Primus liberSpeculi hyſtorialis
¶ Speculum hyſtoriale fratris Uincentij beluacenſis ordinisſancti dominici incipit. Capitulum primū de cauſa ſuſcepti operis ⁊ eius materia.
Uoniā multitudo librorū. Ettemporis breuitas. memoriequoqꝫ labilitas. nō patiunt̉ cūcta q̄ ſcripta ſūt parit̓ animo ꝯp̄hēdi. Mihi omniū fratrū minimo plurimoꝝ libros aſſidue reuoluēti. ac lōgo tꝑe ſtudioſe legēti. viſuꝫ ē tandē (accedēte etiā maioꝝmeoꝝ ꝯſilio) quoſdā flores ꝓ modulo ingenij mei electos. ex oībꝰfere qͦs legere potui. ſiue nr̄oꝝ .i. catholicoꝝ doctorū. ſiue gētiliuꝫſcꝫ philoſophorū ⁊ poetaꝝ. ⁊ ex vtriſqꝫ hyſtoricoꝝ in vnū corpꝰvolnīs quodaꝫ cōpēdio ⁊ ordine ſummatim redige̓. Ex his dūtaxat p̄cipue q̄ ꝑtine̓ vidēt̉. vel ad fidei nr̄e dogmatꝭ aſtructōꝫ vad moꝝ inſtructōꝫ ſiue ad excitādā charitatꝭ deuotōꝫ. Aut diuīaꝝ ſcripturaꝝ miſticā expoſitōꝫ. vl̓ et̄ ad ip̄iꝰ ꝟitatꝭ maīfeſtā aūtſimbolicaꝫ declaratōꝫ. vt ⁊ ſtudio meo qͣſi modū quēdā imponēscurioſitati mee. ceterorūqꝫ nōnll̓oꝝ forſitā mei ſil̓iū. qͦꝝ ſtudiū ⁊ labor ē plurimos lege̓. eorūqꝫ flores excerꝑe. ꝑ hͦ vnū gͣnde opꝰ vtcūqꝫ ſatiſfacerē. ⁊ laboris mei fructū poſcētibꝰ nō negarē. ſiꝗdeꝫ faciendi plures libros nullus eſt finis. ⁊ curioſi lectoris nō ſatiaturoculus viſu. nec auris implet̉ auditu. Ad iſtud ip̄m ꝓuocauit meplurimum falſitas vl̓ ambiguitas qͣternorū. in qͥbus autoritatesſanctorū adeo plerūqꝫ mēdaciter a ſcriptoribꝰ vel notarijs intitulabant̉ cū ſcribebant̉. vt que hec ſnīa vel cuiꝰ autoris eſſet omnīoneſciret̉. dum (verbi gr̄a) que auguſtini vl̓ hieronimi erat. aſcribebat̉ ambroſio vel gregorio vel yſidoro vel econtra. Aut verboꝝaliqua ꝑte dempta vl̓ addita vel mutata ſenſus autoris corrūpebat̉. ſic ⁊ de dictis ph̓oꝝ aut poetarū ſic de narratōibꝰ hyſtoricorū fiebat dū vniꝰ nomē pro alio ſumebat̉ vel dictorū veritas ſimpliciter euertebatur.Iterum alia cauſa. .ij.Idebam preterea. iuxtapanielis ꝓphetiā: tēporibꝰ nr̄is nō tantūmodo ſeculaliū litterarū. verūetiā diuinarū ſcripturaꝝ vbiqꝫ multiplicatā eē ſciētiā. Omneſqꝫ p̄cipue fratres nr̄os aſſidue ſacrorūlibroꝝ hyſtoricis ac miſticis expoſitōibꝰ. inſuꝑ ⁊ obſcurioribꝰ queſtiōibꝰ enodādis inſiſte̓. inter hec aūt hyſtorias eccleſiaſticas qͦrūlacte paſcebat̉ antiquoꝝ ſimplicitas quodāmō viluiſſe ⁊ in neglectū veniſſe. Cū tn̄ nō ſolū vtiqꝫ voluptatꝭ ac recreatōis ſpūs veretiā edificatōis plurimū in ſe ꝯtineāt. Eo ꝙ pͥmū qͥdā eccl̓ie naſcētis infātiā in apl̓is deſcribebāt. qͦs ip̄e dn̄s tanqͣꝫ mr̄ filios ⁊ tanqͣꝫgallina pullos ſb̓ alarum ſuaꝝ delicijs educauit ⁊ fouit. Deindevero eādeꝫ ſpū oris ſui virtute indutā. ⁊ quaſi iā in robuſtiorē etatē prouectā. nō ſolū in ip̄is apl̓is ſꝫ etiā in ceteris martiribꝰ eoꝝ ſequacibꝰ ꝑ duodecim ꝑſecutōnū tꝑa tribulatōibꝰ expoſuit. eiuſqꝫpatiētiā