Primus liberSpeculi hiſtorialis.
men oīm ratōnuꝫ. et finis oīm actōnū. Sitqꝫ in illo et cā ſubſiſtēdi. et ratō intelligendi. ⁊ ordo viuēdi. qͦꝝ vicꝫ triuꝫ vnuꝫ ꝑtinerevidet̉ ad naturalē. Alt eꝝ ad ratōnalē. Terciū ad moralē. Itaqꝫſi homo ita creatꝰ ē. vt ꝑ id quod ī eo p̄cellit. attingat ad illud qd̓cuncta p̄cellit .i. vnū verū optimū deū ſine quo nulla natura ſubſiſtit nulla doctrina inſtruit. nullus vſus expedit. Ipſe cernēdusvbi nobis certa ſint omīa. ip̄e diligendꝰ vbi nobis recta ſint omīPlato quippe dei huiꝰ imitatore. ꝯgnitorē amatorē. dixit eſſe ſapientē. Ad hec itaqꝫ tria ſpectāt tres pͥme ꝑtes huiꝰ oꝑis videlicꝫNatural̓. Doctrinalis. et moralis. Porro quarta ⁊ vltīa vi delicet hiſtorialis. licet ad ph̓iam directe nō ꝑtineāt. eo ꝙ ſingulariarerū geſta tantū enarrat. de qͥbus ſcilicꝫ ſingularibꝰ ſcd̓m ariſtotelem ars nō ē. Plurimuꝫ tn̄ admirationis et recreatōnis ⁊ vtilitatis habet. vt iam ſuperius oſtenſum eſt.xvij.De materia vniuſcuiuſqꝫ partis.Gitur prime partis fundamentū ē hiſtoria ſacra. ab ip̄o principio creationisrerꝝ. vſqꝫ ad requiē ſabbati. Qui etiā int̓ſerūtur ea q̄ꝑtinent ad naturā celi ⁊ mūdi. Fundamētū ſcd̓e ꝑtis ē homīs lapſi reparatō qͣꝫtum ad intellectū. Et fūdamētū t̄cie ꝑtis qͣꝫtumad affectū ē homīs reꝑatō. Quarte ꝑtis fundamētū ē. pͥmo quidē ſacra ſcpͥtura a generatōe pͥmi homīs. vſqꝫ ad imꝑiū neronisInde vero cronica euſebij. Hieronimi. Proſperi. Sigiberti. acceteroꝝ cronogͣphoꝝ. ꝑ ſucceſſiones imꝑatoꝝ vſqꝫ ad diē iſtumCui vicꝫ vniuerſali hiſtorie p̄ponit̉ breuis Epilogꝰ pͥme ꝑtis etſecūde ac tercie ī medio vero locis ꝯgruis inſerunt̉ diuiſiones t̓raꝝ ac gētiū. teſtam̄ta patriarchaꝝ. ceremonie iudeoꝝ. Et ſacramenta xp̄ianoꝝ. Sed et varie intermiſcent̉ hiſtorie. ꝓſequentesgeſta vl̓ dicta notabilia regū. tyrannoꝝ. imꝑatoꝝ. ph̓oꝝ. ceteroꝝviroꝝ illuſtrū. Mutatōnes tēpoꝝ. etiā et varios euentus rerumvt eſt iuſtini vel pompei trogi et hiſtoria oroſij. Hiſtoria quoqꝫalexandri magni. et darij. Hiſtoria iulij celſi de bellis cēſaris. Etſuetōnij hiſtoria de. xij. ceſaribꝰ. Hiſtoria eccleſiaſtica euſebij ceſarienſis. Ruffini aquileienſis. et hugonis floriacenſis. Hiſtoriaquoqꝫ triꝑtita caſſio dor. Hiſtoria hieronimi ⁊ heraclidis d̓ geſtis et dictis patrū. Hiſtoria quoqꝫ caſſiani de collatōnibꝰ patrūHiſtoria turpini remenſis de geſtis karoli magni imꝑatoris ceterorūqꝫ multoꝝ hiſtoriogͣphoꝝ. Addunt̉ ⁊ alie etiā īnumerabiles hiſtorie breues. de paſſionibꝰ apl̓orū