CapitulumUnicum.
ſunt leges. Iteꝫ ſatis dictaret hūana ratio poſſe vtiazimis iudeoꝝ vl̓ ydolaticis. Sꝫ qꝛ hoc eſt ꝯtrariuꝫreligioni. ideo non pōt d̓ iure fieri. xxviij. q. j. omnes.xxxiij. q. iiij. ſicut ſanctiꝰ. Qd̓ videt̉ intelligenduꝫ qn̄hoc fieret: vt qꝛ ī lege veteri mādatū: quo ad primuꝫ.vel in veneratōeꝫ ydoli: quo ad ſecundū exemplū. vl̓ita vt ſcādalū ſequeret̉: quo ad vtrūqꝫ. Itē ſatꝭ ꝑſuaderet rō hūana ꝙ qͥs poſſet vti ſua vxore in ſacro ordine. vel ꝙ poſſet ꝯtrahere cū cōmatre vel affini. Sꝫqꝛ cōtrariū eſt diſcipline ⁊ religioni: nō pōt fieri d̓ iure. Et diffinit Hugo de ſancto victore ſic diſciplinā.Diſciplina eſt bona ⁊ honeſta ꝯuerſatio cui paruꝫ eſtnon malū facere: ſed etiā ſtudet in his q̄ bn̄ agit irreprehenſibilis apparere. Scd̓m aūt Aug. ⁊ Papiā: diſciplina dr̄ qͣrūcūqꝫ reꝝ ſcīa. Deriuat̉ āt a diſcēdo.De lege humana .§. iiij.ꝙ deriuat̉ a rōne naͣli ⁊ ꝓhibet vicia: ſꝫ non oīa. Imperat actus virtutū: ſed non oēs. ¶ Et ꝓ declaratōeprimi dicit. b. Tho. prima ſecūde. q. xcv. arti. ij. ꝙ lexinqͣntū hꝫ de iuſticia: intantū hꝫ de virtute legis. Inrebꝰ aūt hūanis dr̄ aliqͥd eſſe iuſtū ex eo ꝙ eſt rectumẜm regulā rōnis. Ratōis aūt prima regula eſt lex nature: vt ſupͣ dictū eſt. Oīs igit̉ lex hūanitꝰ poſita intātum hꝫ de legis rōne: inqͣntū a lege nature deriuaturNon tn̄ deriuat̉ lex hūana a lege naͣli: vt cōcluſionesex principijs demōſtratiue ꝓducūtur. Hoc em̄ mododeriuātur p̄cepta decalogi a lege nature: ſicut ex hocꝙ dic̄ lex naturalis: nemi fienda iniuria: ſeqͥtur d̓ neceſſitate non eſſe occidendū. adulterandū. furanduꝫ⁊ hmōi. Et qͣſi etiā iſto mō iuſgētiū deriuat̉ a lege nature. Sꝫ deriuat̉ lex hūana a naturali: ſicut det̓mīationes ꝑticulares quorūdam generaliū. ſic̄ etiā formecōmunes in artibus determinātur ad aliqͥd ſpecialeſicut artifex formā cōmunē domꝰ: neceſſe eſt ꝙ det̓minet ad hāc vel illā figurā domꝰ. Dictat lex naturalismalefactorē puniri: ſed ponit lex hūana modū determinatū punitōis. ⁊ ſic de alijs. Un̄ ⁊ Tulliꝰ dicit inſua rhetorica ꝙ res a natura ꝓfectas ⁊ a ꝯſuetudineapprobatas legū metus ⁊ religio ſanxit. Dicit aūt iuriſꝑitus. ꝙ non oīm q̄ lege ſtatuta ſunt poteſt rō aſſignari. non qꝛ leges oēs non ꝓcedāt a rōne ſi iuſte ſūt.ſed qꝛ nimis eſſet difficile ⁊ prolixū. Sꝫ vt dicit ph̓usin. v. Ethic̄. in talibꝰ oportet attendere exꝑtoꝝ vl̓ ſenioꝝ vel prudentiū in demōſtrabilibꝰ enūciatōibus⁊ opiniōibꝰ nō minꝰ qͣꝫ demōſtratōibꝰ. ¶ Ꝙtuꝫ ad ſecundū ſciendū ꝙ lex ponit̉ in cōmuni. Ratio huiuseſt ẜm. b. Tho. prima ſecūde. q. xcvj. arti .j. qꝛ vnū qd̓qꝫ qd̓ eſt ꝓpter finē neceſſe eſt ꝙ ſit fini ꝓportionatū.Finis aūt legis eſt bonū ꝯmune. Sic em̄ dicit Iſidorus ſupra in deſcriptōe legis .