¶ Titulus¶ Tertius
vniuerſam terrā egipti. ⁊ dedit ei anulū ſuuꝫin manu eius ⁊cͣ. Et vt habet̉ diffuſe hiſtoriaGen̄. xlj. Et p̄t expoī ⁊ abaptari iſtd̓ ad quēlibet dn̄m tꝑalem ⁊ iuſtū principeꝫ. Ubi ſciēdū. vt dicit gelaſiꝰ papa. ꝙ duo ſūt quibꝰ prīcipalit̓ regit̉ hic mundus. auctoritas .ſ. ſacrapontificum. ⁊ regalis pt̄as. in quibꝰ tanto eſtgrauius pondꝰ ſacerdotū: quāto ꝓ ip̄is regiminibꝰ hoīm in futuro examīe deo reddituriſūt ratōem. diſ. xcvj. duo. Ex hoc pꝫ ꝙ iſta dominia ⁊ principatꝰ ſubalternant̉ ⁊ nō ſūt paria: ſꝫ tꝑale dominiuꝫ eſt ſub eccleſiaſtico ſeuſpūali: quia imꝑator qͥ dicit̉ dn̄s orbis ⁊ prīceps abſolute. eſt ſub papa. ⁊ ab eo iudicat̉ ⁊ꝯfirmat̉ ⁊ deponit̉. Iſta ſunt duo luminariaGen̄. j. poſita in firmam̄to celi. lumīare maiꝰſ. pontificatus. ⁊ minꝰ .ſ. imperij principatꝰ:qͥ vt luna lumē recipit a ſole. ita ip̄e ſua claritatem habet a papa. Preeſt tn̄ lumīare maiꝰi. ſol diei. qͣſi .ſ. principale exercitiuꝫ pape eſtcirca ſpūalia ⁊ aīas. Luminare minꝰ .i. lunapreeſt nocti ad eam illuminandā: qꝛ imperiū⁊ ſecularis dignitas eſt circa tēporalia ⁊ corꝑalia. ⁊ vnum debet iuuari ꝑ alteruꝫ ī gubernatōne ⁊ directōne mundi. Unde Nicolaꝰ papa. Cū ad verum ventū eſt .i. ad diſcuſſionemperi .ſ. ad tp̄s xp̄i: vltra ſibi nec imꝑator iurapontificatus arripuit: nec pōtifex nomē imꝑatorū vſurpauit (qm̄ ideꝫ mediator dei ⁊ hominū hō xp̄c ih̓us actibꝰ ꝓprijs et dignitatibꝰdiſtīctis officia pt̄atis vtriuſqꝫ diſcernit propria) volens medicinali hūilitate ſurſū efferri: nō hūana ſuꝑbia rurſū in inferna demergi. vt ⁊ xp̄iani imꝑatores ꝓ eterna vita pontificatus indigerēt. ⁊ pontifices ꝓcurſu temporaliū tantū modo rebꝰ imꝑialibus legibusvterent̉ (quatenꝰ ſpūalisʳ actio a carnalibusdiſtaret in curſibus et deo militans mīme ſecularibus ſe negotijs implicaret) ac viciſſimnon ille rebus diuīs p̄ſidere videret̉: qui eſſetſecularibus negotijs implicatꝰ. diſ. xcvj. Cuꝫad veꝝ. Idem Ciprianꝰ diſ. x. Et dicit ibi glo.ꝙ ſūma nobis a deo ꝯceſſa ſunt dona .ſ. ſacerdotium et imꝑium. vt habet̉ in autētico qūooportet ep̄os ī principio coll̓. iij. Et de papatu quidē ⁊ alijs p̄laturis eccleſiaſticis dicit̉ inſuis titulis ¶ Nunc aūt de principatibꝰ ſecularibus agendū: quoꝝ primus ⁊ principalit̓dicit̉ imꝑator. deinde reges. duces. marchiones. comites. ⁊ barones. Et vbi ꝑ plures ciuitates regunt̉ et ad tēpꝰ officiū durat nō ꝑpetuo: conſules priores antiani. vel alijs noībꝰnūcupant̉. Et imperiū quidē ſeu monarchiamūdi: diuerſis tꝑibus fuit apud varias natōnes ⁊ in diuerſis ꝑtibꝰ mundi. ¶ Quatuor eīmonarchie fuerūt figurate ꝑ qͣtuor aīalia: q̄vidit Daniel propheta exire de mari magnoDaniel̓. vij. Prima em̄ ſil̓is leene fuit monarchia aſſiriorū que cepit a nino. ⁊ finita eſt in
