Liber

cipato iā filio nati fuiſſentª: ſub ꝯditione eos heredes īſtituere vt emācipent̉ a pr̄e ꝓdigo. ¶ Sed ꝗd ſinec ad hecᵇ ꝯſenſurusᵉ eēt ꝓdigus.Sed ꝑ oīaᵇ iudicium teſtātis ſequēdū ē. Ne quē pr̄ vero conſilio ꝓdigū credidit: eum magiſtratus propter aliquod forte ſuum vitiuꝫᵉ idoneum putauerit.G Aius.Urator furioſi nullo modo libertatē p̄ſtareᶠ pōt. Ꝙˢ ea resex adminiſtratione nō ē. Nā in tradēdo ita res furioſi alienat: ſi id adadminiſtrationē negocioꝝ ꝑtineat.Et ideo ſi donandi cauſa alienet:neqꝫ traditio quicquam valebit: niſi ex magna vtilitateʰ furioſi de cognitione iudicis faciat.¶ Explicit̓ liber xxvij. digeſtoꝝ ⁊⁊ tertiꝰ huius. Incipit liber. xxviij.digeſto. ⁊ quartus huius.¶ De teſtamentisᶠ ⁊ qui teſtamentum facere poſſunt: ⁊ quemadmodum teſtamenta fiant.TXpianusEſtamētū eſt voluntatis noſtre iuſta ſnīaᵏ deeo qd̓ quisˡ poſt morL7temª ſuam fieri velitⁿ.

Ti Abeo.N eoº ꝗ teſtat̉ eiꝰ tꝑis qͦ teſtm̄faciat integritas mētis nō corporis ſanitas exigenda ē. IDē.Eſtamentiʰ factio nō priuati:ſed publici iuris eſt. Ideoqꝫᶜforma eius priuatoꝝ pactis non leditur.G Aius¶ Iqueramus an valeat teſtamentū: in primis animaduertere debemus: anis ꝗ fecerit teſtm̄hūerit teſtī factionēʳ. Deīde ſi hūerit reꝗremꝰ an ẜꝫ regulasº iuris ciuilis teſtatus fit. U. LpianusUa etateⁱ teſtamētū maſculivel femine facere poſſunt vidęamus. ⁊ verius eſt in maſculis ꝗdē quartū decimū annū ſpectandū.In feminis vero .xij. completumᵛ.¶ Utrū autē exceſſiſſe debeat ꝗsxiiij. annuꝫ vt teſtamentum facerepoſſit an ſufficiat compleſſeᵗ. ponealiquem calendis ianuarijs natumteſtamētū in ipſo nataliʸ ſuo feciſſexiiij. anno. an valeat teſtamentum:Dico valereᶻ. ¶ Plus arbitret ſi p̄die calēdarū fecerit poſt ſextāhoram noctisᵇ valere teſtamentū.Iam enim compleſſe videt̉ annuꝫ

a ¶ Fuiſſent. ⁊ ita ſūt ī ptāte ſui pr̄is: ut īſti. ꝗ. mo. pa. po. ſol. §. fi. ſed pr̄ iō eosſub cōditiōe emācipauit ne ſuo pr̄i querāt quē auus ꝓdigum reputauit. ac.b ¶ Ad hec .i. emancipationem. ac.c ¶ Conſenſurus. nec etiā cogi poterat: ut inſti. dicto ti. in fi. ac.e ¶ Uitiū. qꝛ p̄cio corruptꝰ ut. sͣ. dixi .ſ. magid ¶ Sꝫ ꝑ oīa. nūc ſoluit. ac.ſtratꝰ. ⁊ ſic ē. C. d̓ ſpō. l. iij. Itēnota de pr̄ni teſtimonij auctoritate ſic inſti. de excu. tu. §. i.ea que ſunt adminiſtraUrator. Curator pōttionis: nō ea q̄ ſapiūt donationem. h. d. Bal.¶ ¶ Curator. preſtare. qꝛ ea res⁊c. vt ⁊ .jͣ. d̓ manu. l. ẜuꝰ fugitiuꝰ. ⁊. C. ꝗ ma. non poſ. l. pe.⁊ .sͣ. e. l. ab agnato. ac.Qd̓ .i. quia. ac.h ¶ Utilitate. vt matri ⁊ ſimilibus: vt. sͣ. de tu. ⁊ ra. diſtra. l.i. §. ſꝫ nōnullos. ⁊ de admi. tu.l. cum plures. §. cum curator ⁊.l. tutor ẜm dignitatem. §. fi. ⁊.l. tutor ad utilitatem. ac.i ¶ De teſtamētis ⁊c. Qꝛ tutores de ꝗbus predixit danturin teſtamentis de his ſuppōit.