et martiruꝫ. de geſtis acmoribꝰ et cōuerſatōne ſanctoꝝ ep̄orū. monachoꝝ ceterorūqꝫ cōfeſſoꝝ. int̓ hͨ etiā cōtinet plurimoꝝ flores librorū (vt dictuꝫ ē) nōtm̄ ſanctoꝝ doctoruꝫ. ſed etiā ph̓oꝝ et poetarū. Uerūtamē illorum. qͥ multa ſcripſerūt ac magna. de quoꝝ ſcriptis excerpſeramplurima. vt ambroſij. hieronimi. criſoſtomi. auguſtini. gregorij.bernhardi. ac ceterorū hmōi. Hoꝝ inqͣꝫ flores cauſa vitandē ꝓlixitatis in duas ꝑtes diuiſi. Nā illos quidē eoꝝ libros. qui maxime ſunt morales. vt ē liber cōfeſſionum auguſtini. Meditatōnesanſhelmi. vl̓ beati bernhardi. vel ſimiles. ſub quadā cōtinuatiōeverboꝝ adbreuiaui. ita vt ſi libri cuiuſlibet magnitudinē ignorares totū te habere putares. hos ī quarta parte locis ſuis compoſui. ac ꝑ capitula diſtinxi. quatinus ad hiſtorie modū. ꝓpter ip̄aꝫcōtinuitatē. in refectorijs. in infirmatorijs. et alijs locis. inter fratres edificatōnis poſſint cā legi. Ceteros autē floſculos: qͦs ex eiſdeꝫ vl̓ alijs libris minutatim et incōpacte ꝑ diuerſa loca excerpſiin ceteris ꝑtibꝰ ſub diuerſis titulis cōgruenter inſerere iudicaui.Porro in fine quarte ꝑtis adijcit̉ epilogꝰ breuis de fine mundi.Retractatio prime partis..xvAnto igit̉ tāqꝫ laborioſoꝑe ꝑ d̓i gr̄aꝫ ī finē vſqꝫ ꝑducto Ego qͦqꝫ mētē meā ꝑſpacōſiſſima ſcpͥturaꝝ maria. iā ex lōgo tꝑe flactuāteip̄a diſtractōe ſemetip̄ā qͦdāmō lace̓ātē ad portu ſtabilitatis ſuereduce̓ cupio qḋ vtiqꝫ dū ꝑ ībecillitatē cōatꝰ mei vix facō ſerēatoqͦdāmō libero rōis ocl̓o hͦ ip̄m ītuēſ. ⁊ ī ſtatera diſcretōis appēdēsī ꝑte ꝗdā negligēter egiſſe. ī ꝑte ꝟo modū exceſſiſſe reꝑio. itaqꝫ qͥſuꝑiꝰ in excuſatōe mei ml̓ta dixiſſe me recolo. Ne tāqͣꝫ hūane gl̓evanꝰ appetitor. vicioꝝ meoꝝ īueniar blādus palpator īprobuſuedefenſor. Sꝫ magꝭ meoꝝ vicioꝝ in rōis libra diſtrictꝰ examīator⁊ acerbꝰ maloꝝ rep̄hēſor. n̄ erubeſcā ī hͦ oꝑis pͥncipio culpā meāfateri. p̄ſertim cū (atteſtāte ph̓o) nichil in hūanis adinuētōibꝰ exoī ꝑte ꝑfectū valeat inueniri. Hec gͦ ī qͥbꝰ ſic̄ nec ip̄e mihi cōplaceo. ſic etiā deo ⁊ hoībꝰ diſplice̓ formido. ī pͥma qͥdē ꝑte de deo etangelis. ceteriſqꝫ q̄ ad theologie materiā ꝑtinēt ex diu̓ſis capl̓ispauca capitula colligēs. de ſingul̓ qōnū articulis breuit̓ ac ſuccincte ꝑcurrēdo trāſiui. qm̄ de hac ip̄a materia. ml̓ta ⁊ varia ſcriptacōiter a fr̄ibꝰ ⁊ alijs vbiqꝫ haberi cognoui. Porro īueſtigādo naturā. cuiꝰ noticia valet (vt ſupͣ dictū ē) etiā ad exſitōes ſacraꝝſcripturaꝝ. Nō ſolū iniā ī nr̄olibris. ſicut Ambroſij Baſilij.
