a caſu quo venit. Ea enī materia ⁊ origo negocij nēdū diſcuſſionis examine patefactaq̄dū ꝓponitur cauſa ē dū diſcutitur iudiciū dū finitur iuſticia. vocatur aūt iudiciū quaſiiuriſdictio. et iuſticia quaſi uuris ſtatus. Iudiciū aūt priusinquiſicō vocabatur. vn̄ et auctores iudicioꝝ p̄poſitos qͥſtores vel q̄ſitores vocamusNegociū multa ſignat modo actu alicuius rei cui ꝯtrarium eſt ociū. mō actōnē cauſeqd̓ eſt iurgiū litis et dictū eſtnegociū id ē ſine ocio. negociū aūt in cauſis negociacō inꝯmercijs dicitur ubi aliquiddatur ut maiora lucrētur. Iurgiū dicitur quaſi iuris garrium eo ꝙ hij qui cauſam dicūtiure diſcēptāt. Lis aūt a ꝯtētione limitis prius nomē ſumpſit de qua ꝟgilius. limes eratpoſitus litē ut diſcerne̓t agri.Cauſa aut argumēto a̓ ꝓbationē ꝯſtat. argumnēcū nūꝙͣ teſtibꝰ nūꝙͣ tabulis dat ꝓbacōne ſꝫ ſola inueſtigacōe inueītveritatē. vndc̄m̄ eſt arguinētū argute inuentu. ꝓbatio autē teſtibꝰ et fide tabulaꝝ conſtat. In om̄i qͦꝫ negocio hec ꝑſone querūtur. iudex accuſa-

tor reus et tres teſtes. iudexdcus quaſi ius dicēs ppl̓o ſiueꝙ iure diſceptet. iure aūt diſceptare eſt iuſte iudicare. nōeſt ergo iudex ſi nō ē in eo iuſticia. Accuſator vocatus ē qͣia cauſator qꝛ ad cām vocat eūquē appellat. Reus are qͥ petitur nūcupatur qꝛ quāuis ꝯſcius ſceleris nō ſit reus tn̄ dicitur ꝙͣdiu in iudicio ꝓ re aliqͣpetitur. Teſtes antiqͥtus ſuꝑſtites dicebātur eo ꝙ ſuꝑ caeſtatu ꝓferebatur nūc ꝑte ablata noīs teſtes vocātur. Teſtes aūt ꝯſideratur ꝯdicōe naturā et vita. ꝯdicōe ſi liber nōẜuus. nam ſepe ẜuus mētu dominātis teſtimoniū ſupprimitveritatis. natura. ſi vir non femina. nā variū et mutabile ſꝑfemina ꝓducit. vita ſi mnoceet intēger actu. nā ſi vita bona defuerit fide carebit. nō enīiuſticia p̄t cū ſcelerato hoīe habere ꝯmerciū. Idem.AActū d̓r inter ꝑtes expace cōueniēs ſcriptura legibus ac moribꝰ ꝯprobata dictū pactum quaſi ex pace faCctū. Edem in eodē.Vs dc̄m ē a iure poſſidēdo. h̓ enī iure poſſidetur qd̓ iuſte h̓ iuſte qd̓ bn̄ qd̓ aūt male

a ¶ Iudiciū. et ſic videtur ꝓceſſuꝫ tꝑis mutare nomen et exemp̄lificat deuidicio de tercia ꝑte etiā fori. ꝑtē fori. et ita ex iſtis tribꝰ ꝑb Iuſticia. hic exēplificat ſcd̓am­ tibus ꝯſtat forus ut dictū ēet ide eſſe vidētur iſta tria in ſubſtātia ſꝫ aliādenoīacōnē aſſumūtdiuerſo tꝑe. iudiciū eſt legitimus actus duaꝝ ꝑſonaꝝ actorisc ¶ Iudiciū. et rei ſuꝑ eadē qōe ſub eodē iudice tractata. Lau.d Iuſticia. iuſticia eſt ꝯſtās et ꝑpetua volūtas ius ſuū vnicuiqꝫtribuēs. inſti. de iuſticiaet iur̓. in pnͥ. et. s. in pnͥ. li.bri in ꝯſti. greg̓.e Iuris ſtatus. lex enīdicitur ſtatus iuris et nature qꝛ ꝑ ſnīam ius noncōſtituitur ſꝫ ſtatus iurisdeclaratur. ff. ſi ſerui. ven.