Titulus.IIII.

ineſt principium non ſolum vt agant. ſed vt agāt ꝓpt̓finem. Utrunqꝫ aūt horum ſcꝫ et ꝙ ſe moueat. ⁊ finēſui motus vel actionis cognoſcat. reperit̉ in actibushumanis. et ideo in eis proprie et perfecte voluntarium inuenitur. ¶ Uoluntarium etiam reperitur aliquo modo in brutis ⁊ pueris licet imperfecte. Undeet philoſophus dicit in tercio ethicorum. et Damaſ.et Grego. nicenus ꝙ bruta et pueri volūtario cōmunicat. Pro cuius declaratione ſciendum ẜm beatumTho. pͥma ſcd̓e. q. vj. ꝙ cum ad rationem voluntarijrequiratur ꝙ principium actus ſit intra agentē. cumaliqua cognitōne finis. ſicut cognitio finis actioniset brutis et pueris eſt imperfecta: ideo etiam volūtarium in eis eſt ẜm imperfectam ratōneꝫ. Dicitur aūtcognitio imperfecta finis. que in ſola finis apprehēſione cōſiſtit. ſine hoc ꝙ cognoſcatur ratio finis: et ꝓportio actus ad finem. Et talis cognitio inuenitur ībrutis per ſenſum et extimationem naturalē. Undeanimalbrutuꝫ apprehendens finem. non deliberat.ſed ſubito mouetur in ipſum. Perfecta autem cognitio finis eſt non ſolum quando apprehenditur res q̄eſt finis: ſed etiam cum cognoſcitur ratio finis. et ꝓportio eius quod ordinatur ad ipſum finem. et taliscognitio perfecta ꝯpetit ſoli rationali nature. Et ſicetiam voluntarium ẜm perfectam ratōnem. prout .ſ.apprehenſo fine aliquis poteſt deliberans de fine etde his que ſunt ad finē moueri vel nō moueri in ip̄m.¶ Et nota ꝙ licet voluntarium denominatiue dicatur a voluntate: que nominat ratōnabilem appetitum. vnde in brutis non reperitur: tamē voluntariūpoteſt trahi ad ea. in quibus eſt aliqua participatiovoluntatis ẜm aliquam cōuenientiaꝫ ad voluntatē.et hoc modo attribuitur etiam brutis inqͣꝫtum ſcꝫ ꝑcognitionem aliquam mouentur in finem. ¶ Itemnota ꝙ ꝙͣuis deus moueat hominem ad agendum nōſoluꝫ ſicut ꝓponens appetibile ſenſibili vel ſicut immutans corpus: ſed etiam ſicut mouens ipſam volūtatem. Unde ipſe ait Ioh̓. xv. Sine me nihil poteſtꝭfacere: non tamē hec eſt contra ratōnem actus volūtarij. Cum enim omnis motus tam voluntatis ꝙͣ nature ſit a deo ſicut a primo mouente. ſicut non eſt cōtra rationem nature ꝙ motus nature ſit a deo. ſicuta pͥmo mouente. inqͣꝫtum natura eſt quoddā inſtrumentum dei mouentis: ita non eſt contra rationemactus voluntarij. ꝙ ſit a deo inqͣꝫtuꝫ voluntas mouetur a deo. Eſt tamen de ratione naturalis et voluntarij motus ꝙ ſint a principio intrinſeco. ¶ Itē licꝫde ratione voluntarij ſit ꝙ principium eius ſit intra.nō tamē eſt contra ratōnem voluntarij. ꝙ principiūintrinſecum ſit primum principium. Sicut in generealterabilium. primuꝫ alterans eſt corpus celeſte. qd̓tamē non eſt pͥmū mouēs ſimplicit̓. ſed mouetur motu locali a ſuperiori mouente. Sic principiuꝫ intrinſecum voluntarij actus. quod eſt vis cognoſcitiua vl̓appetitiua. eſt primū principium in genere appetitiui motus. ꝙͣuis moueat̉ ab aliquo alio exteriori ẜmilias ſpecies motus.Uoluntariū dicitur. §. ij.aliquid duplicit̓ .ſ. directe et indirecte. Pro cuiꝰ declaratōne dicit. b. Tho. vbi ſupͣ. ꝙ voluntariuꝫ dicit̉ qd̓eſt a voluntate. Ab aliquo aūt dr̄ aliquid duplicit̓Uno modo directe. qd̓ ſcꝫ ꝓcedit ab aliqͦ inꝙͣtum eſtagens. ſicut calefactio a calore. Alio modo indirecteex hocipſo ꝙ non agit. Sicut ſubmerſio nauis dicit̉eſſe a gubernatore inqͣtū deſiſtit a gubernādo. ¶ Sꝫſcienduꝫ. ꝙ nō ſꝑ illud qd̓ ꝯſequit̉ defectū actōnis reducitur in agens ſicut in cauſam: ex eo ꝙ nō agit: ſedſolū tunc. cuꝫ poteſt et debet agere. Si enim gubernator non poſſet nauē dirigere vel non eſſet ei cōmiſſa