in illis exercuit. Poſt hͨ aūt ꝯſūmata victoria ſcꝫ p̄dictorū ſanctorum iamqꝫ pace ꝑ cōſtātinū eccleſie reddita. pullulātibꝰiteꝝ diuerſis hereſibꝰ videlicet arriana. donaticiana. pelagiana ⁊ceterꝭ. ſicqꝫ ad rediuiua bella ip̄am eccleſiā ꝓuocātibꝰ. Ut quamgladius nō vicerat verboꝝ fallacia ſb̓uerteret. ip̄os itidem hereticos ꝑ doctores ſuos catholicos videlicꝫ. Athanaſiū HilariumBaſiliū. Ambroſiū Hieronimū Auguſtinū ⁊ ceteros. verbis etſcripturꝭ cōſtanter reuicit. eiuſqꝫ ſapientiā acſiiaꝫ ꝑfecte etatis eſſet in eis exacuit ⁊ elimauit. Deniqꝫ poſt huiuſmōi triūphos ec-
cleſia quaſi iā emerita in pace quieuit. dū in ſanctis ꝯfeſſoribꝰ anachoritꝭ ⁊ monachis in egipto ⁊ ſyria ceteriſqꝫ locꝭ orb̓ ph̓ātibꝰ. adceleſtē ⁊ ꝯtēplatiuā vitā aſcēdit. ſil̓ꝯuerſatōeꝫ ducēs angelicāinfinita bn̄ viuēdi vb̓rima exēpla reliqͥt. Hec ⁊ alia pl̓a in illis hyſtorijs vtilia ſil̓ ⁊ delectabilia cernēs. plurimoſqꝫ fratrū nr̄oꝝ huiuſcemodi rerū ignaros cōſpiciens. ip̄as etiā ſicut ⁊ cetera de diu̓ſis autoribꝰ diligenter excerpēdo collegi. atqꝫ ad certū ordinē tēporum cuncta redegi. ¶ De modo agendi ⁊ titulo libri .iijUm aūt apud me ſolicite ac ſtudioſe inquirerē. quonā modo vl̓ ordine cūctain vnū corpus aptius cōpingerē. cernēs ꝙ ſi diuerſoꝝſentētias ad eandē materiā ꝑtinentes (vt fieri ſolet) ꝑ ſingulos titulos annotarē. Uerbi gratia. ſub vno titulo ſententias ⁊ exempla de charitate. ſub alio de caſtitate ⁊ ſic de ceteris virtutibꝰ ⁊ vicijs ſigillatim tractando procederē. totā vtiqꝫ rerū naturā quā nihilominꝰ deſcribere diligenter diſpoſui. neceſſario ab hoc operenō excluderē. necnō ⁊ ordinē totius hyſtorie nō paꝝ vtilitatis etpulcritudinis habentē omnino cōfunderē ⁊ euerterē. Cōſideratis omnibꝰ cōpetētiorē ꝓcedēdi modū nullatenꝰ repperi qͣꝫ iſtum(quē pre cūctis elegi) videlicet vt iuxta ordinē ſacre ſcripture primo de creatore. poſtea de creaturꝭ. poſtea quoqꝫ de lapſu ⁊ reꝑaratōe hoīs. Deinde vero de rebꝰ geſtis iuxta ſeriē tēporū ſuoruꝫordinate diſſererē. in fine vero totius oꝑis ſingulas eiꝰ particulasad idem ꝑtinētes ꝑ ſingulas materias quibuſdā titulis ⁊ notuliscōcordarē. Deniqꝫ quoniā (vt ſuperiꝰ dictū eſt) ex diuerſis autoribꝰ hoc opus cōtextū eſt. vt ſciat̉ qͥd cuiꝰ ſit. ſinguloꝝ dictis eoꝝnoīa annotaui. ac ne facile trāſponerēt̉ de locis ꝓprijs. nequaqͣꝫ inmargīe ſicut fit in pſalterio gloſato ⁊ epiſtolis pauli ⁊ in ſentētijsſꝫ inter lineas ip̄as (ſicut fecit gratianꝰ in cōpilatōe canonū) ea inſerui. Interdū etiā ea que ip̄e vl̓ a maioribꝰ meis ſcꝫ modernis doctoribꝰ didici. vel in quorudā ſcriptis notabilia repperi. noīe meoid ē autorꝭ intitulaui. Illud aūt lectorē nō lateat. nōnulla in hͦ oꝑemaxime q̄ de geſtis ſct̄oꝝ martirū ⁊ cōfeſſoꝝ nō ita penitꝰ abbreuiata eē. vti volui. qꝛ nimirū