Capitulū.XII.

nitas actus exterioris. ẜm ꝙ eſt in app̄henſione et ordinatōne rōnis: prior eſt qͣꝫ bonitas actus volūtatisActus enim exterior eſt obiectum voluntatis. inqͣtūꝓponitur voluntati a ratione. vt quoddā bonū app̄hēſum et ordinatū ꝑ rōneꝫ. ⁊ ſic eſt priuſqͣꝫ bonū actꝰvoluntatis. Sed ſi conſideret̉ ẜm ꝙ eſt in executioneoꝑis. ſequitur bonitatē volūtatis que eſt pͥncipiumeius. Eſt enim effectus volūtatis et ſequit̉ ip̄am. Finis enim eſt prior in intentione et poſterior in executione. ¶ Item ſciendum ꝙ tota malicia vel bonitasactus exterioris non dependet ex voluntate. Nā duplex bonitas vel malicia poteſt cōſiderari in actu exteriori. Una ẜm debitā materiaꝫ et circumſtantias.Alia ẜm ordinē ad finē. Et illa quidē que eſt ẜm ordinem ad finem. tota dependet a volūtatē. Illa aūtque eſt ex debita materia et circūſtantijs depēdet exratione. et ex hac dependet bonitas volūtatis. ẜm ꝙin ipſam fertur. Eſt aūt ꝯſideranduꝫ ꝙ ad hoc ꝙ aliquid ſit malum ſufficit vnus defectus. ad hoc aut vtaliquid ſit ſimplicit̓ bonū non ſufficit vnū ſingl̓are.ſed requiritur integritas volūtatis. Si ergo voluntas eſt bona et ex ꝓprio obiecto et ex fine. conſequenseſt actū exteriorē. inde ſequentē eſſe bonū. Si autemdeficit alterum eoꝝ: erit actus malus. Quando igit̉dicitur Math̓. vij. Arbor bona non pōt fructus malos facere. vbi arbor bona ſignificat bonā voluntatem. intelligendum eſt volūtatē eſſe bonā ex actu volito bono et fine debito. Peccat em̄ quis et qn̄ vultmalum actuꝫ. et etiam qn̄ vult malū finem. Et quādo actus exterior dicitur bonus vel malus ſolum exordine ad finem. tunc eſt omnino eadem bonitas velmalicia actus volūtatis. que ꝑ ſe reſpicit finē. et actꝰexterioris que reſpicit finem mediante actu volūtatis. Quando aūt actus exterior habet bonitateꝫ vemaliciaꝫ ẜm ſe .i. ẜm materiam in circumſtātias. tūcbonitas actus exterioris eſt vna. et bonitas voluntatis que eſt ex fine eſt alia. ita tamē ꝙ bonitas finis exvoluntate redundat in actum exterioreꝫ. ⁊ bonitasmaterie et circumſtantiaꝝ: redundat in actū voluntatis. Ꝙͣuis em̄ actus interior et exterior ſint diuerſiin genere nature. tamē ex eis ſic diuerſis conſtituiturvnuꝫ in genere moris Tho. prima ſcd̓e. q. xx. ¶ Quōactus exterior addit ad bonitatē vel maliciā actꝰ interioris vel non. Sciendū igitur ꝙ bonitas vel malicia actus exterioris pōt cōſiderari dupliciter. Uidelicet ex fine intento. et ex materia et circūſtantijs. Etqͣꝫtum ad primum .i. ex volūtate finis. tunc actus exterior nihil addit ad bonitatem vel maliciā. niſi. contingat ipſam volūtatem fieri vel meliorem in bonisvel peiorē in malis. ꝑ ipſum actum exteriorē ꝙͣ ſoluꝫꝑ interiorē. Quod pōt eſt ꝯtingere triplicit̓. Primomodo ſcd̓m numerum: puta cum quis vult aliqͥd facere bono fine vel malo. ⁊ tunc id non facit. poſtmoduꝫ autē vult et facit. Et ſic ibi duplicatur actus voluntatis. Unde ibi duplex bonum eſt vel duplex malum. Scd̓o modo qͣꝫtum ad extenſionē: puta cū quisvult aliquid facere bono fine vel malo. ⁊ ꝓpter aliqd̓impedimentū deſiſtat. Alius aūt cōtineat motū voluntatis. quouſqꝫ ꝑficiat opus. manifeſtum eſt ꝙ huiuſmodi volūtas eſt diuturnior in bono vel in malo.et ſic melior vel potior. Tercio mō ſcd̓m intentioneꝫ.Sunt enim quidā actus exteriores qui inqͣꝫtuꝫ ſuntdelectabiles vel penoſi. nati ſunt intendere voluntatem vel remittere. Conſtat em̄ ꝙ quāto volūtas intēſius tendit in malum vel bonū. tanto eſt peior vel melior. ¶ Ꝙͣtum ad ſcd̓m .i. loquēdo de ip̄o actu exteriori ſcd̓m materiam et circūſtantias. Sic comꝑaturad voluntatē. vt terminus ⁊ finis. Et hoc modo addit ad bonitatem vel maliciā volūtatis. quia omnisinclinatō vel motus ꝑficitur in eo. ꝙ conſequitur fi.

