.XIIII.Capitulū

diſ. lxxxvj. Non ſatis. Et Hiero. Deus voluntatē nōopus reſpicit .ſ. ſine volūtate. xv. q. j. Siquis non iratus. Uerbi gratia. Siquis dat pauperi vnum florenū elemo ſynaliter. volēs dare tm̄ vnū quatrenū. opꝰiſtud factū etiā in gratia nō habet merituꝫ vniꝰ floreni: ſed vniꝰ qͣtreni. quia volūtas nō fuit ad florenſiſꝫ ad qͣtrenū. Similit ſiqͥs iret ad miſſam die feſtiuovel i eiunaret die inſtituta ab eccleſia. vel diceret officium exiſtens ordinatus in ſacris. nec aliquod horūfacit actu vel habitu vt ſatiſfaciat precepto eccleſie.Preſuppoſito ꝙ illud ignoret. vel etiam ſi ſcit. nō habet intentionem ad illud: ſed a caſu vel propter ſocietatem facit aliquod predictorum. talis in huiuſmodi non meretur. exquo non habet voluntatem ad illa opera. Dicit enim auctoritas. de pe. diſ. j. ꝙ voluntas remuneratur non opus .i. voluntas principaliterfacit opus remunerandi. ¶ Ꝙtum autem ad operaque fiunt ex certa ſcientia ſiue in bonis ſiue in malisimputantur ad meritum vel demeritum inꝙͣtum voluntas aſſentit operi. et ſi non ipſi operi inꝙͣtum meritorium vel demeritorium. quod habet in coactione conditōnali. Uerbi gratia. Datur infideli optiovt aut recipiat baptiſmum aut occidetur vl̓ amittetſua bona. eligit talis baptiſari ne perdat vitā vel bona. In huiuſmodi opere bono. iſte non acquirit necmeritum nec ſalutem. ex eo ꝙ non habet voluntateꝫad opus baptiſmi ſuſcipiendum. inꝙͣtum bonum eſtet ſalutiferum. ar. ad hoc. de pe. diſti. j. tres actiones¶ Similiter in malis operibus. ꝙͣuis enim aliquisnon velit aliquo modo opus malum facere. inꝙͣtummalum et demeritorium. tamen aſſentit opus agerequod ſcit eſſe malum: ne incurrat aliquod damnum.tale opus non excuſat̉ a peccato. Uerbi gratia. Peierat quis ne amittat ſuam cauſam iuſtam. qui tamēal̓s nullo modo vellet peierare. Ad quod optime facit quod ait Auguſtinus. Si diligenter inſpiciaturforte ipſum peccare nemo velit: ſed propter illd̓ quodvult peccat. Omnes quippe homines qui ſciētes faciunt quod non licet. vellent licere. vſqꝫadeo ipſumpeccare nemo appetit. propter hoc ipſuꝫ ſed propterillud. quod ex eo conſequitur. xv. q. j. merito. Unde ⁊lucretia nobiliſſima romana. que aſſentit filio tarqͥni in adulterium. ne incurreret infamiam adulterūj.ex eo ꝙ ille minabatur ei ꝙ ſi non aſſentiret interficeret eam ⁊ vnum ex ſeruis iuxta eam. ⁊ diceret maritoſuo collatino. ꝙ eos īterfecerat. qꝛ inuenerat eos pariter cōmiſceri. Ob vitandam igitur talem infamiāaſſenſit operi nephario: de quo tamen tantam diſplicentiam habuit. ꝙ propter hoc coram conſanguineis ſuis ſe occidit. Non excuſatur a peccato adulterū: qꝛ potiꝰ debet quis oīa mala tolerare ꝙͣ malo cōſentire .ſ. peccati. vt dicit Aug. xxxij. q. v. Ita ne.Quantū ad tercia §. iiij.partem prime et principalis diuiſionis. cū .ſ. volūtasreperitur cum opere exteriori. Scienduꝫ ꝙ voluntasipſa naturaliter ſemꝑ precedit actum exteriorem: ſicut cauſa precedit ſuum effectum et tanqͣꝫ regina potentiarū et omnibus alijs habet imperare ẜm doctores. Tempore vero aliqn̄ voluntas eſt ſimul cū opere. aliquādo in diuerſo tempore. Et quando ē ſimulcum opere exteriori vel immediate exequitur ipſum.ꝓ vno actu meriti vel demeriti computatur. Sed cōpletius et grauiꝰ in ipſo oꝑe exteriori. vt dictū eſt ſupra. puta cū quis volens furari. ſubito querit furtuꝫfacere. Uel cū quis volēs orare vel elemoſynaꝫ dareponit ſe ad orandū vel dandū elemoſynaꝫ. ſed cū voluntas et opus ſunt in diuerſis temporibus. mediointeruallo. infra quod mens diuertit ad illud reputantur vt duo bona vel mala. ẜm Pe. de tarantaſia.

