CapitulumUnicum.
gnificandū ip̄am rem iuſtā. poſtea eſt deriuatū ad ſignificandū artē qͣ cognoſcit̉ qͥd ſit iuſtū. Et ẜm hͦ dicit celſus iuriſcōſultꝰ. ꝙ ius eſt ars boni ⁊ eqͥ. Sicutem̄ eoꝝ q̄ fiūt ꝑ artē exteriꝰ q̄daꝫ rō in mēte artificisp̄exiſtit qͥ dr̄ regl̓a artis. ita etiā illiꝰ oꝑis iuſti qd̓ ratio det̓mīat q̄dā rō p̄exiſtit ī mēte qͣſi q̄dā regl̓a prudētie. Et etiaꝫ hec ſi in ſcriptis redigat̉: vocatur lex.Et ideo ip̄a lex nō eſt ꝓpter ip̄m ius: ſꝫ aliqͣlis rō iurꝭi. illiꝰ regule q̄ eſt in mēte. Un̄ ⁊ Iſido. ꝙ lex eſt cōſtitutio ſcripta. diſ. j. Ulteriꝰ etiā hoc nomē extēdit̉ adſignificandū locū ī quo ius redditur: et ſic dr̄ aliquisꝯpere iuri. Quarto etiā dr̄ ius id qd̓ reddit̉ ab eo. adcuiꝰ officiū ꝑtinet iuſticiā facere: licꝫ etiā id qd̓ decreuit ſit iniquū. Dictū eſt aūt ius eo ꝙ iuſtū: ẜm Iſido.diſ. j. Iuſtū aūt eſt obiectuꝫ iuſticie. Un̄ ph̓us in. v.Ethīc. dicit. Om̄es talē habitū volūt appellare iuſticiam a quo oꝑatiui iuſtorū ſunt. Dicit̉ aūt aliqͥd iuſtum qͣſi habēs in ſe rectitudinē ad qd̓ termīat̉ actioiuſticie: etiā nō ꝯſiderato qͣliter id ab agēte fiat. Importat em̄ iuſtū qͣndā eqͣlitatē: ſicut ip̄m nomē demōſtrat. Dicūtur em̄ vulgariter ea q̄ adequātur iuſtarieqͣlitas aūt eſt ad alteꝝ. Illud ergo dr̄ in oꝑe nr̄o iuſtuꝫ qd̓ rn̄det ẜm quādā eqͣlitatē alteri. puta recōpēſatōem debite mercedis ꝓ ſeruitio impēſo. Et cuꝫ inalijs virtutibꝰ nō determietur aliqͥd rectum: niſi ẜmqd̓ fit aliqͣliter ab agēte: ſed tn̄ in v̓tute iuſticie: ſpecialiter pre alijs virtutibꝰ determīat̉ ẜm ſe obiectuꝫ qd̓vocatur rectū. ⁊ hoc qͥdeꝫ eſt ius. Et ſic patꝫ ꝙ iuſtūſeu ius eſt obiectū iuſticie. Qd̓ aūt dicit Iſido. di. j.oēs. ꝙ phas ē lex diuīa: ius lex hūana: ꝓpterea hoc dicit. qꝛ cū ius ſit obiectū iuſticie: ⁊ iuſticia eqͣlitatē īportet. nos autē deo nō poſſumꝰ recōpenſare ẜm eqͣlitatē. ideo nō ꝓprie deo poſſumꝰ reddere ius ſicut ꝓximo: ſꝫ ſufficit ꝙ impleamꝰ qd̓ poſſumꝰ deo .ſ. animāſubijciēdo. ⁊ hoc dicitur phas.Diuidit autē Iſido .§. j.rus ſic ius diſt. j. Ius aut naturale eſt. aut ciuile. autgentiū. Ubi ſciendū ꝙ iuſgentiū cōprehēdit̉ ſub iure poſitiuo. Sic em̄ diuidit ph̓us in. v. Ethi. ius .