Diſtinctio.I.

Incipit concordia diſcordantiumcanonum. ac primuꝫ de iure natureet humanbricaUmanūʰ genusᵉ duobꝰ regit̉ᵈ naturali videlicꝫ iureᵉ ⁊ moribꝰ. Iusnaturale eſt quod in lege et in euāgelio cōtinetur. quo quiſqꝫᶠ iubet̉ alijfacere quod ſibi vult fieriᵍ et prohibet̉ alijʰ inferre qd̓ ſibi nolit fieri.Unde xp̄sⁱ in euāgelio. Omīa quecunqꝫᵏ vultis vt faciāt vobis homines et vos eadem facite ill̓. HHec ēenim lex ⁊ pphete. ᵐ Hinc yſidorusin quinto libro ethimologiarum ait

Diuine leges natura. hūane moribus conſtant.N Inesⁿ leges. aut diuīe ſūtaut humane. Diuine natura. humane moribus conſtant Ideoqꝫ heeⁿ diſcrepant quoniam alieʳ alijs gentibus placent.Fas diuina lex eſt Ius lex humana:tranſireˢ per agrum alienumᵗ faseſt. ius non eſt. ¶ Ex verbis huiusauctoritatis euidenter datur intelligi in quo differant inter ſe lex diuina et humana cum omne quod faseſt nomine diuine vel naturalis legis accipiatur. Nomine vero legishumane mores iure ꝯſcripti ⁊ traditi intelliguntur. ¶ Eſt auteꝫ ius geuerale nomen ſub ſe multas ſpeciescontinens. ¶ Unde in eodem libro ethimologiarum yſidorus ait.genus. lex aūt ſpes eius eſt.¶ Usᵘ generale nomen eſt. lex aūtiuris eſt ſpecies. Ius autem dictum quia iuſtum eſt. omne autem ius legibus et moribus cōſtat.Quid ſit lex.Ex eſt conſtitutio ſcripta:Quid ſit mos.Osˣ autem longa cōſuetudo¶ eſtʸ de moribꝰ tantūmō tracta

Voniam nouis ſuperueniētibus cauſis nouis eſt remedijsſuccurrēdum. extra de iur̄. ca. ceteꝝ. ff. de ven. inſpi. l. i. in pͥn.Adcirco ego bartholomeꝰ brixiēſis ꝯfidens de magnificētiacreatoris apparatū decretoꝝ duxi in melius reformandū. nondetrahēdo alicui. nec attribuendo mihi gloſas quas non feciſed ſupplendo defectū ſolummō vbi correctio neceſſaria videbatur. vel ꝓpter ſubtractionē decretaliuꝫ et diminutiōem earundē. velꝓpter iura que ſuꝑuenerunt de nouo. interdumetiam ſolutiones interpoſui. que pretermiſſęfuerant a iohanne. Hocfeci ad honorē omnipotentis dei et eccleſie romane. ad vtilitatem omnium ſtudentium in iure canonico.Vmanum genus. tractaturꝰgratianus de iurecan. pͥmo incipit a ſimplicioribus et dignioribus ẜm naturam ſcilicꝫa iure naturali. quod antiquius ⁊ dignius eſt. cepit enim ab ipſa rationabili creatura vt inſti. dererͣ. diui. §. comodiꝰ. aſſignat ergo multas differentias iurꝭ naturalisad alia iura vſqꝫ ad. xv.di. in qua aggredit̉ principale ꝓpoſitum. ſcilicetde iu. cano. originē eiusaſſignans.¶ Duobus. vile aliaſtile ſignatur contrarium. jͣ. xcvi. di. duo ſunt.Sed illis duobus regitur tanꝙͣ auctoribus.iſtis tanꝙͣ inſtrumētis.xi. q. i. §. ex hijs.d ¶ Naturali. id eſt diuino.e ¶ Et moribus .i. conſuetudinario iure. vel etiam iure humano ſiueſcripto ſiue non ſcripto .xxv. q. ij. inſtitutionis.