⁊ hec ē ꝗnta pars digeſtoꝝ: vt.C. de uete. iure enuc. l. ij. §. ꝗntus. ⁊ premittit diffinitionem:ut. jͣ. e. l. i. ne illotis ut ita dixerim manibus protinus materiam interpretationis tractaretut. sͣ. de orig. iu. l. i.EſtamentumHic ponit̉ diffinitio teſtamēti ⁊ aliter ſūmari nō poteſt. Io. de imo.k ¶ Iuſta ſnīa .i. ſolennis ſeuiuris ſolēnitate ſubnixa. namnon ſolēnis non ualet: ut inſti.de here. abinteſ. in prin. Itemiuſta .i. legitima. al̓s non valet: vt. C. ſiquis ali. te. pro. l. i. ⁊. jͣ. de condi. inſti. l.quidam. Item ſentētia .i. diſpoſitio. ſic. C. qui teſ. fa. poſ. l. hac conſul. §. at cuꝫhumana. ⁊ ut tollas oēs oppoſitiones ſubaudi cum inſtitutione heredis tamenlegitime facta. non ergo oportet dici vt quidā dicūt de eo .ſ. vniuerſo. vt excludantur ſingularia relicta. nam ſiue ex vniuerſo ſiue ex recerta inſtituatur valetvt ex vniuerſo: vt. jͣ. de here. inſti. l. i. §. ſi ex fundo. Item non obſtat de cōdicillo vel legato vel fideicōmiſſo ēt vniuerſali vel donatione cauſa mortis: vel deeo qui bona ſua ꝓmittit alicui poſt mortē ſuaꝫ: vt. jͣ. de le. i. l. legatum. ⁊. C. vtac. ab here. l. i. qꝛ in his non eſt inſtitutio heredis: vt. C. e. l. non codicillis. lꝫ ſitſnīa de eo qd̓ ꝗs uelit fieri poſt mortē ſuā de ſuis bonis oībus vel ꝑte vel re aliqua. Sed quid dices de teſtamēto in quo filius exheredat̉ immerito? Rn̄. ſolēnis ē diſpoſitio ⁊ ē legitima qꝛ lege ꝑmittit̉ exheredari īmo p̓cipit̉ ſi nō inſtituat̉:vt inſti. de exhere. liber. in pͥn. ⁊ iō oꝫ rūpi qꝛ non ē ex officio pietatis: vt. C. de inoffi. teſ. l. ij. interim ergo teſtamentum ē. ac.l ¶ Quis. de pluralitate ad ſingularitatē. Itē de perſona prima .ſ. noſtre trāſitad tertiam cum dicit quis. ſic. C. de teſta. l. oīum. ⁊. C. de in ius vo. l. fi.m ¶ Mortē. naturalē poſtꝙͣ ē teſtamētum īmutabile: vt. jͣ. de adimē. le. l. iij.§. fi. non ciuilē. vt. C. de cap. ⁊ poſtli. nec nos. ac.n ¶ Uelit. directo inſtituendo heredem. al̓s large dicitur teſtamētum quaſi teſtatio mētis: vt etiam codicillos comprehendat: vt inſti. e. in prin. ⁊ ẜm hoc vtilis ex teſtamento locū hꝫ ꝓ relicto in codicillis: vt noͣ. C. cōmu. del̓. l. ij. Uel tertio dic ẜm aꝫ. ꝙ teſtm̄ ē quedā ſolēnis ordinatio cū inſtitutione heredis ⁊ ē qd̓dāintellectuale qd̓ cū duobus codicibus fieri pōt: vt. jͣ. e. l. vnū.N eo. Tempore teſtamenti requiritur ſanitas mentis: nec requiritur ſanitas corporis. h. d. Io. de imo.o ¶ In eo. pone exemplum inſti. e. §. item furioſus. ⁊. C. e. l. furioſum. ⁊ facit adhoc. jͣ. de auro ⁊ ar. le. l. ſi ita legatum. ⁊. C. e. l. iij. ⁊. jͣ. e. l. in aduerſa. ⁊. l. qui īptāte. ⁊. l. filiuſfa. ⁊ idem in contractibus: vt. C. de tranſac. l. ſanum. ⁊ de dona.l. ſenectus. ſed contra inſti. de here. qua. ⁊ dif. §. in extraneis vbi etiam tempusmortis ⁊ adite hereditatis inſpicit̉ an habeat teſtamenti factionem. ſed illud inherede: hoc in teſtāte. ac.