ſ. innaturale ⁊ polliticū. Dicit em̄ pollitici iuſti hoc qͥdēnaturale. hoc aūt legale .i. lege poſitū. Ius ſiue iuſtūaut naturale eſt: qd̓ ex ſui natura eſt alteri adeqͣtumvel cōmenſuratuꝫ alteri. Hoc aūt pōt cōtingē dupl̓r.Uno mō ẜm abſolutā ſui cōſideratiōem. ſic maſculꝰex ſui rōne hꝫ cōmenſuratōem ad feminā vt ex ea generet. ⁊ pariēs ad filiū vt euꝫ nutriat. Alio mō aliqͥdeſt natural̓r adequatū alteri non ẜm abſolutā ſui rationē: ſꝫ ẜm aliqd̓ qd̓ ex illo conſequit̉. puta ꝓprietaspoſſeſſionū. Si em̄ cōſideretur iſte ager abſolute: nōhꝫ vn̄ magis ſit huiꝰ qͣꝫ illiꝰ. Sed ſi cōſideret̉ ad oportunitatē colēdi ⁊ pacificū vſuꝫ agri. Secūdo loco hꝫquādā cōmēſuratōeꝫ ad hoc ꝙ ſit vniꝰ ⁊ nō alterius.vt ptꝫ ꝑ ph̓m in. ij. polliticoꝝ. Abſolute aūt app̄hendere aliqͥd: nō ſolū cōuenit homī: ſꝫ etiā alijs aīalibꝰ.Et ideo ꝙ ius dr̄ naturale ẜm primū modū: cōe ē nobis ⁊ alijs aīalibꝰ. A iure aūt naturali ſic dicto recedit iuſgentiū: vt iuriſcōſultꝰ dicit. qꝛ id oībꝰ aīalibushoc ſolis int̓ ſe cōe eſt. Cōſiderare autē aliqͥd ꝯꝑādoad id qd̓ exinde ſeqͥtur: eſt ꝓpriū rōnis. Et ideo hoc ēnaturale hoī ẜm rōnē naturalē q̄ hoc dictat. Et id̓oGaius iuriſcōſultꝰ. Qd̓ naturalis rō int̓ oēs hoīescōſtituit: id apud oēs gentes cuſtodit̉: vocaturqꝫ iuſgentiū. ¶ Et qꝛ ea q̄ ſunt de iuregentiū ratō naͣlis dictat: puta ex ꝓpinquo hn̄tia eqͥtatē. inde eſt ꝙ nō indigēt aliqͣ ſpāli inſtitutiōe ſicut ius ciuile: ſꝫ ip̄a naturalis rō ip̄m iuſgentiū inſtituit. Et ſi arguat̉ ꝙ ſeruitꝰ eſt de iuregentiū: ẜm Iſido. di. j. iuſgentiū. Sedſeruitꝰ eſt naͣlis. Dicit em̄ ph̓us ī. ij. pollit. ꝙ naͣl̓r aliqͥſunt ſerui. Rn̄det Tho. ꝙ hūc hoīeꝫ eē ſeruū magis
qͣꝫ aliū abſolute cōſiderādo non hꝫ rōeꝫ naͣleꝫ: ſed ſolum ẜm aliquā vtilitatē inde cōſeq̄nteꝫ inqͣntū vtileeſt huic ꝙ regat̉ a ſapienti ⁊ illi ꝙ ab hoc iuuet̉. vt dr̄j. pollit̓. Et ideo ſeruitꝰ ꝑtinēs ad iuſgētiū eſt naͣlis.ſecūdo mō vt dictū ē: nō pͥmo mō. Et qͣꝫuis vtrunqꝫ ius .ſ. gentiū ⁊ ius ciuile ſeu polliticū deriuet̉ a iurenaͣli: tn̄ alio ⁊ alio mō. Nā iuſgentiū ꝓpinquiꝰ deriuatur ab eo vt cōcluſiones ex pͥncipijs. Ius autē ciuilen̄ ita īmediate: ⁊ vt det̓mīatōes aliquoꝝ vniuerſaliū.Itē ꝙͣuis etiā ſit qͦddā iuſtū qd̓ dr̄ patnū .ſ. int̓ prēꝫ ⁊filiū. ⁊ qͦddā qd̓ d̓r dn̄atiuū .ſ. int̓ ſeruū ⁊ dn̄m. tn̄ iſtanō ꝑtinēt ad ius polliticū: ſꝫ magis ad iuſtū yconomicū. Ad iuſticiā em̄ cuiꝰ obiectuꝫ ē iuſtū ſimpl̓r: qd̓eſt ius polliticū ꝓprie ꝑtinet reddere vnicuiqꝫ qd̓ ſuūeſt. ſuppoſita tn̄ diuerſitate ꝑſone vniꝰ ad alterū. Siqͥs em̄ ſibi det̓ qd̓ ſibi debet̉: n̄ ꝓprie vocat̉ hͦ iuſtū. Etqꝛ qd̓ ē filij ē pr̄is. ⁊ qd̓ ē ſerui ē dn̄i. iō nō ē ꝓprie iuſticia pr̄is ad filiū: vel dn̄i ad ſeruū. Cuꝫ em̄ iuſticia ſitad alteꝝ: alteꝝ dici pōt aliqͥd dupl̓r. Ul̓ qꝛ ē oīno diſtinctū ab eo. ſicut ī duobꝰ hoībꝰ qͦꝝ vnꝰ n̄ ē ſb̓ alio: ſꝫambo ſub vno pͥncipe. Ul̓ qꝛ aliqͥd ē eiꝰ exiſtēs. et ſicfiliꝰ ē aliqͥd