Titulus.XVII

.XVIII.

eſt ſenatum vice populi cōſuli. vt inſtitu. de iu. na. §.ſenatus. Ubi dicit̉. ꝙ ſenatuſconſultū eſt. qd̓ ſenatꝰiubet atqꝫ ꝯſtituit ẜm Lau. Et ſic̄ totus ppl̓s interrogabat̉ qn̄ cōſul legē ferebat ad ppl̓m. ita ſenatoresinterrogabantur vice ppl̓i. qn̄ ꝯſul legē ferebat. ⁊ itaeoꝝ ꝯſenſu ſenatuſcōſultū vocatū eſt. Hug. Erāt aūtſenatores centū numero. ⁊ dr̄ ſenatꝰ a ſenectute. Iſtielecti ſunt a romulo centū. ⁊ a ppl̓o centum. Qui obetatem ſenatores ob ſil̓itudinē cure pr̄es dicebāturUel ſenatꝰ a ſiuēdo dicebant̉. qꝛ ſenatores facultateꝫ eligendi dabāt. Nam ſine lnīa eorū nulli licebatmgr̄atum aliquē facere .i. officiū. Et ſenatus etiā dicebat̉ locus in qͦ ꝯueniebāt ſenatores. ¶ Conſtitutōvel edictū eſt. qd̓ rex vel imꝑator ꝯſtituit vel edidit.Iſido. di. e. Ubi dicit Archidi. Rex .ſ. tm̄. Naꝫ r̄gesprius leges tulerūt. ff. de orig. iur̄. l. ij. Lau. Uel dic̄ ꝙidem eſt rex ⁊ imꝑator. ſꝫ rex anteqͣꝫ coronet̉. Et ideꝫeſt ꝯſtitutio qd̓ edictū. lꝫ edictū poſſit dici tm̄ in p̄cipiendo. dicunt̉ etiaꝫ edicta p̄toꝝ. vt dic̄ Io. q̄ .ſ. p̄torius ciuile corrigēs vel ſupplēs vel ꝯfirmās in ambone poſita ſiue ſcripta publice proponebat ẜm Hug.¶ Reſponſa ſt̓ q̄ iuriſcōſulti rn̄dere dicunt̉ ꝯſulentibus. vn̄ ⁊ rn̄ſa Pauli dicta ſunt. Fuerūt eniꝫ quidamprudētes ⁊ arbitri eqͥtatis. qͥ inſtitutiōes iuris ciuil̓ꝯpoſitas: ediderūt. quibꝰ diſſidētiū lites ꝯtētioneſqꝫſopirent Iſid̓. di. e. Archi. Rn̄ſa .i. ſnīe eoꝝ quibꝰ permiſſum ē iura ꝯdere. Conſulti quibꝰ datū erat ius reſpōdēdi. Conſulētibꝰ ſuꝑ aliqͦ articl̓o vel interp̄tation alicuiꝰ iuris. Edider̄t .i. expoſuerūt et interptatiſūt inſtitutōes ꝯpoſitas ab alijs. ¶ Quedā leges dicunt̉ ab his qͥ ediderunt eas. vt ꝯſulares tribunitieiulie. cornelie. Nā ⁊ ſub octauiano ceſare ſuffecti. cōſules papiꝰ ⁊ pompeiꝰ legē tulerūt. q̄ a noībꝰ eoꝝ papia ⁊ pōpeia nuncupant̉. ꝯtinens pr̄m p̄mia ꝓ ſuſcipiendis liberis. Sub eodeꝫ imꝑatore falcidiꝰ tribunꝰplebis legē fecit. ne qͥs plus extraneis in teſtamēto legaret. ꝙͣ vt quarta ꝑs ſuꝑeſſet heredibꝰ. ex cuiꝰ nomine lex falcidia noīata ē. di. e. Archid. Cōſulares. Cūromāi ferre nō poſſēt ſuꝑbiā regū: ꝯſules fecer̄t. ⁊ edite leges ab illis ꝯſulibꝰ: ꝯſulares dicunt̉. TribunitieCum quadaꝫ vice ppl̓s romanꝰ a pr̄ibꝰ receſſiſſet. fec̄ſibi tribunos. qͥ .