ad reſtitucōeꝫ eqͣlis tn̄ ẜm ſuā facultatē.D. iij. ſic ꝓcedit̉. vt̓ ꝙ nō ſufficiatreſtituere ſimplum qd̓ iniuſte ablatum eſt. dt̉ em̄ exo. xxij. ſi quis furatus fuerit bouem aūt ouē aut occideritvel vendiderit quinqꝫ boues ꝓ vno bouereſtituet et quatuor ouēs ꝓ vno ouē. ſedquilibet tenet̉ mandatū diuine legis obẜuare. gͦ ille qui furat̉ tenet̉ reſtituere quādruplum vel quintuplū Pͣ. ea que ſcripta ſunt ad noſtra doctrinam ſcripta ſuntvt di. ro. xv. ſed luc̄. xix. zacheus dicit addn̄m ſi quid alique defraudaui reddo ꝙdruplum. ergo homo debet reſtituere ml̓tiplicatū id qd̓ iniuſte accepit Pͣ. nullivōt iuſte auferri id quod dare nō debet.ſꝫ iudex iuſte aufert ab eo qui furatus eſtplus qm̄ furatus eſt ꝓ emenda. gͦ homodebet illud ſoluere ⁊ ita nō ſufficit reddere ſimplū. Sed ꝯtra eſt qꝛ reſtituco reDicit ad equalitatē quod inequaliter ablatum eſt. ſed aliquis reddendo qd̓ accepitſimplū reducit ad equa litatem. gͦ ſolū tenet̉ tm̄ reſtituere qͣntū accepit Rn̄º dd̓ꝙ cū aliquis iniuſte accipit re aliena. duoſunt ibi ꝯſideranda. quoꝝ vnū eſt iequalitas ex ꝑte rei que qn̄qꝫ eſt ſine iniu̓ſtitiavt patet in mutuis. aliud autē eſt iniu̓ſtitie culpa que pōt eſſe etiam cū equalitaterei puta cū aliquis intendat inferre violēciam. ſꝫ nō p̄ualet. qͣntū gͦ ad primū adhibet̉ remediū ꝑ reſtitucōem inqͣntū ꝑ eamequalitas reꝑatur ad quod ſufficit ꝙ reſtituat tm̄ qͣntū habuerit de alieno. ſꝫ qͣntum ad culpā adhibet̉ remediū ꝑ penamcuiꝰ inflictio ꝑtinꝫ ad iudicem ⁊ ideo an̄qͣm ſit ꝯdemnatus ꝑ iudiciū nō tenet̉ plꝰreſtituere qͣm accepit. ſed poſtꝙͣ ꝯdēnatꝰeſt tenet̉ pena ſoluere. et ꝑ hoc patet rn̄ºad primū. quia lex illa determinatiua ē pene ꝑ iudicem infligēde ⁊ qͣꝫuiſ ad obſeruātia in iudicialis p̄cepti nullus teneat̉ poſtxp̄i aduētum. vt sͣ habitū eſt. p̄t tn̄ idē vl̓ſimile ſtatuī in lege humana de qͣ erit eadem racō Ad. ij. dd̓. ꝙ zacheus id dixitquaſi ſuꝑerogare volens vnde ⁊ ꝑmiſerātecce dimidiū bonoꝝ mēorū do pauꝑibusAd. iij. dd̓. ꝙ iudex ꝯdemnando iuſtepōt acciꝑe aliquid amplius loco emendeqd̓ tn̄ anteqͣm ꝯdenaret̉ nō debeat.D. iiij. ſic. ꝓcedit̉. vt̓ ꝙ aliquis debeat reſtituere quod nō abſtulit.ille emī qui damnū alicui infert tenet̉ damnū remouere. ſꝫ qn̄qꝫ aliquis damnificat aliquē vltra id quod accepit. puta cū aliquis effodit ſemīa damnificat eūqui ſeminauit in tota meſſe futura et ſic videt̉ ꝙ teneat̉ ad eius reſtitucōem. 