Initium fore. Ad hoc uiritim uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat commonēfacere: beneficii: & eum ipſum alijs oſtentare. Poſtremo pro cuiuſque ingenio pollicendo: minitando: obſtentando alium alio modo excitare. Cum interim metellus ignarus hoſtium monte digrediens cum exercitu conſpicitur. Primo dubius quid nam inſolita facies oſtenderet: Nanque inter uirgulta equi: numidæque conſiderant neque plane occultati humilitate arborum & tamen incertum quid nam eſſet: tum naturaloci: tum dolo ipſi atquæ militaria ſigna obſcurati. Deinde breui cognitis inſidiis pauliſper agmen conſtituit. Ibi commutaris ordinibus in dextero latere quod proximum hoſtium erat triplicibus ſubſidiis aciem inſtruxit. inter manipulos funditores & ſagitarios diſpertit equitatum omnem in cornibus locat: ac pauca pro tempore milites hortatus: aciemſicuti inſtruxerat tranſuerſis principiis in planum deducit. SedNumidas quietos neque digreſſos colle anīaduertit: ex anni tempore ueritus & inopia aquæ: ne ſiti conficeretur exercitus. Rurilium legatum cum expeditis cohortibus: & parte equitum præmiſit ad flumen: utilocum caſtris antecapere: exiſtimans crebro hoſtes impetu & tranſuerſis præliis iter remoraturos (& quoniam armis diffiderent:) laſſitudinem & ſitim militum tentauros. Deinde ipſe pro tempore atque locoſicuti monte deſcenderat paulatim procedere. marium poſt principia habere. Ipſe cum equitibus ſiniſtræalæ eſſe. qui in agmine princeps facti erant. At iugurtha ubi extremum agmen metelli primos ſuos prætergreſſum uidet: præſidio quaſi duum milium peditum montem occupat: qua Metellus deſcenderat: ne forte cedentibus aduerſariis receptui: ac poſt munimento foret. Deinde repente ſigno hoſtes inuadit: Numidæ alij poſtremos cedere pars a ſiniſtra ac dextra tentare: infenſi adeſſe inſtare: atque omnibus locis romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obuii hoſtibus fuerunt Iudificatiin incerto præſio ipſi modo eminus ſanciabantur: neque contra feriendi aut conſerendi manum copia eratante iam docti ab iugurtha equites: ubi Ro: turmæ inſequi cœperant non conſertim in unum ſe recipiebātSed alius alio quam maxime diuerſi. Ita numero priores ſi a perſequendo hoſtes deterrere nequiuerant: deſiectos a tergo aut alateribus circunueniebant. Sin opportunior fuge collis quam camꝑi fuerantea uero conſueti Numidaruni equi facile inter uirgulta euadere. Noſtros aſperitas & inſolentia loci retinebat. Cæterum facies totius negocii uaria incerta fœda atque miſerabilis diuerſi a ſuis pars cedere: alijinſequi: neque ſigna neque ordines obſeruare ubi quemque periculum cæperat ibi reſiſtere: ac propulſarearma: tela: equi: uiri hoſtes atque ciues permixti: nihil conſilio atque imperio agi fors omnia regere: itaquemultum diei proceſſerat etiam tum euentus in incerto erat. Denique omnibus labore & æſtu languidis.Metellus uidet ubi Numidas minus inſtare: paulatim milites in unum conducit: ordines reſtituit: & cohortes legionarias quattuor aduerſus pedites hoſtium collocat: Eorum magna pars locis ſuperioribusfeſſa conſiderat: ſimul orare: hortari milites ne deficerent: neu paterentur hoſtes fugientes uincere neque illis caſtra eſſe neque munimentum ullum quo cedentes tenderent: in armis omnia ſita. Sed nec iugurtha quidem interea quietus erat circum ire: hortari: renouare prœlium & ipſe cum delictis tentare omnia ſubuenire ſuis: hoſtibus inſtare dubiis quos firmos cognouerat: eminus pugnando retinere. Eo modo inter ſeduo imperatores ſummi uiri certabant: ipſi pares: cæterum opibus diſparibus. Nam Metello uirtus militum: locus aduerſus iugurthæ alia omnia præter milites opportuna Denique Romani ubi intelligunt: neque ſibi profugiū eſſe: neqꝫ ab hoſte copiam pugnandi fieri: & iam diei ueſper erat. Aduerſo colle ſicuti præceptum fuerat euadunt amīſſo loco. Numidæ fuſi fugatique pauci interiere. Pleroſque uelocitas & regio hoſtibus ignara: turata ſunt. interea Bomilcar quem elephantis & partis copiarum pedeſtrium præfectum ab iugurtha eſſe ſupra diximus: ubi eum Rutilius prætergreſſus eſt. paulatim ſuos in æquum locumdeducit: ac dum legatus ad flumen quo præmiſſus erat feſtinans pergit quietus uti res poſtulabat: aciemexornat: neque remittit quid ubi que hoſtis agere explorare. Poſtquam Retulium conſediſſe iam &animo uacuū eſſe accœpit: ſimulque iugurthæ ex prælio clamorem augeri: ueritus ne legatus cognita relaborantibus ſuis auxilio foret: Quam aciem diffidens uirtuti militum arcte ſtatuerat: quo hoſtium itineri officeret latius porrigit. Eoque modo ad Rutilii caſtra procedit. Romani ex improuiſo pulueris uimmagnam animaduertunt. Nam pro aſpectum ager arbuſtis conſitus prohibebat: & primo humum ratiaridam uento agitari: poſtubi equabilem manere: ſicuti acies mouebatur magis: magiſque appropinquare uidebant: cognita re properantes arma capiunt ac pro caſtris ſicuti imperabatur conſiſtunt. Deindeubi propius uentum eſt utrinque magno clamore concurritur. Numidæ tantummodo remorati dum inelephantis auxilium putant. Poſtquam eos impeditos ramis arborum atque ita diſiectos circumueniriuident fugam faciunt: ac plerique abiectis armis: collis aut noctis quæ iam aderat axilio integri abeunt:elephanti quattuor capti reliqui omnes numero quadraginta interfecti ſunt. At Romani quāquam itinere atque opere caſtrorum & prælio feſſi laſſique erant tamen quod Metellus amplius opinione morabatur:inſtructi: intentique obuiam procedunt. Nam dolus Numidarum nihil languidi neque remiſſi patiebantur. ac primo obſcura nocte poſtquam haud procul inter ſe erant ſtrepitu. uel ut hoſtes aduentare alteri apudalteros formidinem ſimul & tumultum facere: & pœne imprudentia admiſſu facinus miſerabile foret ī utrique præmiſſi equites eſſe explorauiſſent: igitur pro metu repente gaudium exortum eſt. Milites alius aliumleti appellant: acta edocentatqꝫ audſunt ſua quiſqꝫ fortia facta ad cælum inferunt. Quippe humanæ res itaſe habet in uictoria etiam in nauis gloriari licet aduerſæ res etiam detractant bonos Metellus in ſiſdem caſtris quattriduo moratus ſancios cum cura reficit meritos: in præliis more militiæ donat vniuerſos