Titulus
animalium omniū. quia homo arma ratōis ad expellendas cōcupiſcētias. et ſeuitias hꝫ q̄ alia aīalia nonhabent. ¶ Et ſi arguat̉ ꝙ melior eſt iuſticia aīata qͣꝫinaīata. ſed iudex eſt iuſticia aīata. Dicit em̄ ph̓us. v.Ethi. ꝙ ad iudicē ꝯfugiūt hoīes ſic̄ ad iuſticiā aīatāLex aūt eſt qͣſi iuſticia inaīata. ergo videt̉ ꝙ meliꝰ fuiſſet vt executio iuſticie ꝯmitteret̉ arbitrio iudicū qͣꝫꝙ lex aliqͣ ederet̉. Rn̄det Tho. vbi ſupͣ. ꝙ ẜm ph̓m īꝑ rhetoricoꝝ. meliꝰ eſt oīa ordinari lege ꝙ dimitti arbitrio iudicū. Et hoc ꝓpter tria. Primo qꝛ faciliꝰ eſtreꝑire paucos ſapiētes qͥ ſufficiāt ad rectas leges cōdēdas ꝙͣ multos qͥ reqͥrent̉ ad recte iudicandū de ſingulis. Secūdo qꝛ illi qͥ leges ponūt multo tꝑe ꝯſiderant qͥd lege ferēdū ſit. Sꝫ iudicia de ſingularibꝰ factis fiūt ex caſibꝰ ſubito ortis. faciliꝰ aūt ex ml̓tis ꝯſideratis pōt hō videre qͥd rectuꝫ ſit qͣꝫ ex vno ſolo facto. Tercio qꝛ legiſlatores iudicāt in vniuerſali ⁊ defuturis. ſꝫ hoīes iudicijs p̄ſidētes iudicāt ad q̄ afficiuntur odio vl̓ amore aut cupiditate. ⁊ ſic eoꝝ deprauatur iudiciū. Quia igit̉ iuſticia aīata iudicis nō inmultis īuenit̉. ⁊ qꝛ flexibilis eſt. ideo neceſſariū fuit īqͥbuſcūqꝫ eſt poſſibile lege determīare qͥd iudicāduꝫſit ⁊ pauciſſima arbitrio hoīm relinq̄re.De qͣlitate ſeude .§. iij.ſcriptōe legis hūane Iſidorꝰ in li. ethy. ſic deſcribit.Erit aūt lex honeſta. iuſta. poſſibilis ẜm naturā. ẜmcōſuetudinē patrie: loco tēporiqꝫ ꝯueniēs. neceſſariavtilis: manifeſta qͦꝫ: ne aliqͥd ꝑ obſcuritatē in captōecōtineat nullo pͥuato cōmodo. ſꝫ ꝓ cōmuni ciuiū vtilitate cōſcripta. diſ. iiij. erit. Que qͥdē deſcriptio nonvidet̉ bona. Nā Iſido. diſ. j. c. cōſuetudo. ponēs qͣlitatē legis: dic̄. Lex erit om̄e qd̓ rōne cōſtiterit: dūtaxat ꝙ religiōi cōgruat. ꝙ diſcipline cōueniat. ꝙ ſaluti ꝓficiat. Aut gͦ iſta eſt diminuta deſcriptio: q̄ ponittm̄ tres cōditōes legꝭ. aut illa ſuꝑflua q̄ pōit. xj. cōditōes legis. Sꝫ rn̄ſio ꝙ vtraqꝫ bōa eſt: ⁊ tn̄ iſta ſecūdabreuior: cōtinēs q̄ ſunt neceſſaria legi. Illa aūt magis explicat ꝯditōes ip̄ius legis: q̄ tn̄ oēs ꝯtinent̉ implicite: ſeu reducūtur ad illas tres cōditiōes poſitasin ſecūda deſcpͥtōe. ¶Hoc autē ſic declarat. b. Tho.prima ſcd̓e. q. xcv. art. iij. Uniuſcuiuſqꝫ rei q̄ eſt ꝓpteraliquē finē: neceſſe eſt ꝙ forma determiet̉ ẜm ꝓportionem ad finē. ſicut forma ſerre talis dꝫ eē qͣlis ꝯuenitſectōi. vt ptꝫ in. ij. ph̓icoꝝ. Quelibet etiaꝫ res recta etmēſurata oportꝫ ꝙ habeat formā ꝓportionalē ſeu regule ⁊ menſure. Lex aūt hūana vtrūqꝫ hꝫ. qꝛ ⁊ eſt aliqͥd ordinatū ad finē: ⁊ eſt q̄dā regula ⁊ mēſura recta:⁊ mēſurata qͣdā regl̓a ſuꝑiori. Que qͥdē regula ſuꝑior eſt duplex .