ſicut. §. ſꝫ ſi queritur.f ¶ Negociū. qꝛ ſupra fecit mentionēde negocioibi origo negocij ⁊c. oſtēdit quid ſit negociū quaſi negās ociū.g ¶ Cauſe. in hac ſignificatione ſumtur. s. ubidicit. origo negocij.h Iurgium. h̓ exponitqd̓ dixit. s. e. ſcꝫ qͥd ſit iutgiūlitis.i¶ Diſceptatū. ar. ꝙ iurgia nō ꝑ tineant ad p̄ſbiteros. qꝛ nō tenētur eſſeiuris periti. xxxviij. di. q̄ipſis. nec aduocare pn̄tniſi in certis caſibꝰ. s. depoſtulā. c. ul. ſecus de archidiacono. xxv. di. c. i..v̓. ar̓diacōnus. ℟.k ¶ Lis. qꝛ fecit mentionē litis. s. ubi dixit iurgiū litis. exponit modoquid ſit l̓is. lis enī ciuilēcauſam oſtendit tantū etnō crimīalē. ff. e. ti. litis.l¶ Virgilius. ar. habeshic ꝙ poſſumus induce̓ꝓ nobis libros gentilium ſiue paganoꝝ. xxx.vij. di. ſi quid veri. et. i. q..i. dn̄s declarauit. ibi. ſi ergo. bernh̓.m ¶ Arguinēto. argumētū vocat naturalē ꝓbationē que ſit ꝑ localē argumētacōnē. et ita eſt ar. ꝙin iudicio valet naturalisꝓbatio ar. ꝯtra. i. di. cōſuetudo. et. s. de elc. bone..j. ibi. negātis factū ꝑ rerumnaturā ⁊cͣ. a cōtrario et nō ꝑ teſtes velinſtra ut lr̄a ſequēs dicit. vn̄ dicit tabulis id eſt inſtr̄is.n ¶ Tabulaꝝ. hic equiꝑantur teſtes et inſtr̄a qꝛ parē vim habentin litibꝰ exercendis. C. de fi. inſtru. in exercēdis.o Negocio. nō notorio qd̓ exercetur in forma iudicij.p Teſtes. ar. cōtra. iiij. q. iij. §. ubi numerus. et. ij. q. iiij. c. i. et. s. deteſti. licꝫ vniu̓ſis. ubi d̓r. in ore duoꝝ ⁊cͣ. p̄t dici qd̓ hic dicit tres teſtes ꝓpter triplicē modū ꝓbādi ſcꝫ ꝑ teſtes inſtr̄a et argumēta dequibꝰ p̄miſit. vel potius dicas cōfeſſionē qꝛ qd̓libꝫ iſtoꝝ triū legitimā facit ꝓbacōnē ſiue ꝑ teſtes inſtr̄a et ꝯfeſſionē. s. dereſti. ſpol̓.cū ad ſedem. in fi. . q. ij. c. i. et ſupple h̓ bonus. quia qn̄qꝫ malusq ¶ Iudex. ſic. xxiij. eſt iudex. iij. q. vij. c. iudicet. et. Cul. qꝛ et prome̓ritis ſubditoꝝ diſponitur adeo vitā rectorū. ij. q. vij. c. i. et. vj..q. i. ex merito. et. viij. q. i. audacter.Reus. a re. et nō a reatu. xv. q. iij. c. ul. et. iij. q. xi. nō eſt.¶ Ablata. eſt h̓ figura que d̓r auferiſis cū pnͥcipiū dictōis aufertur ẜm ꝙ ptꝫ hic. Eſt et figura alia q̄ d̓r ꝓſopopeia id cōfirmationoue ꝑſone. de cō. di. iiij. queris ame. verſus fi. Itē anthonomā ſiacū ꝑ excellentiā aliquid alicui attribuitur qd̓ eſt ꝯmune pluriū. utcū dico apoſtoſus intelligitur paulus. xxxij. q. vij. apl̓s. et cū dicourbs intelligitur roma. s. de pe. et remiſ. ſignificauit. Smnodoche cūps ponitur ꝓ toto. xxxij. q. iiij. meretrices. xiiij. q. v. penale. Antiteſis cum ponitur caſus ꝓ caſu. lxxv. di. ordinacones. xviij. q. ij.quidā. Liptote cū plus d̓r et minus ſignificatur. xxxij. q. vij. quid