ſ. ꝙ lex nullo pͥuato cōmodo: ſed ꝓ cōmuni vtilitate ciuiū debet eſſe ꝯſcpͥta.diſ. iiij. erit. Un̄ oportꝫ leges hūanas eſſe ꝓportionatas ad bonū cōmune. bonū aūt cōe ꝯſtat ex multis. ⁊id̓o oportꝫ ꝙ lex ad multa reſpiciat. ẜm ꝑſonas. ⁊ ẜmtꝑa. ⁊ ẜm negocia. Conſtituit̉ em̄ coītas ⁊ ciuitas exmultis ꝑſonis. ⁊ eiꝰ bonū ꝑ ml̓tiplices actōes ꝓcuratur. Nec ad hoc ſolū ꝙ modico tꝑe duret: ſꝫ ꝙ oī tꝑeꝑſeueret ꝑ ciuiū ſucceſſionē: vt Aug. dicit in. ij. de ciui. dei. Notandū tn̄ ꝙ ph̓us ī. v. Ethi. ponit tres partes iuſticie local̓: qd̓ eſt ius poſitiuū. Sunt em̄ q̄daꝫ q̄ſimpl̓r in cōmuni ponūtur. ⁊ he ſunt leges cōmunes.Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit ꝙ legale eſt qd̓ ex pͥncipio qͥdeꝫnihil differt vt ſic ſit vel aliter. Qn̄ aūt ponit̉: differtputa ꝙ captiui ſtatuto p̄cio redimātur. Quedaꝫ v̓oſunt ꝙͣtuꝫ ad aliqͥd coīa: et ꝙͣtuꝫ ad aliqͥd ꝑticularia:qͣſi leges priuatoꝝ. qꝛ reſpiciūt ſingulares ꝑſonas. ſꝫpoteſtas eaꝝ extendit̉ ad multa negocia. Et qͣꝫtū adhoc dicit quecūqꝫ in ſingularibꝰ lege ponūtur. Dicūtur etiā q̄dā legalia: non qꝛ ſint leges: ſꝫ ꝓpter applica
tionē legū cōmuniū ad ꝑticularia facta aliqua: ſicutſunt ſentētie q̄ ꝓ iure habētur. et ꝙͣtū ad hoc dic̄ ph̓s⁊ ſentētialia. ¶ Ꝙtuꝫ ad terciū .ſ. ꝙ lex hūana ꝓhibet vicia: ſed nō oīa. declarat. b. Tho. prima ſecūde.q. xcvj. arti. ij. ſic. Cum lex ſit q̄dam mēſura hūanoꝝactuū. ⁊ diuerſa diuerſis mēſurētur ẜm cōuenientiaꝫeoꝝ: oportꝫ ꝙ leges imponant̉ hoībꝰ ẜm eoꝝ ꝯditionem. qꝛ lex ẜm Iſidoꝝ debet eſſe poſſibilis ⁊ ẜm pr̄icōſuetudinē. Poteſtas aūt oꝑandi ſeu facultas ex īteriori habitū ⁊ diſpoſitōe ꝓcedit. Non em̄ idē ē poſſibile nō habēti habitū virtutis ⁊ virtuoſo. ſicut nōeſt idē poſſibile puero ⁊ viro ꝑfecto. ⁊ ꝓpter hoc nonponit̉ eadē lex pueris q̄ ⁊ adultis. Multa em̄ ꝑmittūtur in pueris: q̄ in adultis ponūtur in lege vl̓ vituperant. Et ſimiliter multa ſunt ꝑmittēda homībꝰ nonꝑfectis virtute: q̄ non eſſent tolerāda in homībꝰ virtuoſis. Lex autē hūana imponit̉ multitudini hominum: in qua maior pars eſt hominū imꝑfectorū virtute. Et ideo lege hūana non ꝓhibētur om̄ia vicia aquibus virtuoſi abſtinēt: ſed ſolum grauiora: a quibus poſſibile eſt maiorē partē multitudinis abſtinere. ⁊ p̄cipue que ſunt in nocumentū