ſ. p̄eſſent alijs. ⁊ leges facte ab his dicunt̉ tribunitie. Et dicitur tribunꝰ a tribuendo iuravnicuiqꝫ. vel a tribu .i. ppl̓o cui p̄erat. Uel qꝛ ppl̓s diuiſus fuit in tres ꝑtes. ⁊ qͣlibet ꝑte tribuni. Suffectiid eſt ſubſtituti. Qui em̄ in locū ꝯſuluꝫ an̄ finem ſuiofficij decedētium ſubſtituebant̉: dicebant̉ ſuffecti.Falcidiꝰ. De lege falcidie quā notat hͨ glo. vide ī. iij.ꝑte. ti. x. c. de teſtamentis. ¶ Satira lex dicta ē. eo ꝙde pluribꝰ rebꝰ lex illa loquit̉. ſil̓ dicta a copia rerū. ⁊qͣſi a ſaturitate. vn̄ ⁊ ſatirā ſcribere eſt poemata varia cōdere. vt oratij. iuuenalis. ⁊ ꝑſij. ¶ Rhodie legesnoualiū ꝯmertioꝝ ſūt. ab inſula rhodo cognomīatein qͣ antiqͥtus mercatoꝝ vſus fuit. di. e. Et ſic hic gl.ꝙ lex illa iniqͥſſima eſt .ſ. ꝙ patiētibꝰ naufragiū inhabitatores oīa auferāt. ff. e. modeſtinꝰ. Sꝫ illa lex hodie correcta ē. vt. C. de fur. l. aut naufragia. īmo tl̓esip̄o iure ſunt excoīcati. extra de rap. c. excōicatōi. Addit Archi. ꝙ videt̉ ꝙ ſit canon late ſnīe. qd̓ etiam tenet glo. hic poſita. Sꝫ Inno. credit ꝙ ſit canō ferende ſnīe. Ideꝫ Ber. ſentit ibideꝫ. De hoc habes in. iij.parte in tractatu de cenſu.Et nota ꝙ totū cor.§. j.pus iurꝭciuilis cōis. diuidit̉ in qͣtuor libros. qͦ ad allegatōnes .ſ. cōdicū. digeſtū. inſtitutā. autēticā. Et q̄in eis notant̉ allegant ꝑ nomē libri. ꝑ titulos. per leges. ꝑ ꝑagraphos. ¶ Cōuenientiā huiꝰ diuiſionis legum humanaꝝ ſupͣpoſite ẜm Iſido. pulcre notat. b.Tho. prima ſcd̓e. q. xcv. arti. iiij. Dicit eī ꝙ vnūqd̓qꝫ

pōt ꝑ ſe diuidi. ẜm id qd̓ in eiꝰ rōne ꝯtinet̉. Sic̄ in ratōne aīalis ꝯtinet̉ aīa. q̄ eſt vel rōnalis vel irrōnalis.Et ideo aīal ꝑ ſe diuidit̉ in rōnale ⁊ irrōnale. nō aūtdiuidit̉ ẜm albū ⁊ nigrū. q̄ ſt̓ diuiſiōes p̄ter eiꝰ rationem. Sūt aūt multa de rōne legis hūane. ẜm quorūqd̓libet lex humana ꝓprie ⁊ ꝑ ſe diuidi pōt. ¶ Eſt .n.primo de rōne legꝭ humane. ꝙ ſit deriuata a lege nature. vt ex dictꝭ ptꝫ. Et ẜm hͦ poſitiuū. diuidit̉ in iusgentiū ⁊ in ius ciuile. ẜm duos modos qͥbꝰ aliqͥd deriuat̉ a lege nature. vt ſupͣ dictum ē. Nā ad ius gentium ꝑtinēt ea q̄ deriuant̉ a lege nature. ſic̄ ꝯcluſiōesex prīcipijs vt iuſte emptōes ⁊ vēditōes ⁊ alia hmōiſine qͥbꝰ hoīes adinuice ꝯuiuere nō poſſent. qd̓ eſt delege nature. qꝛ hō natural̓r eſt aīal ſociale ꝓut ꝓbat̉ īprimo politi. Que v̓o deriuant̉ a lege nature ꝑ modum ꝑticl̓aris determinatōis. ꝑtinent ad ius ciuile.ẜm ꝙ aliqͣ ciuitas aliqd̓ ius ſibi ad cōmodū det̓minat. ¶ Scd̓o ē de rōne legis ꝙ ordinet̉ ad bonū ciuitatis. Et ẜm hͦ lex humana diuidi pōt. ẜm diuerſitatem eoꝝ qͥ dant oꝑam bono ꝯmuni. ſic̄ ſacerdotes ꝓppl̓o deuꝫ orātes. pͥncipes ppl̓m gubernātes. militesꝓ ſalute ppl̓i pugnātes. ⁊ iō iſtis hoībꝰ ſpālia quedaꝫiura aptant̉. vt .