.I.Capitulū
cōcipitur bonū ꝓpoſitum operis. principium tamenactiuum eſt vir: ⁊ mulier paſſiuum. Ita et intellectꝰeſt qui mouer voluntateꝫ. Et concipitur opus bonūꝑ ꝓpoſitum: naſcitur ꝑ operis executionē. Oꝑat̉ etiāad generationem influxus ſolis. quia homo hominēgenerat et ſol. Sic influxus gratīe ſolis ih̓u xp̄i: principaliter operatur in bonis oꝑibus noſtris. que oꝑaſi ſint magne probitatis maſculi ſūt: ſi imꝑfecta: femine. quibꝰ demū reſeruatur hereditas eterna. Dyabolus aūt ꝑmaxime querit impedire p̄cipua oꝑa. vtpenitentiam. reſtitutionē. mūdi contēptum ⁊ hmōi.Non aūt multū curat de his que ſunt de genere bonorum. vt ieiunium ⁊ elemoſynam ⁊ huiuſmodi. Incuius figuraꝫ legitur. ꝙ pharao rex egypti p̄cepit maſculos hebreorū occidi. et feminas reſeruari. vt exponit origenes. Nutriuntur hi filij .ſ. bonorū operuꝫ ꝑorationē ⁊ doctrinam ⁊ ſacramenta. Creſcūt ꝑ ꝓfectū virtutum. Sic econtra ꝑ voluntateꝫ concipiunt̉ex errore intellectꝰ ſequētis ſenſualitateꝫ ꝑ mala opera. que priuantur hereditate eterna. Et ſicut mulierlaborat in partu: ita voluntas in bn̄ oꝑando. Iuxtaillud Io. xvj. Mulier cū parit triſticiā habet. ¶ Cūaūt q̄ritur. Si voluntas moueat intellectū. Rn̄det.b. tho. in pͥma parte. q. lxxxij. arti. iiij. ꝙ aliqͥd dr̄ mouere dupliciter. Uno modo ꝑ modū finis. Sicut dr̄ꝙ finis mouet efficiēteꝫ. Et hoc modo intellectꝰ mouet voluntatē. quia bonū intellectū eſt obiectum volūtatꝭ ⁊ mouet ip̄am vt finis. Alio modo dicitur aliquid mouere ꝑ modum agētis. ſicut alterans mouetalteratum ⁊ impellēs impulſum. Et hoc modo volūtas mouet intellectū ⁊ omnes alias vires. Ut anſhelmus dicit in libro de ſimilitudinibꝰ. Cuiꝰ ratio ē. qͥain omnibꝰ potētijs ordinatis actiuis. illa potētia q̄reſpicit finē vniuerſalē: mouet alias potētias que reſpiciunt fines ꝑticulares: ⁊ hoc apparet tam in naturalibꝰ qͣꝫ in politicis. Celum enim quod agit ad cōſeruationē vniuerſalē generabiliū ⁊ corruptibilium.mouet omīa inferiora corꝑa. quoꝝ vnūquodqꝫ agitad cōſeruationē ꝓprie ſpeciei vel indiuidui. Rex etiāqͥ intēdit bonū cōmune totius regni: mouet ꝑ imperium ſuū ſingulos ꝓpoſitos ciuitatum. qui ſingulisciuitatibꝰ regni curam impendūt. Obiectum igiturvolūtatis cū ſit bonū ⁊ finis in cōmuni ⁊ q̄libꝫ potētia comꝑatur ad aliquod bonum ꝓprium ſibi cōueniens. ſicut viſus ad ꝑfectionem coloris. Intellectꝰ adcognitioneꝫ veri. Ideo voluntas ꝑ modum agentismouet omnes aīe potentias ad ſuos actꝰ. p̄ter viresnaturales vegetatiue ꝑtis. q̄ noſtro arbitrio ſubduntur. ¶ He aūt due potētie in actibꝰ ſuis ſeinuiceꝫ includūt quia intellectꝰ intelligit voluntatē. velle ⁊ voluntas vult intellectuꝫ intelligere. Et ſimili ratōne.bonū cōtinetur ſub vero. inqͣtū eſt quoddā veꝝ intellectū. Et verū cōtinetur ſub bono. inꝙͣtuꝫ eſt quoddam bonū deſideratū. ẜm tn̄ rōneꝫ cōitatis obiectorum vtriuſqꝫ vt dictū ē. intellectꝰ ſimpliciter ē altioret nobilior volūtate. Nec eſt ire in infinitū. quia intellectꝰ qui mouet volūtatē nō mouetur ſemꝑ a volūtate: ſed pͥncipiū cōſiliandi ⁊ intelligēdi ē aliqd̓ intellectiuū pͥncipiū altiꝰ intellectu nr̄o: ⁊ hoc ē deꝰ.Utrum voluntas.