Galthaſar. vt patet Dan̄. v. c. Secunda ſil̓isvrſo fuit ꝑſaꝝ ⁊ medoꝝ: q̄ īchoata ē in Tiro⁊ termīata ī Dario vltīo deuicto ab alexādromagno. Tertia fuit grecoꝝ ſil̓is pardo: q̄ initiū ſūpſit in Alexādro ⁊ qͣſi in eo finē habuitdiuiſū eſt dominiū eius pꝰ mortē in plures reges. vt patꝫ. j Mach̓ .j. Quarta fuit romanoꝝſimilis ferocis beſtie diſſimilis alijs. Huiꝰ prīcipiuꝫ fuit in Iulio ceſare qui ſibi vſurpauitimperiuꝫ: ſed ꝑfectōnem habuit in ſucceſſoreeiꝰ īmediato octauiano. Romani aūt ip̄i ortūhabuerūt a romulo. qui primꝰ orbē romē cōdidit ꝑuā tūc ī monte auentino. tꝑe achas regis iude. Et hoc fuit a creatōe mūdi āno. iiij.milia. ccclxxxviiij. ⁊ pꝰ ſeptingentos. l. annosab ip̄ius vrbis prima edificatōnē: natus ē ih̓sxp̄c. āno imperij ip̄ius octauiani. xlij. Et primo quidē roma recta ē ⁊ gubernata ꝑ reges:qui ſeptē fuerunt ſibinuicenm ſuccedentes īcipientes a romulo ⁊ terminantes ī Tarquiniū ſuꝑbum. Deinde ꝑ cōſules duos qui creabant̉ ꝑ annuꝫ: quibꝰ aliqn̄ additi ſūt tribuni⁊ pretores. demū ꝑ imꝑatores et adhuc ꝑmanet talis monarchia. Nā imꝑator dicit̉ rex romanorū. mutata eſt tn̄ monarchia ꝙͣtum adlocū. Nā ſedem imperij romani que erat ī occidente .ſ. rome Conſtantinꝰ imꝑator ꝯuerſꝰad fidem ſub quo imperiū collū ſuppoſuit iugo xp̄i: trāſtulit in orientē .i. conſtātinopolīab eo amplificatā. ⁊ ab ip̄o poſtea denoīataꝫcirca ānos dn̄i. ccl. vel circa. Et cū ſedeꝫ ſūmipontificatꝰ Silueſtro et ſucceſſoribꝰ in vrbedimiſit: multis ciuitatibꝰ ⁊ ꝓuincijs in ÿtaliaſibi donatis. Deinde imperiū romanoꝝ trāſlatū eſt de Canſtātinopoli ī franciā ꝑ Adrianū papaꝫ. collato imꝑio karolo magno regifrancoꝝ: qꝛ ÿ̓taliā liberauit de manu ⁊ dominio longobardorum ⁊ multū exaltauit xp̄ianitatē. ex bellis victorioſus cōtra infideles p̄cipue ſarracenos. Et hoc anno dn̄i octingenteſimo vel circa. Demū trāſlatū eſt imperiuꝫde francia in Almaniam. Dato imꝑio primoottoni. anno dn̄i nongenteſimo vel circa. Etapud eos durat adhuc āno ī qͦ ſumꝰ .ſ. Accccxlviij. Sꝫ hoc mutatū ē ꝙ vbi priꝰ imꝑiū dabat̉ ꝑ ſucceſſionē ſuccedentibꝰ filijs ꝑentibusſuis. ꝑ papā ordinatū eſt. ꝙ detur ꝑ electōeꝫ:que fit a ſeptē p̄latis ⁊ ꝯfirmat̉ ꝑ papā ⁊ pereū coronat̉. Poſt imꝑatorē ſūt reges pluresin ppl̓o xp̄iano. vt rex francie. rex anglie. rexaragone. rex caſtelle. rex nauarre. rex portugalie. rex ſicilie. rex dacie. rex cipri. Et cumom̄s dn̄i ⁊ reges deſeculares deberent eſſe ſubīꝑatore. multi tn̄ reges nō recognoſcūt euꝫ vtſuꝑiorē ſuū tuētes ſe vel priuilegio ſiue alioiure vl̓ potiꝰ de fct̄o. vt rex frācie. ⁊ dux venetiaꝝ ⁊ alijdn̄i. De qͦlibet gͦ prīcipe iuſto ſiuaīꝑatore ſiue rege ſiue alit̓ rectori p̄t illd̓ diciConſtituit eū principē ⁊cͣ. Et de hac materia