Titulus.XVI

et ſubditos eoꝝ: ita ⁊ conſuetudo. extra de offi. ordi. c.duo. ¶ Tredecimo. ſicut ſnīa pͥncipis intēdentis facere legē facit ius. extra de ſen. et re iudi. in cauſis. ita⁊ ſnīa lata ſuꝑ ꝯſuetudineꝫ. dūmō pl̓es ſint facit ius.⁊ remittit circa hͦ ad no. ꝑ eū. in. c. fruſtra. di. viij. Ibiaūt dicit ſic clariꝰ. Cōſuetudo inualida cōualeſcit. ſiobtinet in iudicio ꝯͣdicto. Si em̄ fuit deductū in queſtionē an eēt̓ ꝯſuetudo ſuꝑ aliquo. ⁊ iudex ꝓnūciauitcōſuetudinē eſſe. ⁊ nō fuit appellatū ab illa ſnīa. ⁊ iudex nō illā ꝓnūciauit ꝑ errore vel corruptōeꝫ: ꝯfirmata eſt talis ꝯſuetudo. ⁊ in ꝯͣdicto iudicio decetero ſeruabit̉. nec recipiet̉ libellus ꝯtra. ⁊ eſt vnꝰ caſus ſpālisin quo res inter alia acta. p̄iudicat alijs. Et ſic nullꝰalius de ciuitate illa habebit ꝓbare ꝯſuetudinē illaꝫeſſe. ſꝫ ſufficit ꝓbare qd̓ eſt obtēta in ꝯdictōe. ¶ Decimoquarto. ſicut lex ē attēdenda ⁊ inſpiciēda in teſtibus euocādis: ita ⁊ ꝯſuetudo. ff. de teſti. l. iij. ¶ Quindecimo. ſicut lex adiuuat ꝯſuetudinē: ita ⁊ cōſuetudolegem. extra de cenſi. Sopite.De triplici genere .§. iiij.cōſuetudinis ſumēdo large hoc vocabulū ꝯſuetudo.dicit Aug. in. ij. ꝯfeſ. Que ꝯtra mores hoīm ſūt flagicia. ꝓ moꝝ diuerſitate ſunt vitanda. vt pactū inter ſegentis aut ciuitatis ꝯſuetudine vel lege firmatū. nulla ciuis aut ꝑegrini libidine violet̉. Turpis ē em̄ oīspars vniuerſo ſuo nō ꝯgruēs. Cū aūt deꝰ iubet aliqͥdꝯtra morē quorūlibet. et ſi ibi nunꝙͣ factū eſt: tn̄ faciendū eſt. diſ. viij. Unde etiā ꝑ pͣs. dr̄ de deo. Qui habitare facit vniꝰ moris ī domo. Domꝰ dei ē ſuꝑna gl̓iaẜm illud. ij. Cor̄. v. Habemꝰ in celis domū nō manufactā. Et in hac domo qͥ inhabitāt .ſ. ſct̄i ſūt vniꝰ morisEt h̓ mos nō eſt aliꝰ niſi gr̄arūactio et vox laudis. vtdr̄ Iſa. ⁊ Tobie. xij. Irl̓m ꝑ oēs vicos eiꝰ cātabit alleluia. Sꝫ ad illā domū nō itur. niſi de domo dei q̄ ē eocleſia militans. in qͣ deꝰ inhabitare facit electos ſuosꝑ gratiā. ita vt ſint vniꝰ moris ꝙͣtū ad cultū interiorē. qͦ vna fide. ſpe ⁊ charitate. honorat̉ deus. Ꝙtū etiam ad ꝯuerſatōeꝫ exteriorē ſunt vniꝰ moris ꝙͣtum adneceſſaria ad ſalutē. ⁊ ſub eiſdem etiā ritibꝰ ⁊ ceremonijs eccl̓ie. Etſi aliqͥ fideles noīe ſunt diuerſoꝝ ⁊ maloꝝ moꝝ: hi nō habitāt in eccl̓ia merito. nec ꝓprie dr̄malꝰ mos vel ꝯſuetudo. Eſt igit̉ triplex ꝯſuetudo.Eſt cōſuetudo de ſe mala ⁊ ideo effugāda.Eſt cōſuetudo de ſe bona ⁊ ideo imitāda.Eſt cōſuetudo dubia ⁊ ideo bn̄ examināda.Conſuetudo de ſe mala. eſt oīs q̄ eſt ꝯtra legē diuināvel naturalē: ⁊ actꝰ ex illa ꝓcedēs ſꝑ eſt pct̄m. Nec minuit peccatuꝫ vt aliquibꝰ videt̉. nec excuſat: ſꝫ auget.vt dr̄. xxiiij. q. j. ſciſma. Et extra de ꝯſue. c. vlt. dr̄. Tāto ſunt grauiora pct̄a. quāto aīaꝫ infelicē diutiꝰ detinent alligatā. Et rō huiꝰ eſt. qꝛ cū magis effrenata volūtate. et firmiori habitu malicie tales peccāt. Et ꝙẜm ph̓m. ꝯſuetudo eſt qͣſi altera natura: ideo cū difficultate magna qͥs recedit a pct̄is ꝯſuetis. Et in huiꝰfigurā Lazarꝰ qͣdriduanꝰ ſepultꝰ. deſignās peccātemex ꝯſuetudine ẜm Aug. de pe. di. ij. Sicut multis premiſſis fuit reſuſcitatꝰ .ſ. lacrimis ⁊ p̄cibꝰ et hmōi. Nōobſtat ꝙ Greg. loquēs de crapula. quā ꝯſueuerūt facere layci ī carniſbreuio. q̄ vtiqꝫ peccatū ē. dicit. Neca tali ꝯſuetudine auerti pn̄t: ⁊ ideo cū venia ſuo ingenio relinquēdi ſūt. ne forte peiores exiſtāt ſi a tali cōſuetudine ꝓhiberēt̉. di. iiij. c. deniqꝫ. Dicit em̄ ibi glo.Ꝙ relinquūt̉ cū venia .ſ. pene tꝑalis. ita ꝙ nō vult dicere Greg. ꝙ ꝯſuetudo excuſet illos a pct̄o: ſꝫ ꝙ nō debet tolli talis ꝯſuetudo ꝑ penas tꝑales. qn̄ timet̉ maius inde ſcādalū ꝓuenire. Uerū eſt tn̄ ꝙ aliqn̄ qͥs peccat ex ignorātia vel fragilitate. faciēs id qd̓ ꝯſueuer̄talij face circa aliqͥd. et tūc nō excuſat̉ a mortali. ſi iſtd̓qd̓ agit ẜm ꝯſuetudinē alioꝝ eſt ꝯtra legē dei vel na-

turalē. Sed minuit̉ grauitas eiꝰ: puta. ſiqͥs facit aliquē ꝯtractū vſurariū. credēs eē licitū. qꝛ illud coīterfit ẜm morē ſue patrie. certū eſt ꝙ cōſuetudo illiꝰ locinō excuſat eū a mortali. qꝛ ꝯtra legē dei. quā ſicut lexhumana tollere nō pōt: ita nec ꝯſuetudo que potiꝰ dicenda ē corruptela ſeu abuſio. talibꝰ abuſionibꝰ ⁊ corruptelis plenꝰ eſt mūdus. Cōtra qd̓ dicit dn̄s Exod̓.xxiij. Nō ſequaris turbā ad malū. Et apl̓s. j. Corin.xj. Siqͥs videt̉ inter vos ꝯtētioſus eſſe ſcꝫ ꝯtra veritatem. nos ꝯſuetudinē talē nō habemꝰ ſed neqꝫ eccleſiedei .ſ. ꝯtendēdi. Et eccͣi. xxiij. Iuratōeꝫ non aſſueſcatos tuū. Et de hac mala cōſuetudine dicit CiprianusCōſuetudo q̄ apud quoſdā obrepſerat. impedire nōquo minus p̄ualeat ⁊ vincat veritas. Nā cōſuetudoſine veritate vetuſtas erroris ē. ꝓpter qd̓ relicto errore ſeqͣmur veritatē. ſciētes apud Eſdrā (ſ. ſcd̓i Eſdreiiij) Ueritas vincit vt ſcriptū eſt. Ueritas valet ⁊ inualeſcit ⁊ viuit ⁊ obtinet in ſecula ſeculoꝝ. di. viij. Etin. c. ſequēti dicit̉. Neqꝫ hoīs cōſuetudinē .