4º aliquis tenet̉ reſtitucōem eiꝰ qd̓ n̄ abſtulioP. ille qui detinet pecuniā creditorisvltra terminū p̄fixū vioet̉ eū damnificarein toto eo quod lucrari de pecuniā poſſet.qd̓ tn̄ ip̄e nō aufert. gͦ videt̉ ꝙ aliquis teneat̉ reſtituere quod nō abſtulit. Pͣ. iuſtitia humana diriuat̉ a iuſtitiā diuina. ſꝫdeo debet aliqͥs reſtituere plus qͣm ab eoaccepit̉. ẜm illd̓ mat. xxv. ſciēbas ꝙ mētovbi nō ſemmno ⁊ ꝯgrego vbi nō ſperſi. giuſtū eſt vt etiā reſtituat homī aliquid qd̓nō accepit Sed ꝯtra eſt ꝙ recompēſacōad iuſtitiam ꝑtinet inqͣntū equalitatē facit. ſꝫ ſi aliquis reſtitueret qd̓ nō accepithoc nō eſſet equale. gͦ talis reſtitucō nōē iuſtum ꝙ fiat Rn̄º dd̓. ꝙ quicūqꝫ dānificat alique videt̉ ei auferre id in qūo ipſum damnificat. damnū enī dỉ ex eo ꝙ aliquis minus habet qͣm debet habere. ẜmplrm in. v. eth̓. ⁊ ideo homo tenet̉ ad reſtitucōem eiꝰ in quo aliquē damnificauit.ſꝫ aliqͥs damnificat̉ dupliciter. vno modoqꝛ aufert̉ ei id quod actu habebat. ⁊ taledamnū ſemꝑ ē reſtituēdum ẜm recompeſacōem equalis puta ſi aliquis danificet alique dirues donū eiꝰ tenet̉ ad tm̄ qͣntūvalet domꝰ. alio mō damnificat aliqͥs aliquē impediēdo ne adipiſcat̉ quod erat inviā habedi ⁊ tale damnū nō oportet recōpeſare ex equo. qꝛ minus ē habere aliquidex virtute qͣm habere actū. qui autē ē ī viāadipiſcēdi aliquid habꝫ illd̓ ſolū ẜm v̓tutē.vl̓ potētiam. ⁊ id̓eo ſi redderet̉ eī vt haberet hoc in actu reſtitueret̉ ei quod ē ablatum non ſimplū ſꝫ multiplicatū quod nōē de neceſſitate reſtitucōis vt dictū ē. tenetur tn̄ aliqua recompeſacōeꝫ facere ẜmꝯdicōem ꝑſonaꝝ ⁊ negociorū. ⁊ ꝑ hoc patet rn̄º ad primū ⁊ ſcd̓m. niam ille qͥ ſemenſperſit ī agro nodum habet nieſſem ī actuſꝫ ſolū in v̓tute ⁊ ſimiliter ille qui habꝫ pecuniam nondū habꝫ lucrum in actū ſꝫ ſolūin v̓tute ⁊ vtrūqꝫ pōt multiplititer impediri. Ad. iij. dd̓. ꝙ deus nihil reqͥrit abhomine niſi bonū qd̓ ipſe in nobis ſeminauit. ⁊ ideo v̓bum illud vl̓ intelligit̉ ẜm prauam exiſtimacōem ſerui pigri qui exiſtimauit ſe ab alio nō accepiſſe. vel intelligit̉ qͣntū ad hoc ꝙ deus requirit a nobis fructꝰdonoꝝ qui ſunt ⁊ ab eo ⁊ nobis ꝙͣuis ip̄adona a deo ſint ſine nobis.D. v. ſic ꝓcedit̉. vt̓ ꝙ nō oporteatreſtituconem facere ſemꝑ ei a quoacceptum eſt aliquid. nulli enī debemus nocere. ſꝫ aliqͣndo eſſet in nocunietum homīs ſi redderet̉ ab eo acceptū veletiam in nocumiētū alioꝝ puta ſi aliqͥs redderet gladiū depoſitum furiolo. ergo nōſemꝑ eſt reſtituēdum eī a quo acceptumeſt Pͣ. ille qui illicite aliquid dedit non