mone conſcripta. C. de noͣ. co. cōpo. cōſtitutione .i. laurē. incaptione .i. errore. lau. uel fraude. hu. priuato ſcilicꝫ principaliter. nam etiā pro priuato cōmodo leges facte ſunt. naꝫ lexdicit ꝙ intereſt reipublice ne quis re ſua male utat̉. inſtit. dehis qui ſunt ſui uel alie. iu. §. ſed hoc tēpore. lau. conſcripta.uidetur ꝙ inconuēienter yſi. qualitatem legis ponēde deſcribat hic dicens erit autē. ⁊cͣ. sͣ. e. di. i. conſuetudo. v̓. porro ī tribus cōditionibus qualitatē legis exēplificat dicens. lex eritomne. ⁊cͣ. ut ibi. ergo ſuꝑflue hic legis conditionē multiplicat. preterea iuſtitia eſt pars honeſtatis ut dicit Tulius in pͥmo de offic̄. ergo poſtqͣꝫ hoc dixerat honeſta ſuꝑflue addit̉iuſta preterea ẜm yſi. lex ſcripta contra conſuetudinem diuiditur. nō ergo in hac diffinitione legis debuit poni qd̓ eſſꝫcontra conſuetudinē patrie. preterea neceſſariū dicit̉ dupliciter .ſ. id quod eſt neceſſariū ſimpliciter ſcilicꝫ quod īpoſſibile eſt ſe aliter habere. ⁊ huiuſmōi neceſſariū non ſubiacꝫ humano iudicio unde talis neceſſitas ad legē humanā nō ꝑtinet. Eſt autē aliud neceſſariū ꝓpter finem. ⁊ talis neceſſitasidē eſt quod utilitas. ergo utrūqꝫ ſuperflue ponitur. neceſſaria ⁊ utilis. ad hoc dicendū eſt ẜm Tho. ꝙ vniuſcuiuſqꝫ reique eſt ꝓpter finē. neceſſe eſt quod forma detinetur ẜm ſuaꝫꝓportionē ad fi. ſicut forma ſerre talis eſt qͣlis cōuenit ſectioni. quelibet eniꝫ res recta ⁊ menſurata oportet ꝙ habeat formam ꝓportionalē ſue regule ⁊ menſure. lex auteꝫ humanahabet vtrūqꝫ. quia eſt ⁊ aliud ordinatū ad finem. ⁊ ē quedāregula uel menſura regulata uel menſurata quadā ſuperiorimenſura. que quidē eſt duplex .ſ. lex diuina. ⁊ lex nature. utpatet ex ſupra poſitis. finis autē humane legis eſt utilitaſ hominū. ⁊ ideo yſi. in cōditione legis. sͣ. e. di. i. cōſuetudo. primo quidē tria poſuit .ſ. quod. religioni cōgruat inquātuꝫ ēꝓportionata legi diuine. ſecūdo ꝙ diſcipline cōueniat īquātuꝫ eſt ꝓportionata legi nature. tertium ꝙ ſaluti ꝓficiat inqͣꝫtuꝫ eſt ꝓportionata utilitati humane. ⁊ ad hec tria oēs cōditiones quas in hoc. c. ponit yſi. reducunt̉. nā cuꝫ dicit̉. honeſta refert̉ ad hoc qd̓ religioni cōgruat. quod autē ſubdit̉.iuſta poſſibilis ẜm naturā ẜm conſuetudinē patrie loco temporiqꝫ cōueniens additur ad hoc ꝙ conueniat diſcipline.Attēditur enī humana diſciplina. Primū quidē quantuꝫad ordinē rationis que importat̉ inquātū dicit̉ iuſta. ſecūdoquātū ad facultatē agentiū. debet enī diſciplina conuenienseſſe vnicuiqꝫ ẜm ſui poſſibilitatē obſeruata etiā poſſibilitatenature. nō eniꝫ eadē imponenda ſunt pueris que imponuntur uiris ꝑfectis. ⁊ ẜm humanā conſuetudinē. nō enī poteſthomo ſolus in ſocietate uiuere alijs morē nō gerens. ⁊ adde quod dixi. sͣ. c. ꝓxi. in