ſ. ponat̉ ius publicū ⁊ ius militare.¶ Tercio de rōne legis ē vt inſtituat̉ a gubernāte cōmunitatem ciuitatꝭ. Et ẜm hͦ diſtinguunt̉ leges ẜmdiuerſa regimina ciuitatū. Quoꝝ vnū regimē eſt ẜmph̓m in. iij. politi. qn̄ ciuitas gubernat̉ ab vno. et ẜmhͦ ponunt̉ ꝯſtitutōnes pͥncipū ſeu edicta. Aliud regimen eſt ariſtocrathia .i. principatꝰ optimoꝝ vel optimatū. ⁊ ẜm hͦ ſumunt̉ rn̄ſa prudentū ⁊ ſenatuſcōſultus. Aliud regimen eſt obligathia principatꝰ paucorum diuitum ⁊ potentū. ⁊ ẜm hoc ſumit̉ ius pretoꝝ.⁊ etiaꝫ dicit̉ ius onerarium. Aliud regimen eſt ppl̓iquod dicit̉ democrathia. ⁊ ẜm hoc ſumitur plebiſcita. Aliud regimen eſt tyrannicum quod eſt omninocorruptum. vnde ex hoc non ſumit̉ aliqua lex. Aliudregimē eſt ex his ꝯmixtum qd̓ eſt optimū. ⁊ ẜm hͦ ſumitur lex. quam maiores natu ſimul cū plebibꝰ aliquid ſanxerūt vt dictū eſt ſupra. ¶ Quarto de rōnelegis eſt ꝙ ſit directiua humanoꝝ actuum. et ẜm hocẜm diuerſa de quibꝰ leges feruntur. diſtinguuntur leges que aliqn̄ ab actoribꝰ eaꝝ nominant̉. ⁊ ſic diſtinguitur lex iulia vel de adulterijs. lex cornelia d̓ ſicharijs. ⁊ ſic de alijs. Alie denominant̉ non ꝓpter auctores earum. ſed ꝓpter res de quibus ſunt. vt lex de officio ꝓconſulis. iex de furtis ⁊ huiuſmodi. Diſtinguit̉autē ius gentiū a iure naturali. maxime inꝙͣtuꝫ iusnaturale eſt ꝯmune omnibꝰ animalibo.Ꝙ leges humane.§. ij.etiā ſeculares imponūt homini neceſſitatē ad obſeruandū in foro ꝯſcientie. ita ꝙ non obſeruans peccatſi ſint iuſte. Unde Aug. dicit. Qui legibꝰ imꝑatorū.que ꝓ dei voluntate ferunt̉. obtemꝑare nō vult: acqͥrit grande ſupplitium. Qui aūt legibꝰ imꝑatorum q̄ꝯtra dei voluntatē feruntur. obtemꝑare nō vult: acquirit grande premium diſt. ix. imperatores. ¶ Prohuiꝰ declaratōne dicit. b. Tho. prima ſcd̓e. q. xcvj. articu. iiij. ꝙ leges humanitus poſite vel ſunt iuſte veliniuſte. ſi ſunt iuſte: habent vim obligandi in foro cōſcientie a lege eterna a qua deriuantur. ẜm illud prouerbio. viij. per me reges regnant ⁊ legum conditoēsiuſta decernūt. Dicunt̉ aūt leges iuſte vel iniuſte. ẜmquadruplex genus cauſaꝝ .ſ. finalem. efficienteꝫ. formalem. ⁊ materialem. ¶ Dicunt̉ iuſte ex cauſa finaliſeu ex fine. quando ordinant̉ ad bonuꝫ ꝯmune. Iſteem̄ eſt finis legꝭ vtilitas boni ꝯmunis. Econtra ē lexiniuſta. quando eſt ꝯtraria boni ꝯmuni. Unde quādo aliquis p̄ſidens imponit leges oneroſas ſb̓ditis.nō ꝓpter ꝯmunē vtilitateꝫ. ſꝫ ꝓpter priuatā ſuam. vt