ſ. lex diuīa. ⁊ lex nature. Finis aūt humane legis eſt vtilitas hoīm: ſicut etiā dicit iuriſꝑitus.Et ideo Iſid̓. in deſcriptōe ſcd̓a legis tria poſuit .ſ. ꝙreligiōi cōgruat inqͣntū .ſ. eſt ꝓportionata legi nature ꝙ vtilitati ꝓficiat: inqͣntū .ſ. eſt ꝓportionata vtilitatī hūane. Et ad iſta tria oēs alie ꝯditiōes q̄ poſteaponūtur: reducūtur. Nā ꝙ dr̄ honeſta refert̉ ad hocꝙ cōgruat religiōi. Qd̓ aūt ſubdit̉: iuſta poſſibil̓ ẜmnaturā ⁊ cōſuetudinē patrie loco tēporiqꝫ cōueniēs:refertur ad hoc ꝙ cōueniat diſcipline. Attēdit̉ eniꝫdiſciplina pͥmo ꝙͣtuꝫ ad ordinē rōnis: qͥ importat̉ ineo ꝙ dr̄ iuſta. Secūdo ꝙͣtuꝫ ad facultatē agentiū. debet em̄ eſſe diſciplina cōueniēs vnicuiqꝫ ẜm ſuā poſſibilitatē. ⁊ ideo dr̄ poſſibilis. Obſeruata etiā poſſibilitate nature. ⁊ ideo dr̄ ẜm naturā. Nō em̄ eadē imponēda ſunt pueris: q̄ imponūtur viris ꝑfectis. Et ẜmhūanā cōſuetudinē. non em̄ pōt hō ſolꝰ viuere in ſocietate: alijs morē nō gerēs. Tercio modo ꝙͣtuꝫ ad debitas circūſtātias. ideo dicit: tēpori locoqꝫ cōueniēsꝘ auteꝫ ſubditur neceſſaria vtilis ⁊cͣ. refertur ad hͦꝙ ꝓficiat ſaluti. vt neceſſitas referatur ad remotōeꝫ
mali. Utilitas v̓o ad ꝯſecutionē bonoꝝ. Manifeſtatio v̓o ꝑtinet ad cauendū nocumentū: qd̓ poſſet ꝓuenire ex ip̄a lege ſi eſſet obſcura. Et (vt dictū eſt) lex ordinatur ad bonū cōmune. ideo ⁊ hoc ponitur in hacdeſcriptōe dū dr̄. nullo pͥuato cōmodo ⁊cͣ. Et ex iſtadeſcriptōe poſſet rn̄deri ad ea q̄ obijcerētur in cōtrarium. Hec Tho. q̄ refert Archi. ſuꝑ. c. erit autem. di.iiij. ¶ Glo. aūt dicti. c. ſic exponit. Honeſta dꝫ eſſe lexqꝛ in iure nō tā attēditur iuſticia ꝙͣ hōeſtas. vt. xxxv.q. iij. porro. Addit Archi. hic ī Roſa. Honeſtas dicitur qͣſi honoris ſtatū cōſeruās. Un̄ honeſtū ē qd̓ ſuavi trahit: ⁊ dignitateꝫ allicit. vt dicit Tulliꝰ. Et heceſt virtꝰ cōtraria turpitudini: ⁊ mater cōdecētie. Dicitur etiā honeſtas aliqn̄ cōpoſitio ⁊ apparatꝰ diuitiarū: ẜm illud Ecc̄i. xj. Pauꝑtas ⁊ honeſtas a deo ſūtiuſta. Aliter em̄ nō eſſet ius: niſi eſſet iuſtum. vt diſ. j.ius generale. Et Augꝰ. dicit. ꝙ lex ſi nō eſt iuſta: nō ēlex poſſibil̓. qꝛ ſi ex impoſſibilitate legꝭ hō eā trāſgrederetur. qꝛ .ſ. ſeruare nō poſſet: trāſgreſſio ei nō imputaretur. vt. xv. q. j. nō eſt. ⁊. xxiij. q. iiij. nabachodonoſor. Scd̓m naturā .i. ẜm naturaleꝫ rōnē. qꝛ ſi cōtrariaeſſet rōni: nō eēt lex. Uel ẜm naturā .i. ꝯueniētiā ꝑſonaꝝ qͥbꝰ datur. Ul̓ ẜm naturā .