glo. uidetur ex hoc tertio quantuꝫad debitas circūſtantias dicit. loco tēporibuſqꝫ conueniensquod uero ſubditur neceſſaria utilis ⁊cͣ. refertur ad hoc qd̓expediat ſaluti ut neceſſitas referat̉ ad remotionē malorumutilitas ad cōſecutionē bonoꝝ. manifeſtatio uero ad cauenduꝫ nocunentū quod ex ipſa lege poſſet ꝓuenire. ⁊ quia lexordinat̉ ad bonū cōmune ut. sͣ. dictū eſt. ⁊ hoc ipſum in hacparte ultima determinationis oſtendit̉. ⁊ per hoc patet reſpōſio ad obiecta. ¶ in glo. aliter eniꝫ ibi. iuſtū. adde. ⁊ dic̄ auguſti. in libro de libero arbitrio. lex eſſe non uidetur que iuſta non fuerit. arg. ad hoc. xxiij. q. ij. c. i. exͣ de uer. ſig. forus.§. in omni. ⁊ dicit yſai. x. ve qui condūt leges iniquas. ¶ inglo. ne aliquis ibi eā. interpretari. adde. xiiij. q. iij. pleriqꝫ. ff.de legi. contra legem. io. de fan.Deo autē. Hic incipit tertia pars di. in qua ponitꝙ leges per deſuetudinē abrogant̉. ⁊ per conſuetudinē cōfirmant̉. ⁊ hoc ꝓbatur per quattuor auctoritates. io. de fa. ipſa conſtitutione .ſ. generali. liberum .ſ. inferiori iudici. arg. viij. q. ij. c. ij. in fi.N iſtis legibus cōdendis. de his inſtituendis. indicent .ſ. principes. ⁊ ſubdit hu. ⁊ dic ſubditi .i. proceres pallatij cū quibus princeps debet leges conIIIIdere. C. de legi. l. humanū. Inſtitute a principe. h. ac confirmate aſſenſu aſtantiū cū ꝓmulgant̉ in conſiſtorio pape uelimperatoris poſſunt alij cōtradicere. multa enī conſilij moderatione ⁊ maturitate diſcuti debēt in cōſiſtorio lex ante cōſtitutionē. xxxv. q. ix. apoſtolice. ſed poſtqͣꝫ cōmuni cōcilio ⁊aſſenſu fuerint recepte ⁊ approbate nō poſſunt uel illi .ſ. clerici uel iſti .ſ. collaterales principis cōtradicere uel de ipſis iudicare ẜm hu. Uel dic firmate de facto. nam de iure firmateſunt ex ipſa inſtitutione. xxv. q. ij. poſtea. xxvij. q. i. omēs femine. viij. q. ij. dilectiſſimi. liiij. di. ſi quis autē. dic tu ẜm lau.ut. jͣ. ꝓxi. §. quoniā iſte cōcordantie nō bene probant ad qd̓inducunt̉. de ipſis iudicare utrū ualeant uel non. ber. ſed ẜmipſas .i. eas ſequēdo ber. hu. iij. q. vij. iudicet. ¶ in glo. arg.ꝙ ſemel. in fi. adde. ⁊ dicas ꝙ hec littera loquitur de inferiori iudice. nā ſi inferior iudex uellet aliquid ꝓponere. quarelex illa nō debet condi facilius audiretur primo qͣꝫ poſtea.ad hoc ar. xxxi. di. nicena. nam multa impediunt ꝓmouendum. ⁊cͣ. xv. q. i. c. fi. ẜm lau.Eges ꝓmulgant̉ .i. de nouo creātur. approbātur.ideſt in iudicio populi recipiunt̉. ff. de legi. de quibus. §. inueterata. ipſe cōfirmant̉. vn̄ ſi cōſtitutio n̄eſt moribus utentiū approbata illi qui eā nō obſeruant nondicunt̉ trāgreſſores ut hic ⁊ ſic ītelligūt. b. ⁊ goſ. ⁊ inno. exͣ d̓tre. ⁊ pace. c. i. ⁊ facit ꝓ hoc ſatis plane. xxviij. di. §. ecce hacv̓. illud