Capitulū.VI.
videt ſe videre. hoc em̄ non pōt fieri ꝑ ſenſum ꝓpriuꝫquia non cognoſcit niſi formam ſenſibileꝫ a qua immutatur. in qua immutatōne ꝑficitur viſio. Ad formarū aūt ſenſibiliū (que apprehēdunt̉ per ſenſus exteriores) retentōnem ſeu conſeruatōnem. ordinaturfantaſia ſeu imaginatō que idem ſunt. Eſt em̄ fantaſia ſeu imaginatō quaſi theſaurus quidaꝫ formaꝝ ꝑſenſum accepta. Auicenna ponebat diuerſas potētias eſſe. appellans fantaſiā quandā potentiā. q̄ conponit et diuidit formas imaginatas. vt cuꝫ ex formaimaginata montis et forma imaginata auri. cōponimus vnam formā quā nunꝙͣ vidimus .ſ. mōtem aureum. Sed ad hoc opus ſufficit virtus imaginatiua inhomine. in alijs aūt animalibus non reꝑitur hoc.¶ Ad apprehendendum v̓o intentōnes que per ſenſum non accipiunt̉. ordinatur extimatiua. Et ad cōſeruanduꝫ eas. vis memoratiua. que eſt theſaurꝰ quidam hmōi intentionū. Cuius ſignum eſt ꝙ principium memorandi in animalibꝰ fit ex aliqua hmōi intentōe: puta. ꝙ ē nociuū vel cōueniēs. et ip̄a ratō preteriti quam attendit memoria int̓ hmōi intentōnescōputatur. ¶ Conſiderandū eſt aūt. ꝙ ꝙͣtum ad formas ſenſibiles non eſt differentia inter hoīem ⁊ aliaaīalia. ſimiliter em̄ mutantur a ſenſibꝰ exterioribus.Sed qͣꝫtuꝫ ad intentōnes p̄dictas eſt differētia. Nāalia animalia ꝑcipiūt hmoi intentōnes naturali qͦdam inſtinctu. homo aūt ꝑ quādam collationeꝫ. Etideo que in alijs aīalibus dicitur extimatiua. in hoīedicitur cogitatiua. que per collatōnem quandaꝫ huiuſmodi intentōes adinuenit. vnde et dr̄ ratō ꝑticularis. Cui medici aſſignant determinatū organuꝫ .ſ.mediam ꝑtem capitis. Ex parte aūt memorie nōſolum habet memoriam homo ſicut cetera aīalia in ſubita recordatōne preteritoꝝ: ſed etiam reminiſcentiam quaſi ſilogiſtice inquirendo p̄teritoꝝ memoriaꝫẜm indiuiduales intentōnes.¶ D fantaſia. Capitulum. vj.Equitur de potentiaapprehenſiua interiori que dr̄ imaginatiua ſeu fantaſtica qd̓ idem eſt. Et fantaſiaquideꝫ nomē ē grecū. et in lytino interp̄tatur apparitio. quia in ip̄a potentia fiūt ⁊ reſeruātur apparitiones ſeu imagines ſenſibiliuꝫ accepte a ſenſibꝰ. Queapparitōnes dicūtur imaginationes vel fantaſmata ſeu ydola: quia repreſentāt res apprehenſas a ſēſibo. Et de hac pōt intelligi illud pͣs. In imagine pertranſit hō: ſed et fruſtra conturbatur. Non ſolū em̄intelligit̉ de imagine dei .ſ. creatoris que ē in hoīe. inqua exiſtens .i. eam habens pertranſit .i. cito tranſit.de tanta nobilitate ad miſeriā peccati a qua vix recedit. Nam et ſi conturbetur varijs flagellis vt cōuertatur. fruſtra vedetur eſſe. quia nec per illa nouit reuerti ad deum. Unde dicit ꝓpheta. Fruſtra inſufflauit conflator malitie non ſunt cōſumpte. Sed etiampoteſt intelligi de imagine fantaſie. Ex qua autoritate tria poſſunt elici. Et pͥmū eſt ꝙ homo ē diſcurrēsꝑ rationem. ibi. ꝑtranſit homo. Scd̓m eſt ꝙ eſt intelligens ꝑ imaginationeꝫ. ibi in imagine. Terciū ē ꝙ ēiraſcēs: ſꝫ n̄ ad fructificationē ibi. ſꝫ fruſtra ꝯturbat̉Quantū ad primū.§. j.eſt ſciendum. ꝙ iſta eſt differentia inter hominem etangelū in cognoſcendo. quia angelus intelligit ſubito abſqꝫ diſcurſu intellectus. ſed homo mortalis intelligere non poteſt. niſi per diſcurſum ratōnis tranſeūdo. ſeu procedēdo ꝑ plura media de vno in aliud.et de noto ad ignotum. et ſic ꝑtranſit homo in reruꝫ