Uerbi gratia. Habet quis voluntatem fornicādi vl̓occidendi et huiuſmodi. et dū tale malum deliberatagere. occurrunt ſibi alie voluntates et occupatōesvarie in quibꝰ īmoratur. deinde occurrente ſibi oportunitate. perpetrat illud malum quod voluntas decreuerat .ſ. fornicatōis vl̓ homicidij. ibi ſunt duo peccata mortalia. Primum quando voluntate decreuitillud agere. Scd̓m quādo illud perpetrauit quod nōfuit ſine voluntate iterum deliberante. Unde et provtroqꝫ a deo punitur. In iudicio autem humano punitur tm̄ ſecundum quando eſt contra leges vl̓ canones. Et primum probatur vel ex ſe notorium eſt. Dicit enim lex. ꝙ grandis ratio ſuadet vt maleficia puniātur. ff. ad. l. aquil. l. ita vulneratꝰ. Et vt pena vnius ſit metus multorum. ix. q. iij. ca. Si autem. Et. ff.de penis. l. aut damnum. Nam ſi ea que male vſurpātur omittimꝰ. exceſſus viam alijs aperimus. di. xciij.ca. peruenit. Propagatur enim vitium niſi per correctioneꝫ diſcipline ſubſequatur correctio. xxj. q. ij. placuit. ¶ Et ſi pena pro tali crimine exterius cōmiſſoē determinata in iure tūc ſubdiſtinguendū ē. Quiaaut iudex qui habet cognoſcere eſt iudex delegatꝰ. ettalis qui non poteſt in pena diſpenſare. vt extra. de officio delegati. de cauſis. et de pen. c. licet. Et tūc penāillam lege taxtam mutare vel minuere non poteſt. ij.q. j. §. Notādū. Et propterea dicit in auten. de iudi.§. oportet. ꝙ iudex non debet eſſe mitior lege. Si aūtpro vno eodemqꝫ ſcelere diuerſe pene de iure imponātur. tunc vtroqꝫ vno eodemqꝫ tempore non eſt imponenda. extra. de iudi. At ſi cleri. Sed minor imponenda eſt. ar. de peni. diſti. j. §. pene. Uel opus eſt gratificatione. extra. de paroch̓. c. j. Uel illa imponat̉ quemagis timetur. extra. vt lit. non conte. ca. quoniā frequenter. Quia vt dicit Aug. Hoc ſolum bene agiturſiue plectendo ſiue ignoſcendo. dūmodo mala vitahominuꝫ corrigatur. xxiij. q. v. prodeſt. Si vero eſt iudex qui habꝫ merū imperiū. et de illo crimīe poſſit diſpenſare tunc poterit cōmutare vel minuere penaꝫ vtextra. de rapto. c. in archiepiſcopatu. ⁊. C. eo. ti. l. Etſi ſeuerior. Dum tamen hanc diminutionem vel commutationem faciat cauſa cognita. ⁊ in ipſa ſententieprolatione et nō poſt. Secus autem ſi faceret nō cauſa cognita vel poſt ſententiaꝫ. quia tūc nō poſſet. Etin hac cauſaruꝫ cognitione habetur conſideratio locorum et temporum perſonarum ⁊ cauſe. ac etiā multitudinis et etatis et ſcandali. Nam ex iſtis omnibꝰrigor iuris mitigatur. vt colligitur manifeſte extra.de ſen. exco. pueris. Et. lxxxvj. diſti. tanta. Et. l. diſti.vt conſtitueretur. Et. ij. q. j. In principio. Et extra.de tranſact. ca. vltimo. Item cauſa cognita ex predictis cauſis et iuribus poterit penā augmentare. ⁊ etiam quia multis craſſantibus vindicta opus eſt. ff. depe. l. aut facta. Nota etiaꝫ ꝙ arbiter pōt leges tranſgredi per legem de arbitris. l. Qualem. Si autem nōeſt determinata a lege pene. tunc imponitur arbitrioiudicantis. ff. de pe. l. hodie. Et extra. de offi. dele. ca.de cauſis. ¶ In bonis videtur idem dicendum quoad deum ſiue meritum. Hoc eſt ꝙ voluntas bona cuꝫopere exteriori ſubſecuto tunc habꝫ ſuam plenam ꝑfectioneꝫ. Unde et ad maiorem remunerationē. Ethoc eſt quod dominus requirit dicēs Math̓. vij. Nōoīs qui dicit mihi domine dn̄e intrabit in regnum celorum: ſed qui fecerit voluntateꝫ patris mei. Primūem̄ dn̄e refertur ad voluntatē ſiue ad affectionē. quaquis vult bonum. Scd̓m domine refertur ad locumbonum. Sed tercium refertur ad exteriorem bonamoperationeꝫ. que exigitur cum adeſt poſſibilitas vtſupra dictum eſt. Comparatur enim mens ſeu volūtas bene diſpoſita bone arbori. de qua chriſtus dixitin dicto capitulo. ꝙ fructꝰ bonos facit. non flores tm̄