ſ. negocioꝝ de qͥbꝰ agitur. Scd̓m cōſuetudinē. qꝛ ſi eſt cōtra cōſuetudinē īhabitātiū: ꝑ cōtrariā cōſuetudinē derogatur. vt diſ.iiij. §. leges. Itē qꝛ ⁊ cōſuetudo legē interp̄tatur. extͣde v̓. ſig. abbate. Loco. qꝛ in aliquibꝰ locis aliqͣ ſtatuuntur q̄ alubi nō reciꝑentur. vt diſ. xxxj. alit̓. vbi oſtēditur lex cōtinētie impoſita in ſacris cōſtitutis in eccleſia occidētali: nō eſſe poſitā in eccl̓ia oriētali: quoſcꝫ ad vſum mr̄imōij cōtracti. Tēpori cōueniēs. omnia em̄ debent cōuenire tēporibꝰ ſuis: vt. xxiij. q. iiij. ſieccl̓ia. Multa em̄ fuerūt ſtatuta rigoroſa tēporibusantiqͥs: qn̄ hoīes deuotiores erant ⁊ fortiores: q̄ modernis tꝑibꝰ ꝑ alia iura vl̓ cōſuetudines ſunt īmutata. Un̄ dr̄ diſ. xxxiiij. fraternitatis. Defectꝰ noſtri temporis. quibꝰ non ſolū merita: ſed ⁊ corpora defecerūt.non patitur diſtinctōis illius manere cēſurā. Neceſſaria. non niſi inſtāte neceſſitate ius ſtatui debet. vtxxix. diſ. regule. Sed intellige non de neceſſitate abſoluta: ſed de neceſſitate ꝯgruētie. qua .ſ. aliqͥd meliꝰ fitManifeſta. ne in captōe. ne .ſ. aliqͥs vicioſe poſſit eaꝫinterp̄tari. vel ne alicui paretur laqueꝰ ꝑ eā. cū .ſ. nonclare loqͥtur. Hec Ioh̓. Et mouet glo. q̄ſtionē ſuperc. in iſtis. di. e. Quid cū papa vult cōdere canoneꝫ: etep̄i cōtradicūt: dicentes. Iſte canon non cōuenit cōſuetudini regionis nr̄e. Cuiꝰ ſentētie potiꝰ ſtabit̉ pape vel oīm ep̄oꝝ: Uidetur ꝙ potiꝰ ep̄oꝝ. qꝛ orbis maior eſt vrbe. diſ. xciij. legimꝰ. Argu. ꝙ ſentētia pape p̄ualet. vt. xxxv. q. ix. veniā. Nam ⁊ error prīcipis ius facit. ff. de ſuppel. lega. l. iij. Io. Intelligendū tamen detali errore qui non ſit cōtra legem diuinaꝫ vl̓ naturalem. Et dicit Archi. ſuper dicto. c. erit: in prin. ꝙ iſteconditiōes legis intelligende ſunt de legibus cōmunibus: in quibus hec om̄ia cōſiderāda ſunt. Uel forte hec om̄ia intelligūtur negatiue. vt ſcilicꝫ leges nonferantur cōtra honeſtateꝫ vel iuſticiam. ⁊ ſic de alijs.Uel intelligitur qd̓ hic dicitur collectiue. ſcilicet incondendis legibus. Hec ſunt conſiderāda: ſed non inqualibet earum. ¶ Item Archidyac̄. ſuper. c. cōſuetudo diſt .j. exponendo ſecundam deſcriptiōem legisſupra poſitam: ſic ait. Lex erit .i. pro lege ſeruandumet vigorem legis: habebit omne .i. aliquod de omni.vel omne nō genere ſubſtantie: ſed equiualētie: dummodo contineat qd̓ ſequitur. Ꝙ ratiōe .ſ. nō ſcriptura tm̄. Ꝙ religioni. hoc id̓o dicit. quia ſatis dictaretratio humana ꝙ quis poſſet pecuniaꝫ fenebreꝫ exercere. ſed quia hoc contrarium eſt diſcipline et ſaluti.ideo non eſt ius: nec loco iuris poteſt haberi. Et eſtarg. contra leges permittentes vſuras. ſcilicꝫ ꝙ non