pr̄is. qꝛ qͣſi ꝑs eiꝰ. ⁊ ſeruꝰ aliqͥd dn̄i. qꝛ inſtrumētū eiꝰ. Id̓o ꝓprie ⁊ ſimpl̓r iuſtū ſeu ius qd̓ eſtobiectū iuſticie ꝓprie ē ius polliticū ſeu ciuile. Dn̄atiuū aūt ius nō ē ſimpl̓r ius: ſꝫ aliqͦ mō. ¶ Sub iureaūt ciuili qd̓ ponit Iſido. in diuiſiōe illa q̄ ē in pͥncipicio huiꝰ. §. cōprehēdit̉ ius ca nonicū. Primo gd̓ iure vl̓ lege hūana tractādo ponerētur q̄dā coīa: tā iuri ciuili (qd̓ alio nomīe dr̄ ius forēſe) ꝙͣ iuri canōico.Poſtea aliqua ꝓpria de iuregentiū ⁊ ciuili. demuꝫ deiure canonico.De neceſſitate le.§. ij.gis hūane dicit Iſido. ī li. ethy. Facte ſunt aut legesvt eaꝝ mētu hūana coherceat̉ audacia: tutaqꝫ ſit inter improbos īnocētia. ⁊ ī ipſis improbis formidatoſupplicio refrenetur nocēdi facultas. diſ. iiij. Sꝫ hocē maxīe neceſſariū hūano generi .ſ. vt tollatur facultas mal̓ nocēdi alijs. al̓s n̄ poſſent cōuiuē hoīes. Etcū hͦ faciat lex hūana ꝑ pēas īpoſitas ab ea. iō neceſſariū fuit tales leges ſtatuē. Sꝫ ꝓ maiori hoꝝ declaratōe dic̄. b. Tho. pͥma ſcd̓e. q. xcv. ar. j. ꝙ hoīm īeſt naͣlit̓ q̄dā aptitudo ad virtute. Sꝫ ip̄a virtutis ꝑfectioneceſſe ē ꝙ adueniat hoī ꝑ aliquā diſciplinā. ſic̄ videmus ꝙ ꝑ aliquā īduſtriā ſb̓uenit̉ hoī ī ſuis ncc̄itatibꝰputa ī cibo ⁊ veſtitu. qͦꝝ initia q̄dā ſt̓ a natura .i. rōne⁊ māu. Nō aūt cōplenitū ip̄m: ſic̄ cet̓a aīalia qͥbꝰ natura ſufficiēter tegum̄tū ⁊ cibū dedit. Ad hāc aūt diſciplinā nō defacili hō ſibi ſufficiēs ē. qꝛ ꝑfectio v̓tutis cōſiſtit p̄cipue ī retrahēdo ſe ab īordiatis delectatōibꝰ ⁊ īdebitis: ad quas hoīes ſūt ꝓni ⁊ maxīe iuuenes qͥbꝰ magis ē efficax ⁊ nccͣia diſciplina. Et iō oportet ꝙ hmōi diſciplina ꝑ quā ad v̓tutē ꝑuenit̉ ab alioſortiātur. Et ꝙͣtum qͥdē ad illos iuuenes qͥ ſt̓ ꝓni adv̓tutis actꝰ: vl̓ ex diſpoſitōe nature: vl̓ ex cōſuetudīe:vl̓ magis ex diuīo munē: ſufficit diſciplina pat̓na q̄ ēper admonitōes. Sed quia inueniūtur quidam proterui ⁊ ad vicia proni: qui defacili verbis moueri nōpoſſunt. neceſſarium fuit vt per vim et metum cohiberentur a malo: vt ſaltī ſic a malis deſiſtētes ⁊ alijsquietam vitam redderent: et ipſi tandem per huiuſmodi aſſuetudinem ad virtutem perducerētur. ⁊ voluntarie facerent que metu prius implebant. et ſic efficerentur virtuoſi. Huiuſmodi autem diſciplina cogens metu pene eſt diſciplina legum. Unde neceſſarium fuit ad pacem hominum et virtutem acquirēdam vt leges humane inſtituerentur. Quia ſic̄ dicitphiloſophus in primo polliticorum. Sicut homoſi eſt virtuoſus: eſt optimum animalium inter om̄iaaīalia. Ita ſi ſit ſeꝑatus a lege et iuſticia eſt peſſimū