ſ. malaꝫ ſequi oportet: ſed dei veritatē. cum ꝑ Iſaiā ꝓphetā loquatur deꝰ: ⁊ dicat. ſine cauſa .i. vtilitate colūt me doctrinas ⁊ mādata hominum docētes .i. cōſuetudinesmalas ⁊ ſtatuta iniuſta. Ad idem etiā Aug. in librode bap. ait. Qui cōtempta veritate p̄ſumūt cōſuetudinem ſequi. aut circa fratres inuidus ē ⁊ malignus.quibꝰ veritas reuelat̉: aut circa deū ingratus. cuiꝰ inſpiratōne eccl̓ia eiꝰ inſtruitur. Nam dn̄s in euāgelio.Ego ſum inquit veritas. Nō dicit ego ſum cōſuetudo. Itaqꝫ veritate manifeſtata. cedat cōſuetudo veritati: qꝛ ⁊ Petrus qͥ circūdabat. ceſſit Paulo veritatēp̄dicanti. Igit̉ cum xp̄c ſit veritas. magis veritatē qͣꝫcōſuetudine ſequi debemꝰ: quia cōſuetudinē ratio ⁊veritas ſemꝑ excludit. di. viij. Ratio pōt referri ad legem naturalē ⁊ veritas ad legē diuinā .ſ. veteris ⁊ noui teſtamēti. Et non ſolū cōſuetudo q̄ eſt ꝯtra legemnaturalē ⁊ diuinā eſt vitāda: ſed etiā que ē ꝯtra legeꝫhumanā reprobat̉ a iure. Et generalit̓ de talibꝰ abuſionibꝰ dicit Nicolaꝰ papa. Mala cōſuetudo nō minus ꝙͣ ꝑnitioſa corruptela vitāda eſt. que niſi citiꝰ radicibꝰ euellat̉. in pͥuilegioꝝ ius ab impijs aſſumitur.Et incipiūt p̄uaricatōes ⁊ varie p̄ſumptōnes celerrime nō ꝯpreſſe ꝓ legibꝰ venerari. ⁊ pͥuilegioꝝ more perpetuo celebrari. di. viij. mala. ¶ Scd̓m genꝰ cōſuetudinis ē. que nō eſt ꝯtra aliquā legē diuinā vel humanam. ⁊ habet in ſe aliquā ratōeꝫ boni. Et hec ſi generalis ē. generalit̓ ⁊ ab oībꝰ ſeruari debet. Si ꝑticularis .ſ. in aliqͦ loco. in illo ſeruari debet. Unde ⁊ materdn̄i voluit ſeruare laudabilē ꝯſuetudinē iudeoꝝ. queerat ꝙ in feſtis eoꝝ irēt ad templū in irl̓m etiā mulieres. Lex quidē hoc mādabat maſculis dicēs in Exo.Ter in āno apparebit om̄e maſculinū ī ꝯſpectu meo.Sed tn̄ etiā mulieres ibant. nō ex lege ſꝫ demore. Un̄dr̄ Luc. ij. Cū factꝰ eſſet ih̓s ānoꝝ duodecim. aſcēdentibꝰ parētibꝰ eiꝰ in irl̓m. ẜm cōſuetudinē diei feſti ⁊cͣ.Et pct̄m eſſet agere ꝯtra hmōi conſuetudines. ſicutꝯtra leges ſcriptas. Un̄ dicit Aug. in li. de baptiſmo.Hoc plane veꝝ eſt. qꝛ rō ⁊ veritas cōſuetudini ſꝑ p̄ponēda eſt. ꝙ ſi cōſuetudini rō ſuffragat̉. nihil oportꝫ firmius retinere. di. viij. fruſtra. Hec etiā documēta dicit Aug. accepiſſe a beato Ambroſio. Nam cū adueniſſet ip̄e Aug. cū matre ſua Mediolanū. ⁊ mater ſuaieiunaret in ſabbato ſicut ſolita erat alubi .ſ. rome ieiunari in tali die. Mediolani aūt nō ieiunaret̉ in dieſabbati. Interrogauit Augiſtinꝰ Ambro. ex ꝑte matris. qͥd agere deberet .ſ. an ieiunare in ſabbato ſicutſolita erat alubi. an dimitteret ieiuniū illud Mediolani vt ſe alijs conformaret? Cui reſpondet Ambro.Cum fuero romē. ieiuno ſabbato: cum Mediolaniſum. non ieiuno: ita ⁊ tu ad quā eccleſiā veneris eiusmorem ſerua. ſi cui ꝙͣ non vis ſcandalū eſſe. nec quēqͣꝫ