ẜ ¶ Iubetur. ſed nonne ego volo ꝙ alter det mihi rem ſuam. non tamen ego volo dare ei meam. expone ergo. vult id eſt debet velle. et ſicexponitur ibi caritatem habe. et fac quod vis. vide de pe. di. ij. canonis. ꝟ. cū qua. et ſic exponit lex. ff. de ſolu. l. i. vel expone. Iubetur .i.conſulitur. Sic econuerſo verbum rogandi prouerbo precipiendi ponitur. xi. q. iij. rogo.g ¶ Et prohibetur. nunꝙͣ inuenimꝰ expreſſe ꝓhibitum in lege vel ineuangelio niſi per quandā ꝯſequentiam. Nam vbi vnum ꝯtrariorumprecipitur. per ꝯſequens aliud ꝓhibetur. ſic vbi aliqͦd iudicatur meūeſſe per ꝯſequens iudicatur tuum non eſſe. vt. ff. de procur̄. l. pomp̄. §.uid enim. in fi. vij. q. i. factus eſt cum. c. ſe.Inferre. ſed nonne iudex infert mortem reo ⁊ tn̄ nō vult vt morsſibi inferatur. Sed dic ꝙ iudex non infligit mortem ſed lex. vt. xxiij. q..v. homicidas ⁊. c. cum homo. vel intelligas hec omnia de oꝑibus miſericordie. ad que quilibet tenetur. vt. lxxxvi. di. non ſatis. Iohānes.In euangelio. Math. vij. c.Vultis. id eſt debetis velle.¶ Hec eſt enim. id eſt in hijs ꝯſiſtit. ſicut ponitur ibi. Deum time ⁊andata eius obſerua. hoc eſt omnis homo. de pe. di. ij. caritas. circaprin. ibi finis celeſtium preceptoꝝ.m ¶ Hinc. ad ꝓbandam ſupradictā diuiſionē .ſ. de lege dīna ⁊ hūanaAnes leges .i. omnis lex. ⁊ ponit̉ plurale ꝓ ſingl̓ari. Sic ecōuerſo ſingulare ꝓ pl̓ali. ff. de teſta. tu. ſi quis ita. §. i. et. ff. de ver.ſigni. l. in vſu. iuſti. de le. agn̄. ſuc. §. ſi plures. Si enim demonſtraresduas leges. vnā diuinā ⁊ aliam hūanam. non pōt vere dici. Iſte leges aut ſunt diuine aūt hūane. ⁊ valet tal̓ interp̄tatō in reſcriptꝭ qn̄qꝫcum ita ſcribitur. ſi iſta vera ſunt .i. vt ſi hoc veꝝ eſt. ⁊ ſi illud veꝝ eſtſic exͣ de ap. ſignificauit. in fi. ⁊ extra de p̄ben. cū iam dudū. exͣ. de ℟p̄.ex ꝑte. ſic. ij. q. i. in pͥmis. ff. d̓ ꝯdi. ⁊ de. falſa. ī. fi. ⁊. ff. de ſta. ho. ſūma

o ¶ MRoribus .i. ẜm aſſiduos actus hominum.onſtat. id eſt iſte facte ſunt.q ¶ Diſcreꝑant. nō ſunt tn̄ ꝯtrarie. Nā trāſire ꝑ agꝝ alienū dīna permittit hūana ꝓhibet. Sed ꝓhibitio ⁊ ꝑmiſſio nō ſunt ꝯtraria. nā dn̄sttit vxorē infidelē dimitti. apl̓s ꝓhibet vt. xxviij. q. i. iam nunc.r ¶ Alijs. vt. jͣ. xij. di. illa. et. jͣ. xxxij. di. placuit.s ¶ Per alienum. Sednonne iure naturali oīaſunt coīa. vt. jͣ. e. ius naturale. ⁊. jͣ. di. viij. qͦ iurͣ.Nō ergo aliqͦs ager eſtalienus. ideo expone alienū .i. qui alienꝰ eſt mōUel .i. non tuum.t ¶ Fas eſt .i. equum eſtcum ſubeſt cā. ⁊ īnoxiuſeſt trāſitus vt. xxiij. q. ij..c. vl. Item iure diuinolicitū eſt ꝯmedere vuāsin alterius agro ſed nonexportare ⁊ ꝯterere ſpicas ⁊ comedere. licitumeſt. vi. q. iij. c. i. Sed nōmittere falcē. vt de ꝯſe.di. v. diſcipulos. Sed lꝫſit equū iure dīno nō tn̄eſt ius. id eſt ius nō datciuilem actionem. Ubienim aliquid mihi ꝓdeſt⁊ tibi non nocet equumeſt vt me nō ꝓhibeas licet ius ibi deficiat vt. ffde aqͣ plu. ar. in ſumma§. Itē varijs. trāſire tn̄ꝑ agꝝ alienū licet in caſibus .