Yſidori. ⁊ alioꝝ qͦrūdā veꝝ ⁊ in libris ph̓oꝝ. vicꝫ areſtotelis. plinijSolini. inſuꝑ ⁊ medicoꝝ vicꝫ eſculapij. ypocratꝭ. Auicēne. RaziHali. yſaac̄. Cōſtātini. Platearij. dīis .i. fr̄ibꝰnr̄i hocip̄m opꝰ deſideratibꝰ atqꝫ peCeteriſqꝫ ſct̄aꝝ ſcrietiāſdā alijs. qͥ forſitāpturaꝝ expoſitoribꝰ ſn̄ doctoribꝰ.curioſitatē qͣdā ſciendi incognita laborātes. taliū noticia delectātſatiſface̓ volui. fateor ex magna ꝑte meo iudicō. ꝓfeſtis ⁊ ītētionis mee modū exceſſi. ī illis p̄cipue īueſtigādis ac deſcribēdis. qͦꝫnoīa ī diuinis libris nō repperi. itaqꝫ dū curioſis morē gere̓ volui.viciū curioſitatis īcurri. Etem̄ qḋ medicoꝝ ē. ꝓmittūt medici. tractāt fabrilia fabri. Sic ⁊ ego tā ſb̓limis ꝓfeſſiōis homūculꝰ. cꝰ ſcꝫtotū ſtudiū ⁊ labor dꝫ eē. circa lucrū aīaꝝ ītēde̓. etiā ī hͦ oꝑe debuip̄cipue de his q̄ ad ꝓfeſſiōꝫ meā ſpectāt īſiſte̓. De ceteris aūt p̄cipue q̄ magꝭ ad medicinā corꝑis ꝑtinēt. ſi forſitā īciderēt. ſic̄ doctoribꝰ nr̄is mos ē breuit̓ ꝑtrāſire. Hoc ē igit̉. qd̓ licet ml̓tis etiaꝫ etfr̄ibꝰ placeat. eo ꝙ totū ꝑ qͣſdā reꝝ ſil̓itudīes ⁊ integumēta figurarū. ad edificatōꝫ moꝝ referri valeat. Suꝑ oīa tn̄ qͥ ꝯtinēt̉ ī hͦ oꝑemihi ꝯfiteor diſplice̓. Nō ꝙ illa qͥdē in ſe bona nō ſint. taliūqꝫ ſtudioſis vtilia. Sꝫꝯfeſſiōꝫ meā (vt dixi) nō decuit huiuſcemōirebꝰ inueſtiſcribēdis tam diligēter inſiſtere.Retractatio ſecūde tercie ⁊ quarte partis.Tenī in ſecūda parte qͣſdā ſnīas vel artes diffuſius ꝓſeq̄ndo. vereor etiā aliqͣtenus modū exceſſiſſe. in tercia vero virtutes ac viciadeſcribēdo. nō potui (vt iā ſup̄ dixi) oīm libroꝝ moraliū (etiā qͦsin promptu habebā) om̄s flores ī vnū collige̓. Sꝫ de multis pauca ꝓ modulo meo elige̓. alioqͥn oporteret volumē in immenſū extendere. Porro in qͣrta ꝑte qͣꝫuis etiā illic adbreuiata ſint omniaꝓpter magnitudinē tamē voluminis adhuc ampliꝰ inſtitui minuēdā. vellē (ſi fieri poſſet) d̓ ſanctoꝝ miracul̓ reſcidiſſe nōnulla. Deniqꝫ ſi qͥs legētiū. vel ī pͥma. vel ī ſcd̓a. vel in tercia vel in qͣrta ꝑtede his qͥ forſitan ibidem requiſierit minus aliqͥd inueniat. neceſſitati adbreuiandi oꝑis vt iuſtū eſt veniā cōcedat. Preterea nullatenꝰ lector abhorreat. ſi etiā ī gētiliū hyſtoria videat̉ legi circa paganos facta nōnulla miracula. Credibile eī ē hmōi oſtēta neqͣqͣꝫvera fuiſſe miracula ſꝫ ꝓdigioſa indiciaoſqꝫ demones hec circacultores ſuos fallacit̓ egiſſe vel oſtēdiſſe. Quatenꝰ huiuſcemodifallacijs in cultū ſuo faciliꝰ poſſent detine̓. Hec ad p̄ſens de cūctꝭq̄ ī