gubernatio nauis. nō imputaretur ei nauis ſubmerſio que per abſentiaꝫ gubernantis cōtingeret. Quiaigitur voluntas volendo et agendo poteſt impedirehoc. quod eſt non velle et non agere. ⁊ aliquando debet hoc. quod eſt non velle et non agere: imputari eiquaſi ab ipſo exiſtens. cum ſcilicet debet impedire etnon facit. ⁊ ſic voluntariuꝫ poteſt eſſe abſqꝫ actu. Etquandoqꝫ quidem abſqꝫ actu exteriori cuꝫ actu interiori. ſic̄ cuꝫ vult nō agere. Aliquādo etiā abſqꝫ actuinteriori. ſicut cum non vult. ¶ Probatur et hoc ratione tali. Id cuius domini ſumus dicitur voluntarium. Sed nos domini ſumus eius qd̓ eſt agere et nōagere. velle et nō velle. ergo ſicut agere et velle eſt voluntariuꝫ. ita et nō agere et non velle. Ad quod facitqd̓ ait Amb̓. xv. q. j. Non eſt.Inuolūtariū dicitᵐ. §. iij.quod qͥs nullo mō vult. Et qͥa qd̓ fit ꝑ violentiā ſeucoactōneꝫ abſolutā. hō nullo mō vult. Ideo dic̄ philoſophꝰ et Damaſ. ꝙ eſt aliqͥd inuolūtariū per violētiam. Item quia etiaꝫ quod fit per ignorantiam facti. premiſſa debita diligentia homo nō vult: ideo dicit etiam philoſophus. eſt aliquid inuoluntariū perignorantiam. Lex etiam dicit ꝙ errātis nulla eſt volūtas. ¶ Sꝫ pro maiori horuꝫ declaratione dicit beatus Thomas. Ubi ſupra. ꝙ duplex eſt actus volūtatis. Unus quidem qui eſt eius immediate velutab ipſa elicitus ſcilicet velle. Alius autem eſt actusvoluntatis ab ea imperatus. et mediante alia potentia exercitus. vt ambulare et loqui qui actus a volūtate imꝑantur mediante potentia motiua. Ꝙͣtū igr̄ad actus a volūtate imꝑatos volūtas violentiā patipoteſt inqͣtū ꝑ violētiam exteriora mēbra impediripoſſūt. ne exequant̉ imperiū volūtatis. Sed qͣꝫtū adꝓprium actū volūtatis nō poteſt ei violentia inferriEt huiꝰ ratio eſt. quia actus volūtatis nihil ē aliudqͣꝫ inclinatio quedaꝫ. ꝓcedens ab interiori principiocognoſcēte. ſicut appetitus naturalis eſt quedā inclinatio ab interiori pͥncipio abſqꝫ cognitōne. Qd̓ aūteſt coactū vel violentū ē ab exteriori pͥncipio. Undeꝯtra ratōnem ip̄ius actꝰ volūtatis ē. ꝙ ſit coactꝰ velviolētus. ſicut ē etiā ꝯtra rationē natural̓ inclinatōnis vel motꝰ. Poteſt em̄ lapis ꝑ violētiaꝫ ſurſū ferri.ſed ꝙ iſte motus violētus ſit ex naturali inclinatōneeius eſſe nō pōt. Sil̓iter etiā pōt hō ꝑ violētiā trahi:ſed ꝙ hoc ſit ex volūtate eius. repugnat ratōni violētie. ¶ Et nota ẜm beatū Tho. vbi ſupra. ꝙ ſicut naturale dicitur quod eſt ẜm inclinatōneꝫ nature. ſiueinclinatio ſit in natura ſicut a pͥncipio actiuo. ſic̄ adagendū naturale eſt igni calefacere: ſiue inclinatō ſitin natura ſicut a pͥncipio paſſiuo ad recipiēduꝫ. ſicutmotus celi dicitur naturalis. quia habet naturalemaptitudineꝫ ad talem motum licet mouēs ſit volūtarium. Ita voluntariū dicitur quod eſt ẜm inclinationem voluntatis. Et hoc poteſt eſſe duplicit̓. Unomodo ẜm actōneꝫ. puta. cuꝫ aliquis vult agere. Aliomodo ẜm paſſionem. vt cū aliquis vult pati ab alio.Unde cum actio infertur ab aliquo exteriori manēte in eo qui patitur volūtate paciendi. non eſt ſimpliciter violentū: quia licet ille qui patitur nō conferatagendo cōfert tamē volenti pati. Unde non poteſtdici inuoluntarium. ¶ Item ẜm beatū Tho. Licetid in quod tendit voluntas peccando. ſit cōtra naturam id eſt contra naturam rationalem. et maluꝫ ẜmrei veritatem: tamen apprehenditur illud vt bonumet conueniens nature. inꝙͣtum eſt cōueniens hominiẜm aliquam paſſionē ſenſus. vel habitum corruptū:⁊ ideo non ſequitur ꝙ ſi motus violentus ſit contranaturam. motus voluntatis in peccando ſit violentus. qꝛ volūtas tēdit in actū pctī vt in rē ẜm naturā.