autē. gre. ⁊cͣ. in prin. ibi uel quia eccleſia illa ⁊cͣ. nā adhoc ut cōſtitutio ſuū habeat effectū ⁊ confirmationē requiritur ꝙ ſit moribus utentiū approbata. ut hic patet ⁊. jͣ. eo. §.vlti. in prin. ⁊ h̓ adde qd̓ ibi dicā. Sed ſi ſubditi nollent acceptare rationabilē conſtitutionē conſtituēs eos ad hoc cōpellere pōt. ⁊ ſic factū fuit. xxiiij. q. v. de liguribus. ut ibi patꝫin caſu cū alias eius poteſtas eſſet deluſoria. Sed p̄miſſisuidet̉ cōtradicere quod no. xvi. q. iij. poſt quingētos. alias īcipit inter cetera. ſed illā glo. intellige ẜm ea que p̄miſſa ſuntſed hoſti. dicit ꝙ iſtud cū ſimilibus intelligendū eſt in ill̓ ſtatutis ſiue legibus que nō ſunt p̄ceptorie ſed ſimplices. exemplū exͣ de ma. ⁊ obe. ſtatuimus. ſed in p̄ceptorijs ſecus. ꝓutno. ſatis in. c. prece. de tre. ⁊ pa. c. i. ꝓ hac ſententia uideturoptime facere. lxxxij. di. ꝓpoſuiſti. v̓. ſed ea ibi uideas. ⁊ facias vim in textu. ⁊ v̓. ſi quis autē. Itē quia iuſſa rōne eccleſieſeruare tenemur ꝑ obedientia. xij. di. c. ij. in prī. ⁊ qui nō obſeruat peccat. lxiiij. di. quia. ⁊ adde quod dicā. xvi. di. c. fi. infi. ⁊. xix. di. in prin. in addi. dic clarius ⁊cͣ ibi uideas. ¶ Ingl. ibi de. v̓. ſi derogat̉. adde. ⁊ dicas ꝙ lex rogat̉ cū ꝓferturſubrogat̉ cū aliquid ei addit̉. abrogatur cū una cū parte detracta alia ei additur. cōfirmatur moribus utentiū. ⁊ ſi populus uel clerus uellet deuiare a rōne uel fide poſſet compelliut impleret ꝙ princeps vult cū papa habeat plenitudinē poteſtatis. ut. ii. q. vi. decreto. exͣ de aucto. ⁊ uſu pal. ad honorēvnde ſi deuient a rōne uel fide cōpelli poſſunt. lxij. di. docēdus. alias nō debet ẜm hu. ¶ in. e. gl. ibi ſed ſola ſciētia pape. adde. alij dicunt cōtra. ut dicā. xij. di. conſuetudo. ⁊ iō dicebat io. de fa. in papa certum eſt ꝙ requirit̉ eius conſenſusexpreſſus ⁊ eſt neceſſarius cū ipſe nō ex trāſlatione popl̓i ſꝫex dominica iuſſione ⁊ conciliorū auctoritate ſuā habeat iuriſdictionē. xi. di. cōſequens. xvij. di. hinc. de hoc etiā dixi. sͣij. di. c. i. ibi uideas. ⁊ de hoc etiā no. xi. di. in princ̄. ⁊ ibi dicam. ſed pro iſta ſentētia quā tangit glo. facit. ff. de legi. de ꝗbus. in fi. cū idē operet̉ tacitus cōſenſus quod exp̄ſſus īmoplus quādoqꝫ. ut notari cōſueuit. liiij. di. ſi ſeruus. ¶ in. ea.glo. ibi rationabilis. adde. dicit hoſti. utrū cōſuetudo ſit rationabilis uel nō relinquo iudici cū nec certa regula poſſꝫ tradi. de hoc noͣ. in ſumma de cōſue. §. i. v̓. bene dixi. ⁊cͣ. urbisrome archiep̄us. ſic etiā nominat̉ papa. v. q. iiij. c. ij. in ipſiꝰ.⁊. C. de ſum. trini. l. auctor. in prin. aliquādo appellat̉ patriarcha. xxij. di. c. vlti. aliquādo etiā appellat̉ romanus pontifex. extra li. vi. de conſti. c. i. aliquando appellatur ep̄us .i. q.