ſ. ſi ſeruituteꝫ debeat. vt. C. de ſeruit̓. ꝑagrū Si theſaurū ſuumvult quis effodere. ff. adexhibē. theſauros. in fi.⁊ ſi glans mea cecidit inagꝝ tuū. ff. de glan. leg..l. vnica. ⁊ dū q̄ro hoīeꝫfugitiuū. ff. de ſer. fu. diuus. ⁊ in alio caſu. xxiij. q. ij. c. vl. dum via publica deſtructa eſt. vt. ff.quēadmodum ſeruitus amit. l. ſi locus. §. vl. Io.Vs generale. quia iuſtum eſt nec iudex d̓r niſi iuſtus ſit. vt. xxiij.q. ij. c. i. Qn̄qꝫ tn̄ eſt aliquod ius quod non eſt equum nec iuſtū vt ſialicuius vxor adulterat̉ ꝙ ille non poſſit ꝓmoueri. vt. xxxiiij. di. ſi cuiꝰquod intelligo ſi ille poſtea cognouit eam. qꝛ ſine culpa ſua puniri nōdebet. vt. xvi. q. vij. inuentū. Itē equum et iuſtū eſt vt nemo cum alterius iactura locupletetur extra de penis. ſuā. ⁊. ff. de ꝯd̓. inde. namhec. ⁊ tn̄ ꝯtra illam equitatē inducta eſt vſucapio ſiue p̄ſcriptio. Sedhoc eſt ne rerū dn̄ia ſint in īcerto ⁊ vt aliquis ſit litium finis. vt. ff. devſuc̄. l. i. ⁊. ff. ꝓ ſuo. l. fi. Itē iniquum eſt vt vnus puniat̉ ꝓ alio. quianon debet ꝓgredi pena vltra qͣꝫ reperiat̉ in excedēte delictuꝫ vt extrade hijs que fi. a ma. ꝑ. ca. q̄ſiuit. tn̄ ꝯtra hanc equitatē multa iura lloquunt̉. vt. i. q. iiij. §. Itē pct̄o achor. ⁊. vi. q. i. §. veꝝ. ⁊ extra de ſpō.nō eſt nobis. Sed dic ꝙ in omnibꝰ talibꝰ ex cā ⁊ ꝓ bono publico qn̄qꝫinducitur rigor ꝯtra naturalē equitatē. qn̄qꝫ tn̄ ſine rōne inducit̉ rigorꝯtra equitatē. ⁊ hoc ſolum ꝓ rōne ſufficit qd̓ ita ſcriptū eſt. vt. ff. qui⁊ a quibus ma. li. non fi. l. ꝓſpexit. Io. Eſt ⁊ aliud quod eſt equum n̄tn̄ iuſtum: C. de furt̓. l. ſi quis. C. de iud̓. placuit.Os aūt. quā ꝯſuetudinē dicis eſſe longā vel quot vices dices inducere ꝯſuetudinē. Nunqͦd iſtud qd̓ bis factū ē vt. xxv. qij. ita nos. vel illā quēter facta eſt. vt extra d̓ ele. venerabilē. in fi. velillā q̄ ſepius ꝙͣ ter facta ē. vt extͣ de ca. poſ. ⁊ ꝓpri. cū eccl̓ia. vel illamque decīēs facta eſt vt longa p̄ſcriptio d̓r. q̄ eſt decē annoꝝ. vt. C. dep̄ſcri. lon. tē. l. emptor. ⁊. §. ſuꝑ lōgi. vel illā cuiꝰ non exiſtat memoria.vt. iij. q. vi. hec qͥppe. ⁊. ff. de aqͣ cōti. ⁊ eſt i. l. hͦ iur̄. §. ductꝰ aqͣ. Dici cōſueuit ꝙ ī criminibꝰ due vices inducāt ꝯſuetudinē. xvij. di. §. hinc etiāꝟ. qͦꝫ. ꝯͣ. Sed illud qͦ ad p̄ſumptōꝫ. ad hͦ facit extra de p̄ſump. c. ſcribāSꝫ in alijs tres nō ſufficiūt. C. de ep̄i. aud. l. iij. in. fi. Io. Hoc teneas.ꝓ certo ꝙ ẜm ius canonicū n̄ valeat ꝯſuetudo niſi preſcripta ſit. vt exͣde conſue. c. vl. ba. videtur tamen ꝙ quaternꝰ actus inducat ꝯſuetudiy ¶ De moribus. hec deſcriptio dupliciter nem. C. de ſerui. l. vl.