alijs quoqꝫ ſtudijs ꝑ obediētiā interdū occupatꝰ ⁊ intentꝰ. nō oīa manu ꝓpria. ſꝫ pleraqꝫ ꝑ manꝰ notarioꝝ abbreuiaui vt potui. Uerūtn̄ hͦ nihilominꝰ attendat. ꝙ nimis abbreuiata narratō legēti vl̓ audiēti mīꝰ ſapiat. Vt aūt huiꝰoꝑis ꝑtes ſingule lectori faciliꝰ eluceſcāt ip̄m totū opꝰ ꝑ libros ⁊ libros ꝑ capitula diſtīgue̓ volui. qd̓ ⁊ ſpeculū maiꝰ appellari decreui. Speculū qͥdē eo ꝙ qͥcqͥd fere ſpeculatiōe .i. admiratōe vl̓ imitatōe dignū ē. ex his q̄ in mundo viſibili ⁊ inuiſibili ab initio vſqꝫad finē facta vl̓ dicta ſunt. ſiue etiā adhuc futura ſūt. ex innumerabilibꝰ fere libris collige̓ potui. in vno hͦ breuit̓ ꝯtinent̉. Maiꝰ aūtad dr̄am ꝑui libelli iam dudū editi. cuiꝰ titulus ē. ſpeculū vel imago mūdi. in quo ſcꝫ huiꝰ mūdi ſenſibilis diſpoſitō ⁊ ornatus paucis verbis deſcribitur.De vtilitate operis ⁊ apologia autoris.¶Taqꝫ cū hoc agerē nō ignorās pleroſqꝫ lōgitudinē volumīs poſtmodū cū iaꝫꝑfectū foret nimiū abhorrere. ſciēs tn̄ vtilitateꝫ noluipenitus ab oꝑe cepto deſiſte̓. donec illud iuuāte deo ad finē ꝑducerē. Certꝰ ſū em̄ ⁊ cōfido in dn̄o. hocip̄m opꝰ nō ſolū mihi ſꝫ omīſtudioſe legēti nō parū vtilitatꝭ afferre. nō ſolū ad deū ꝑ ſe ⁊ creaturas viſibiles ⁊ inuiſibiles cognoſcendū ac ꝑ hͦ diligendū. ⁊ corſuū in deuotōe charitatꝭ multoꝝ doctoꝝ ignitis ſentētijs ⁊ exemplis excitandū. veꝝ ad p̄dicādū ad legēdū ad diſputandū ad ſouēdū necnō ⁊ generalit̓ ad vnūquenqꝫ fere modū. ⁊ genꝰ artꝭ cuiuſlſibet mere explicādū. Porro ne qͥs in hͦ oꝑe vel de nouitate vl̓denimia ꝓlixitate me eſtimet arguendū. quoniā hocipſum opusnouū quidem eſt ſimul ⁊ antiquū. breue quoqꝫ pariter ⁊ ꝓlixum.Antiquū certe autoritate ⁊ materia. Nouū vero ꝑtiū cōpilatiōe⁊ eaꝝ aggregatōe. Breue quoqꝫ ꝓpter ml̓torū dictoruꝫ in breueꝑſtrictionē. Longu nihilominꝰ ꝓpter immēſaꝫ materie multitudinē. Deniqꝫ ſi paucos ex ip̄is mīmis ꝑticularibꝰ volumībꝰ ex quorū floſculis hocip̄m opꝰ vniu̓ſale ꝯtextū ē p̄cio ꝯpararē aūt ſcribfacerē quorū tn̄ magnitudo forſitan huic oꝑi vel maiori ꝑti ꝑ eqͥꝑantiā reſpōde̓ poſſet. Uerbi gr̄a. ex ph̓is areſtotilē de animalibꝰAuicēnā de medicinā. Pliniū de hyſtoria naturali. vel ex iudeisioſephū. Ex nr̄is aūt auguſtinū de ciuitate dei vl̓ ſuꝑ pſalteriumvel ſuꝑ iohānē. Moralia qͦqꝫ btī gregorij vl̓ aliquē hmōi. Nullꝰeēt fortaſſis qͥ argue̓t. nemoqꝫ rephende̓t. ⁊ tn̄ cū haberē hͨ oīa nedicā terciā vl̓ qͣrtā. imo nec ſaltem decimā aūt viceſimā ꝑtē eoꝝ q̄in hͦ oꝑe ꝯtinēt̉ vtiliū in ſcriptꝭ poſſiderē aūt tenerē. Nā ⁊ ex ip̄iscerte libris qͦs ⁊ iā ſacri doctores olim in exponēdis ſcripturꝭ autin reuellēdis he̓ticis ſiue qͥbuſſibet alijs emergētibꝰ cauſis vtiliterediderunt. dū quiſqͣꝫ a quodit̉. plerūqꝫ vix in tribꝰ aūt qͣtuorvel quinqꝫ capitulis ſententia notabilis ad proferendum iupub-