¶ Eſtamnenti. Lex iſta ponit vnū dictū: ⁊ illationem ex eo. ⁊ exemplificaturmultis modis in glo. h. d. Pau. de ca.p ¶ Teſtamenti. pone in teſtāte .i. qui iure publico pōt facere teſtm̄ .i. cui lex concedit̉ non impetrare a priuato etiam uel domino. ut. jͣ. e. l. qui in ptāte. ⁊. C. debo. qꝫ li. l. patronus. vel dic publica auctoritate ē concedenda teſtamenti factio.i. a principe. ut. jͣ. e. l. ſi mutus ⁊. l. obſides. ⁊ jͣ. ti. iij. l. ſi quis. §. irritum ⁊ deteſ. mi. l. ſi militari. ⁊. C. deinoſ. teſ. l. ſi quādo. ⁊. C. de bo. qꝫ li. l. etiam. §. ij. nōaūt a priuato uel dic pacto priuati nō pōt quis aſtringi ad teſtandum ⁊ iſtituēdum aliquem: ut. jͣ. de uer. ob. l. ſtipulatio hoc modo. ⁊ sͣ. de pac. l. ius publi-

cum. vel quarto priuatus non pōt remittere ſolēnitateꝫ legū: ſed pͥncepaſic ut. C. e. l. teſtādi. ⁊. l. ſi nō ſpeciali. ita ⁊ ecōtra in inſtituto pōt poni vtper pactum non poſſit inſtitui non capax: ut. jͣ. de iure fiſ. l. non intelligitur. nam factio teſtamenti actiue ⁊ paſſiue ſignificat: ut īſti. de here. qua.⁊ dif. §. teſtamenti. apparet ergo ꝙ pacta vel conſenſus priuatoruꝫ nonfaciunt ut ille poſſit teſtari qui de iure non poteſt: vel inſtitui qui de iure non poteſt: vel ut nonſolēniter teſtetur qui ſolenniter facere debet. ſicut nec econtra ut ille nōteſtatur qui pōt: ut. C.de pac. con. l. pactum. ſecus in contractibus quiformam mutant ⁊ accipiunt legem ex conuentione contrahentium: ut.sͣ. depo. l. i. §. ſi cōuenrit. ac.q ¶ Ideoqꝫ. quidaꝫ habent hic ⁊ quidā nō ac.O Primo querendūI queramusē de ꝑſona teſtantis ꝙͣ d̓ſolennitate teſtamenti.h. d. Pau. de ca.r ¶ Factioneꝫ. in actiuaſignificatione. nā ⁊ paſſiuam ſignificationemhabet: ut. jͣ. e. l. filius. ⁊inſti. de here. qua. ⁊ dif.§. teſtamenti. ⁊ dic habiit .i. ſe habere putauial̓s contra: ut. ⁊. jͣ. e. l. ꝗin dn̄i. ⁊. l. ſe. ⁊ ē ſic. jͣ. d̓codicil̓. l. quidam. §. eſteenim debet. ē enim peremptorium cum nonpoſſit eſſe ſine hoc. ſedhoc ſine ſequentibus eſſe poteſt: ſic. C. de here.acꝗ. l. vt d̓bitū. ⁊ dic quēlibet habere niſi expreſſim ꝓhibeatur vt. sͣ. de ꝓba. l. ab ea. ꝓhibent̉ enī. xiij ꝑſone iure cōi teſtari .