ip̄o tāti oꝑis initō dice̓di erāt. vicꝫ de cā ⁊ maͣ. ⁊ titulo. ⁊ de mōagēdi. ⁊ vtilitate. ⁊ calūniarū repulſiōe. ⁊ ip̄iꝰ oꝑis diuiſiōe atꝫ retractatōe ad p̄ſens ſufficiāt. Hūc aūt ꝓlogū ꝓpter cās p̄dictas. aprincipio oꝑis hucuſqꝫ ꝓtractū. qꝛ pari iure correſpōdet vnicuiqꝫ ꝑti. totū in cuiuſlibꝫ capite īſeredū iudicaui. vt ſil̓ cū totiꝰ ꝑtiscapitulis adiunctꝰ. locū ſuppleat vnius libri. Et qꝛ totū opꝰ illudvniu̓ſale ſupͣdicta rōne ſpeculū maiꝰ decreuerā appellare. his etiāqͣtuor eiuſdē ꝑtibꝰ. idē vocabulū ꝑ ſingulos titulos placuit ānotare. vt vicꝫ pͥma. vocet̉ ſpeculū naturale. Scd̓a ꝟo ſpeculū doctrīale. Tercia qͦqꝫ ſpeculū morale. Quarta ſpeculū hyſtoriale.Continuatio quatuor partium acem.xx.Ic igit̉ in hac prima partē. totam naturalē hyſtoriā (vt ſup̄ dixi) auxiliāte deodiu̓ſorū autorū floſculos excerpendo. iuxta poſſibilitatis nr̄e modulū breuit̓ ad plenū ꝓſecuti ſumꝰ. diſſerēdo videlicet de natura diuīa. de angelica creatura. de materia informi. defabrica mūdi. ⁊ iuxͣ ſeriē opeꝝ ſex dierū. de proprietatibꝰ naturalibꝰ ſingulaꝝ ꝑ ordinē rerū. De hinc in ſcd̓a ⁊ tercia ꝑte. de homīslapſi reꝑatōe. hoc ē de his quibꝰ a lapſu multiplici reparatum eſtgenus hūanū. ſcꝫ de nūero ⁊ maͣ oīum ſciētiaꝝ. de ꝓprietatibꝰ ſingularum virtutū agere volumꝰ. quatenꝰ in hūc modū totiꝰ mundi pleniꝰ cōtinētiā omniūqꝫ rerū ⁊ artiuꝫ atqꝫ virtutū ſummā ſubquodā cōpēdio memoriter teneamꝰ. Porro ī qͣrta ꝑte. ſimilimōtꝑalē rerū īmūdo geſtarū hyſtoriā. dictorūqꝫ memorabiliū ab initio ſeculi vſqꝫ ad finē. que ſcripta reꝑimꝰ iuxta ſeriē tempoꝝ perordinē generatōnū. regnorūqꝫ ſucceſſionē (ſic̄ in ſuꝑiore p̄fatiōetotiꝰ oꝑis p̄locuti ſumus) breuiter vt potuimꝰ ꝑcurrimꝰ. Uerūtamen quia (ſicut predictū eſt) iſte quatuor ſpeculi ꝑtes diuerſeſunt. ac ꝓpter nimiā tranſcribendi ſumptuoſitatem. alteram ſinealtera nonnulli habituri ſunt. Etiam in hac prima parte loco cōpetenti totius vltime partis materiā. id eſt totius hyſtorie tempoporalis cronicā breuiter preſtrictā p̄libabimꝰ. in fine videlicꝫ vbide tēporibꝰ agit̉. In vltīe quoqꝫ partis capite. placuit quoddaꝫhyſtorie naturalis. ⁊ omniū artiū. atqꝫ virtutū epithama. id eſt recapitulationē breuē premittere. quatenus vnaqueqꝫ pars ceteras vtrīqꝫ ꝯtineat. om̄eſqꝫ ſe inuicē cōplectāt̉. Et qꝛ totū opꝰ primū qd̓ in qͣtuor ob ſui magnitudinē eſt diuiſum. maius ſpeculuꝫappellauimus. Ideo primaꝫ iſtam partem. que ſpeculū naturaledicit̉. a diuerſis mūdi acceptionibꝰ inchoamus.