nē vel attingit terminū. Un̄ non eſt ꝑfecta volūtas.niſi ſit talis que data oportunitate operetur. Si v̓opoſſibilitas deſit. voluntate exiſtente ꝑfecta vt oꝑet̉.ſi poſſet defectus ꝑfectionis que eſt ex actu exteriori.eſt ſimpliciter inuoluntariū. Inuolūtariū aūt ſicutnon meretur premiū vel penā in operando bonū autmalum. ita aliquid nō tollit de pena vel p̄mio. ſi homo inuoluntarie ſimpliciter deficiat ad faciendū bonuꝫ vel malum. hec. b. Tho. pͥma ſcd̓e. q. xxj. Euentꝰaūt ſequēs ex actu exteriori aliquādo addit ad bonitatem vel maliciaꝫ. aliquando non addit. Nā ſi euētus eſt precogitatus. manifeſtuꝫ eſt ꝙ addit ad bonitatem vel maliciam. Si quis em̄ cogitās ꝙ ex opereſuo multa mala poſſunt ſequi. et tamen non deſiſtit.vtiqꝫ grauius peccat. ⁊ ſic in bonis actibꝰ magis meretur. Si aūt non ſit precogitatus talis euentus. tūcdiſtinguendū. quia ſi ꝑ ſe et vt in pluribꝰ ſequit̉ taliseuentus ex tali actu. ſic euentus hmōi addit ad bonitatem vel maliciā actus. Manifeſtū eſt enim actumeſſe meliorem ex ſuo genere ex quo poſſunt ſequi plura bona. ⁊ peiorem ex quo poſſunt et ſequi plura mala. Si v̓o ꝑ accidēs et vt in paucioribꝰ. tunc euentusnon addit ad maliciā vel bonitatē actus. Non enimdat̉ iudiciū de re aliqua ſcd̓m id quod eſt ꝑ accidēs.ſed ſolum ẜm id quod eſt ꝑ ſe.Actio humana di­ .§. vj.citur bona vel mala. recta vel peccatū. laudabilis vl̓culpabilis. meritoria vel demeritoria ſcd̓m diuerſosreſpectus. et bonū et maluꝫ in plus ſe habēt ꝙͣ rectūet peccatum. ¶ Quelibet em̄ pͥuatio boni in qͦcunqꝫexiſtat: hꝫ rationeꝫ mali. Actio hūana intantū dicitbona inꝙͣtum habet de entitate. Si em̄ qͥs agat ẜmmateriaꝫ ꝯuenientē rationi et debitas circūſtantiaset ad bonū finē: erit actio bona ſimpliciter in generemoris. quia habet totā plenitudine entitatis actōismoralis. Si aliquid hoꝝ deficiat: erit mala in genere moris. remanebit tn̄ bona in genere nature. qꝛ oīsactio inqͣꝫtuꝫ actio eſt bona. Sed et ſi quis ambuletclaudicando. poterit dici actio illa mala in generenature quia deficit a perfectōne ambulationis. Sꝫquia rectū dicit̉ cuius mediū non diſcrepat ab extremis. dicit̉ actio humana recta qn̄ ipſa actio q̄ eſt qͣſimediuꝫ non exijt ab extremis. videlicet ab ordine pͥncipij actiui. ad finem debitū. In his em̄ que agūturꝑ voluntatē. regula ꝓxima eſt ratio humana. regulaſuprema eſt lex eterna. Qn̄ ergo actus humanus ꝓcedit ab hac duplici regula vt a pͥncipio intēdit ī finē.tūc ē rectꝰ. qn̄ āt ab hac rectitudine obliqͣtur dr̄: eſſepeccatū et ſic peccatum ꝓprie cōſiſtit in actu qui agitur ꝓpter finem aliquē. cum non habet debituꝫ ordinem ad illum finem. Sicut aūt malū in plus ſe habꝫqͣꝫ peccatum ita peccatū in plus ꝙͣ culpa. Ex hoc em̄dicit̉ actus culpabilis vel laudabilis. ex hoc ꝙ imputatur agenti. Nihil eſt enim aliud laudari vel culpari. ꝙͣ imputare alicui maliciā vel bonitatē ſui actus.Tunc autē actus imputat̉ agenti. quādo eſt in poteſtate ipſius. ita ꝙ habet dominiū ſui actus. Hoc aūteſt in omībꝰ actibꝰ volūtarijs. Unde ſeqͥtur ꝙ bonuꝫet malum ſolū in actibꝰ volūtarijs cōſtituit rationeꝫlaudis et culpe. in quibus idem ē malū peccatū ⁊ culpa. ¶ Meritoria aut dicit̉ actio vel demeritoria. perreſpectū ad ret̓butioneꝫ. q̄ fit ẜmiuſticiā. Ret̓butioāt fit alicui ẜm iuſticiā ex eo ꝙ agit ī ꝓfectū vel nocumētū alteriꝰ. Unuſqͥſqꝫ aūt in aliqͣ ſocietate viuēs. ēqͦdāmō ꝑs ⁊ mēbꝝ totiꝰ ſocietatꝭ. Quicūqꝫ gͦ aliqͥdagit in bonū vel malū alicuins de ſocietate exiſtētis.hoc redundat in totam ſocietatem. Sicut qui leditmanuꝫ ꝑ ꝯſequens. ledit corpus totum cuius eſt manus. Quando ergo quis agit in bonum vel malum