cognicōne. Unde ⁊ diffinit̉ quod eſt animal rō̓nale.Angelus aūt dicit̉ intelligētia ſeu ſubſtātia intelletualis. Et qd̓ Grego. dicit in omel̓. ꝙ iudeis .ſ. paſtoribꝰ tanꝙͣ ratōe vtētibꝰ debuit apparere rōnale aīal.i. angelus ad manifeſtandā xp̄i natiuitatē. ſumit̉ ibiimproprie rationale pro intellectuali creatura. ſic̄igitur pertranſit homo.Quantū ad ſecundū. §. ij.ſcienduꝫ ē. ꝙ in tali tranſitu ſiue diſcurſu. nō pōt hōintelligere niſi in imagine .i. in fātaſmate. rep̄ſentatointellectui. Un̄ et ph̓s dicit. ꝙ neceſſe eſt quēcunqꝫintelligentē fantaſmata ſpeculari. Sicut em̄ res ſenſibilis cū videtur ml̓tiplicat ſpēm ſuā .i. ſil̓itudinemvſqꝫ ad potentiaꝫ viſiuā. mediante qua ſimilitudinēoculus videt. ⁊ ſl̓itudo illa exinde defert̉ potētie ſenſus cōis. vbi diſcernit̉ vnū ſenſibile ab altero. et exinde defertur potētie imaginatiue ſeu fātaſtice talis ſimilitudo magis aſſubtiliata. ⁊ ibi reſeruat̉. Sic ip̄apotentia fātaſtica rep̄ſentat tales ſil̓itudines que dicunt̉ fātaſmata ſeu imaginatōes intellectui ⁊ in illisintelligit. Et hinc eſt ꝙ deus a mortalibꝰ videri nōpōt ſeu intelligi clare ꝑ eſſentiā ſuā: qꝛ cum nō poſſitintellectus intelligere abſqꝫ fantaſmate: ⁊ fantaſmaſit repn̄tatiua rei corꝑalis. nō pōt aliqd̓ fātaſma deūin ſua eſſentia repn̄tare. Nā vt dr̄ Ioh̓. iiij. Spūs ēdeus: nō corpꝰ. Et ideo intelligi clare nō pōt. niſi qͥsſit alienatus a ſenſibꝰ: vt paulus in raptu ſuo. Sic gͦꝑtranſit hō in imagine .ſ. ad intelligendū.Quantū ad terciū. §. iij.ꝯturbat̉ hō frequēter ex eo. ꝙ ea q̄ imaginat̉ .ſ. implēdo deſideria ſua. q̄rendo diuitias et hmōi nō habuerūt effectū. ſꝫ fruſtra ꝯturbat̉ qꝛ inutilit̓ et ſine rōnecū hec expediāt ſaluti ſue. Cōturbat̉ et aliqn̄ tribulatōibꝰ ⁊ aduerſitatibꝰ: ſꝫ fruſtra qꝛ nō pōt ea vitare deoſic diſponēte. Cōturbat̉ ⁊ ſepe ſuis ſolicitudinibꝰ inml̓tiplicādo tꝑalia: ſꝫ ⁊ fruſtra. qꝛ demū oīa in mortedimittit. Ad qd̓ facit ꝙ dic̄ idē pͣs. alubi vicꝫ. Sic̄ſomnū ſurgentiū dn̄e. imagines ip̄oꝝ .i. imaginationes mūdanoꝝ ad nihilum rediges.Nota ꝙ circa po .§. iiij.tētiaꝫ fātaſticā ſiue imaginatiuā. oꝑari pōt poſt deūqͥ eſt pͥma cā oīs motōis. āgelꝰ bonꝰ et āgelus malꝰ. ⁊hō ip̄e ꝑ ꝓprios actꝰ. Et āgelꝰ bonꝰ oꝑat̉ in ea ad inſtruendū. qd̓ ꝓbat̉ rōe. autoritate. ⁊ exēplo. ¶ Ratōnē aſſignat. b. Tho. j. ꝑte. q. cxj. q̄ talis ē. Diuina ſapiētia (vt dic̄ Dioniſiꝰ de diui. no.) ꝯiūgit fines priorū pͥncipijs ſcd̓oꝝ. Ex qͦ ptꝫ ꝙ natura inferior ī ſui ſup̄mo attingit̉ a natura ſuꝑiori. Natura āt corꝑal̓ eſtinfra naturā ſpūalē. Int̓ oēs āt motꝰ corporeos. ꝑfectior ē motꝰ localis. vt ꝓbat ph̓s ī .viij. phiſicoꝝ. Etideo natura corꝑal̓nata ē ⁊ apta moueri a natura ſpirituali ẜm motū localē. Imaginatiua igr̄ potētia ſiue fātaſtica. cū ſit ſēſitiua ⁊ affixa organo corꝑali. p̄tīmutari ꝑ āgelū bonuꝫ et hͦ magꝭ ꝑticularit̓ declaratidē. b. Tho. ī. q. cxj. ar. iij. Ubi dic̄. ꝙ apꝑitōes imaginarie q̄ fiūt ī fātaſia cauſāt̓ interdū ī nob̓ ex localimutatōe corꝑaliū ſpirituū ⁊ hūoꝝ. Un̄ Areſto. ī li. d̓ſom. ⁊ vigi. aſſignās cāꝫ apparitonis ſōnioꝝ dicit ꝙcū aīal dormit deſcēdēte pl̓imo ſāguine ad pͥncipiuꝫſēſitiuū .ſ. a capite ad cor. ſil̓ deſcēdūt motꝰ .i. imp̄ſſiones relicte ex ſēſibiliū motōibꝰ. q̄ ī ſpiritibꝰ ſēſualibꝰꝯſeruant̓. ⁊ mouēt pͥncipiū ſēſitiuū ita ꝙ fit q̄daꝫ apparitō. acſi tūc prīcipiū ſēſitiuū a rebꝰ ip̄is exterioribꝰ īmutaret̉. Et tāta pōt eē ꝯmotō ſpirituū ⁊ hūorū.ꝙ hmōi apꝑitōes etiā vigilātibꝰ fiūt ſicut patzī freneticis et ī alijs hmōi. Sicut gͦ hoc fit ꝑ naturalē cōmotōnem hūoꝝ. ita pōt fieri ꝑ oꝑatōnem angeloꝝ