alioꝝ: ſine quorūprohibitōe ſocietas hūana cōſeruari nō poſſet. ſicutprohibet homicidia. furta. adulteria ⁊ hmōi. Unde⁊ ſignāter Iſido. dicit diſ. iiij. Facte ſunt auteꝫ legesvt earū metu humana coherceat̉ audacia. Audaciaenim ꝑtinere videtur ad inuaſionē alioꝝ. Unde ꝑtinet p̄cipue ad illa peccata ꝑ que infert̉ iniuria proximis: que vtiqꝫ lege prohibetur. Et ꝙͣuis intētio legiſlatoris ſit homīes ꝑ eam facere virtuoſos. non tamēhoc intēdit ſubito facere: ſed gradatim. ⁊ ideo nō ſtatim multitudini imꝑfectoꝝ imponit ea que ſunt virtuoſoꝝ: vt .ſ. ab om̄ibꝰ malis ſe abſtineāt. alio qͥn imperfecti hmōi p̄cepta ferre non valentes: in deterioramala ꝓrumꝑent. Unde dn̄s dixit Math̓. ix. Neqꝫ vinum nouū .i. p̄cepta ꝑfecte vite mittit̉ in vtres veteres .i. in hoīes imꝑfectos. Alioqͥn rumpūtur vtres ⁊vinū effunditur .i. p̄cepta cōtemnūtur: ⁊ homīes imꝑfecti ꝓ ꝯtēptu ad peiora dilabunt̉. ¶ ¶ Ꝙͣtuꝫ ad qͣrtuꝫſ. ꝙ lex nō p̄cipit oēs actꝰ v̓tutū: ſic declarat. b. Tho.vbi ſupra. arti. iij. Spēs virtutū diſtinguūtur ẜm obiecta. Oīa aūt obiecta virtutū referri pn̄t vel ad bonum priuatū alicuiꝰ ꝑſone: vl̓ ad bonū cōe ml̓titudinis. ſicut ea q̄ ſunt fortitudinis pōt hō exeqͥ vl̓ ꝓpterꝯſeruatōeꝫ ciuitatis: vl̓ ad ꝯſeruādū ius amici ſui. etſil̓e de alijs. Lex aūt d̓ducit̉ ad bonū cōe. ⁊ id̓o nullavirtꝰ eſt de cuiꝰ actibꝰ lex p̄ciꝑe nō poſſit. Nō tn̄ de oībus actibꝰ oīm virtutū lex p̄cipit hūana: ſꝫ ſolū de illis qͥ ſunt ordinabiles ad bonū cōe īmediate vl̓ mediate. ſicut cū aliqͣ ordīant̉ a legiſlatore ꝑtinētia ad bonam diſciplinā qͣ ciues informant̉ vt bonū cōe iuſticie ⁊ pacis conſeruēt. Sicut ergo lex humana nō prohibet ẜm obligatiōem precepti omnes actus virtuoſos: ita etiaꝫ non precipit omēs actus virtuoſos. Sꝫſicut prohibet lex aliquos actus ſinguloruꝫ viciorū:ita et precipit aliquos actus ſingularium virtutum.Notandum etiaꝫ ꝙ cum actus virtutis dicatur dupliciter vno modo materialit̓ .i. facere actus fortitudinis: iuſticie: ⁊ huiuſmodi: et ſi nō ex habitu. ⁊ ſic lexprecipit aliquos actus virtutum. Alio modo formaliter .i. operari virtuoſa: eo modo quo virtuoſus operatur. ⁊ talis actus ꝓcedit adhabitum virtutis: neccadit ſub p̄cepto legis.Ꝙ omnes ſubijci .§. v.untur legi humane. hoc ſic declarat. b. Tho. pͥma ſecunde. q. xcvj. arti. v. Lex de ſui ratōe habet duo. ſi qꝛeſt regula hūanoꝝ actuū. Secūdo ꝙ hꝫ vim coactiuaꝫ. Dupl̓r ergo poteſt aliqͥs eſſe legi ſubiectꝰ. Unomodo ſicut regulatuꝫ regule. ex hoc modo om̄es qui