in om̄ibꝰ. Pleonaſmos. cū ſuꝑabundat dictio ut ipſe vidit oculomonachū regularē. xx. q. iij. pn̄s. Themaſis. cū eadē dictio interdicitur. ff. de mino. l. qd̓ ſi de ſpēali. ff. de rei ven. ſi poſt acceptum.Sincōpa. cūquid aufertur de medio dictōnis. viij. q. i. adu̓dacterꝓ audaciter. Ironia. cū quid ꝑ deriſionē id eſt ꝑ ꝯtrariū d̓r. o quanintegeritas. xi. q. iij. ad menſam. Effexegeſis. id ē expoſicō p̄cedētis ſermonis. xlvij. di. qm̄. Item antropoſꝑatos. cū aliquid attribuitur deo qd̓ debetur homini. xxiiij. q. i. odi et ꝓieci. et. s. de rebꝰ ec. alie .ſ.quis p̄ſb̓roꝝ. ala.t ¶ Si liber. quia ſeruusteſtis eſſe nō p̄t. iiij. q. iij.ubi. § itē ſerui. ſed liberiut ibi d̓r. v̓ſi. itē liberi. et.C. de teſti. aut̓. ſi dicat̉.u¶ Dominātis. iiij. q. iij.v̓. itē idon ei. et. xi. q. iij.quatuor.x Femina. hoc intelligein crinminali in quo caſumulier teſtis eſſe non p̄tẜm canones. xxxiij. q. v.mulierem. ſꝫ in ciuulibꝰ etin mr̄iimonialibꝰ bn̄ ferūt teſtimoniū .s. de teſti. tā lr̄iſ et. c. ſuꝑ eo. ar.ꝯtra ꝙ poſtint in crimīali. xv. q. iij. ex eo. ſꝫ aliudẜm legeſ. tn̄ in crimīe excepto ẜm canonēs admittitur mulier etiā male famē ad accuſacōneꝫ.s. de ſimo. tāta. et inquiſicōne admittitur ad teſtimoniū ſiue denūciacōne. ut. s. de teſti. tā lr̄is. e..c. qm̄. Itē in teſtamētismulier nō admittitur. inſti. de teſta. C. teſtes.y ¶ Iariū. C. de in of. teſfilia. et ar. C. de inſti. ⁊ ſb̓ſti. rep̄hendēda. (v̓ſusQuid leuiꝰ fumo flamēquid flamīe vētuſ. Quidvēto mulier quid muliere nichil.)z ¶ Integer. qꝛ debet eſſeteſtis bone fame et ſmeom̄i ſuſpicōe. ij. q. vij teſtes. infamis repellitur.s. de teſti. cogē. p̄terea.a ¶ Carebit. id ē nō credetur iuramento ſuo. ar.vij. q. v. nō p̄t.b ¶ Scelerato. cū ſit virtus. xxxij. q. i. cū renūciatur. et ē ſūmū bonū in vita (cole̓ iuſticiā) xij. q. ij. cū deuotiſſimā.P qꝛ ſepe interueīt ſcriptura. et ad ꝓbacōnē pacti interponit̉.Actū. ſcriptura. et etiā ſmne ſcriptura pactū fit. ſꝫ hoc ideo dicitd ¶ Legibꝰ. aliter nō vale̓t niſi ẜm leges fieret. ff. de pact. iure gentiū. §. p̄tor ait. et. C. e. ti. ꝑ acta.e ¶ Pactū. d̓r pactū duoꝝ vel pluriū ꝯſenſus in idē. ff. de pac. l. iSs dictu. iure. hec v̓ba habes. xiiij. q. iiij. quid dicā. in fi.¶ Qd̓ iuſte. nō tn̄ ecōtra ẜm leges. qꝛ iure poſſidet quimāſa fide p̄ſcripſit nō tn̄ iuſte. s. de p̄ſcrip. vigilāti. ſecus ẜm canonesqꝛ qui mala fidē hꝫ nō p̄ſcribit. e. ti. qm̄ omē.hAlienū. id eſt alijs debitū. ſicut hij. et. xiiij. q. iiij. quid dicā.iMale aūt. ut auari. xlvij. di. (vſus. Qui ſūt quirebꝰ nūquaꝫpotiūtur. auari. Qui ſūt quiminui ſua nō patiūtur auari.)k ¶ Preſumit. id eſt inuadit.Au̓ſa. primitie. quid ſint primitie d̓r. s. de dec̄. c. i.m ¶ Ecc̄iaꝝ. ſꝫ quid appellatur hic ecc̄ia. dn̄s alber. dixit ꝙ bonaip̄a ſūt loci cōcluſi muro ad inſtar vacātis hereditatis que vicemobtinet ꝑſone. ff. de acqui. re. do. hereditas. Alij dicūt ꝙ ſūt vnu̓ſitatis illius loci. ar. xij. q. ij. nulli liceat. hug̓. dixit ꝙ res iſte ſuntdei et cū oīa ſint eius iſta tn̄ ſpēalius. ar. i. q. iij. ſaluator. xvi. q. i. incanonibꝰ. xxiij. q. viij. ꝯuenior. xvi. q. vij. om̄es decime. et. s. de deci.tua. ij. ubi d̓r ꝙ deus in ſignū vniu̓ſalis dominij decimas ſibi retinuit quaruſū dn̄s clericis cōceſſit. R.n ¶ Eicitis. et etiā de illicitis p̄t fieri elemoſma dūmodo trāſferatur