ſ. filiuſfami. ut. jͣ. l. ꝓxi. §. impubes. Itē impubes: ut īſti. e. §. impubes. Itē furioſus vt. jͣ. e. l.filius. §. marcellus. Itē ꝓdigus: ut inſti. e. §. itē ꝓdigus. Itē mutus: ut. jͣe. l. ꝗ in ptāte. §. i. Itē cecus: vt. C. e. l. hac conſultiſſima. Itē dānatus admortē: vt. jͣ. e. eiꝰ. §. ſi cui vſqꝫ in fi. Itē obſides: vt. jͣ. e. l. obſides. Iteminteſtabiles: vt. jͣ. e. l. is cui. §. fi. Item de ſtatu ſuo incertꝰ: vt. jͣ. e. l. d̓ ſtatu. Itē is cui eſt a lege īterdictū: vt. jͣ. e. l. is cui. Itē ſeruꝰ: ut. jͣ. eo. l. filiusē inonachus: ut. C. de ſacroſan. ec. auc. ingreſſi. ac.r ¶ Factionē .ſ. actiue ītelligas. qꝛ filiuſſa. hꝫ teſtamēti factionē paſſiue qꝛreciꝑe pōt: ſed facere teſtm̄ nō pōt. s ¶ Regulas. que ſunt vt. vij.teſtes ⁊ rogati ⁊ vno cōtextu debeāt eſſe in teſtō nūcupatiuo ⁊ palam dicinomen hr̄dis dꝫ: vt. jͣ. e. l. hr̄des in pͥn. ⁊ ī fi. ⁊. C. e. l. hac ꝯſultiſſima. §. ꝑnūcupationē. ⁊. l. cū antiquitas in ſcriptis aūt corā. vij. teſtibus rogatis⁊ ſubſcribentibus ⁊ ſigillātibus: ⁊ teſtatore vel alio pro eo ſcribēte nomenheredis vt. C. e. l. hac cōſul. ⁊. l. iubemus. ⁊ in aucͣ. ibi poſita. non aūt eſtvis ſi ſit ibi exheredatus filiꝰ īmerito. nā nihilominꝰ interiꝫ valet. vt noͣ.sͣ. l. i. ⁊. jͣ. de vul. ſub. l. in ſubſtitutione. ac.Ua etate. Maſculus in qͣrtodecimo anno mulier in xij. completo poſſunt teſtari: ⁊ dicitur completꝰ ſi cepta eſt ultima dies naturalis vel artificialis. h. d. Pau. de ca.t ¶ Qua etate. al̓s qua. al̓s ex qua.u ¶ Cōpletū. vt. C. e. l. ij. ⁊. C. qn̄ ꝓuo. nō ē ne. l. i. ⁊ inſti. e. §. preterea. ſic⁊ ī diffinitōe tutele fit: ut inſti. qui. mo. tu. fi. in pͥn. Sꝫ quare citiꝰ femīa?Rn̄. qꝛ citiꝰ ſagacior: vt. C. d̓ his ꝗ ve. e. imp. l. ij. ⁊ qꝛ citiꝰ ē viri potēs.x ¶ Cōpleſſe .i. extrema die ꝑſtitiſſe. ⁊ ſic ē dr̄ia īter exceder̄ ⁊ cōplere. ac.y ¶ Natali. quartidecimi anni. ſic. sͣ. d̓ mi. l. iij. §. minorem. Sed nonnetunc cum iam intrauit. xv. an. Rn̄. nō qꝛ dicas natum in fine illius diei⁊ teſtatum in capite. ac.z ¶ Dico valere. dies ergo ceptus habet̉ pro cōpleto: ſic ⁊. jͣ. de manu. l.i. ⁊. jͣ. de vſuca. l. in vſucapionibus. ⁊. jͣ. de v̓. ſig. l. anniculus. nec ob. sͣ.de mi. l. iij. §. minorē. vbi de momēto ad momētū querit̉. ut ibi no.a ¶ Plus arbitror. ꝗd ē hoc plus? rn̄. vt ēt penultima die dūmō poſt finitā ſextam horā noctis an̄penultimi diei .ſ. deſinentis fieri poſſit ultima dies ē dies cal̓. puta pridie. antepenultima dies que precedit diē cal̓arū quoad natiuitatem. nam ⁊ annus qn̄qꝫ al̓s ceptus habet̉ pro cōpleto: vt. jͣ. d̓mū. ⁊ ho. l. ad rem. ⁊ ad trebel. l. qui filiū. §. ſabinus. vel dic tutius qd̓ ſūpra dixit qn̄ ſit in quauis ꝑte ultimi diei artificialis. hic autem in qͣuis parte vltimi diei naturalis. ⁊ ẜm hoc poſt ſextā horam noctis penultimi dieib ¶ Noctis. antepenultimi dieideſinentis factum valet.