēto. bertrā. cōtinet̉. ar. huius littere ꝗdāinnuere voluerunt ꝙ lex nature nō eſt vna apud oēs. nā cūhic dicit ꝙ ius naturale ē quod in euāgelio ⁊ lege cōtinet̉. ⁊hoc nō eſt cōmune omnibus. quia vt dicit̉ ro. x. Non omēſobediunt euāgelio. ergo lex naturalis nō eſt vna apud oēsſed dic ẜm tho. ꝙ hoc quod dicit hic nō eſt ſic intelligendū.quia oīa que in lege ⁊ in euāgelio cōtinent̉ ſunt de iure nature cū multa ſint ⁊ tradātur ibi ſupra naturā. ſed quia ea q̄ſunt de lege nature plene tradūtur. vn̄ notabiliter cū hoc dixiſſet Gratianus ſtatim exēplificādo ſubiunxit quo quiſqꝫiubetur alteri facere. ⁊cͣ. vt in littera cōtinetur. ⁊ facit hoc ad ītelligendū id qd̓. sͣ. ꝓxi. p̄miſerit ẜm hu. in v̓bo ius naturale. vnde contra iſtā litterā ipſe Gratianus obijcit. jͣ. di. v. §. i.v̓. ſed cū. ⁊ ſoluit. jͣ. di. vi. §. his ita. ibi vide. quo .ſ. iure. alij facere .i. opus miſericordie impēdere. quod .i. omne quod. ff.de tri. vi. ⁊ oleo leg. l. quidam. ⁊ dic. quod .i. opus miſericordie. laurent. fieri. hoc vult dicere vt ſicut vult ſibi a proximobene fieri ⁊ ſubueniri. ita ⁊ ipſe benefaciat ꝓxīo ſubueniatqꝫſibi non aūt ſi vult ſibi adulationes vel hmōi illicita a proximō ſibi fieri iō ⁊ adulet̉ vel huic ſimile faciat ei. hoc .n. ꝓpͥenon dicit̉ velle ſed cōcupiſcere. nec tunc uere ſibi uult aliudquia non ad utilitatē ſuam uult. quia ī odiū anime ſue uult⁊ ẜm p̄s. Qui diligit iniquitatē odit animā ſuā. Et nota ꝙſicut cōcupiſcentia ꝓprie ſemꝑ in mala ſignificatione ponit̉.unde dicit̉ non concupiſces. ⁊cͣ. ita ⁊ uoluntaſ proprie in bonō ſemꝑ accipitur quēadmodum hic. ẜm goſ. ⁊ prohibetur.ſub. quo uel quod. ẜm goſ. alij iniuſte. unde. dic ꝙ unde diuerſo modo cōſueuit exponi ſcilicet. unde .i. quo uel ex quoloco uel ex qua cā. ẜm pap. ſed hic ponit̉ exemplificatiue ſiue declaratiue. in euāgelio Mathei. vij. oīa .ſ. opera miſericordie que hic tantū cōprehendunt̉. ut faciant. hoc uerbumgenerale eſt. ff. de uer. ſig. l. uerbum facere. lau. eadem .i. cōſimilia. proximis uerbis in ſuis neceſſitatibus exhiber̄. ⁊ hoceſt preceptū. ar. lxxxi. di. non ſatis. ſed hmōi precepta ex operibus miſericordie ad articulos neceſſitatis ⁊ facultateꝫ faciendi referenda ſunt. nec aliter quis fit tranſgreſſor ẜm hug.⁊ adde ad huius dicti declarationem quod le. ⁊ no. lxxxij.di. §. i. ⁊. c. i. hinc yſi. cū ſupradicta uerba ſint Gratiani quar̄non ponit̉ hic. §. quia uerba Gratiani ponunt̉ per. §. Adhoc dicas ꝙ hoc ē ꝓpter ethimologiā uocabuli. ꝗa. §. dicit̉