§. ij.velit aliquid ex neceſſitate. Rn̄det. b. tho. vbi ſupͣ ar.j. Ꝙ neceſſitas multiplicit̓ dicitur. Neceſſe enim eſtqd̓ nō pōt nō eſſe. qd̓ quidē cōuenit alicui duplicit̓ .ſ.ex pͥncipio intrinſeco vl̓ ex pͥncipio extrinſeco. Ex pͥncipio quidē intrinſeco duplicit .ſ. vel ex materiali vl̓ex formali pͥncipio. Ex materiali quidē pͥncipio ſicutcum dicimꝰ. omne quod cōpoſitū eſt ex cōtrarijs: neceſſe ē corrumpi. Ex formali ſicut cuꝫ dicimꝰ. ꝙ neceſſe ē triangulū habere tres angulos equales duobo re-
ctis. Et hec ē neceſſitas naturalis ⁊ abſoluta. Aliomodo conuenit alicui ꝙ nō poſſit nō eſſe ex aliquo extrinſeco fine vl̓ agēte. Fine quidē. ſicut cum quis nōpōt cōſequi ſine hoc vl̓ bn̄ cōſequi aliquē fine vt cibꝰdicitur neceſſarius ad vitā. ⁊ equꝰ ad iter. Et hec vocatur neceſſitas finis. que interdū etiaꝫ dicitur vtilitas. Ex agēte autē hoc alicui cōuenit. ſicut cuꝫ aliqͥdcogitur ab aliquo agēte. ita ꝙ non poſſit cōtrariumagere: ⁊ hec dicitur neceſſitas coactōnis. ¶ Hec ergoneceſſitas coactionis: repugnat volūtati. Nam hocdicimꝰ violētum. qd̓ eſt cōtra inclinationē naturalērei. Ipſe auteꝫ modus volūtatis ē inclinatio quedaꝫin aliquid. Et ideo ſicut dicitur aliquid naturale. qꝛeſt ẜm inclinationē nature. Ita dicitur aliquid volūtarie. quia ē ẜm inclinatōnem volūtatis. Sicut gͦeſt impoſſibile ꝙ ſit aliquid ſimul violētuꝫ ⁊ naturale. ita ē impoſſibile ꝙ aliquid ſimul ſit ſimplicit̓ coactum ⁊ volūtariū. Neceſſitas finis nō repugnat volūtati. qn̄ ad finem nō pōt ꝑueniri. niſi vno mō. Sic̄ex volūtate trāſeundi mare. fit neceſſitas in voluntate: vt velit nauim. Similiter neceſſitas nature nō repugnat volūtati. qͥnīmo neceſſe ē vt ſic̄ intellectꝰ inheret pͥmis pͥncipijs: ita volūtas inhereat vltimo fini. qui ē beatitudo. Finis em̄ ſe habet in oꝑatiuis ſic̄pͥncipiū ī ſpeculatiuis. vt dicitur. ij. phiſicoꝝ. Et ſicex neceſſitate vult quis beatitudinē.Uoluntas nopultᵐ. §. iij.omīa ex neceſſitate. ⁊ ſi aliquid vt beatitudinē. Procuiꝰ declaratōne dicit. b̓. tho. vbi ſupͣ. arti. ij. ꝙ ſicutintellectus naturalit̓ ⁊ ex neceſſitate inheret primispͥncipijs: ita volūtas vltimo fini. Sūt autē quedamintelligibilia. q̄ nō habēt neceſſariam cōnexioneꝫ adpͥma pͥncipia. ſicut cōtingētes ꝓpoſitōnes ⁊ talibꝰ nōde neceſſitate aſſētit intellectus. Sic ex parte volūtatis ſunt q̄dam particularia bona. q̄ nō habent neceſſariam conexionē ad beatitudineꝫ. quibꝰ .ſ. hmōi qͥsdeo inheret. in quo ſola conſiſtit vera beatitudo. Sꝫtamē anteꝙͣ ꝑ certitudinē diuine viſionis neceſſitashmōi cōnexionis demōſtretur volūtas nō ex neceſſitate inheret deo nec his q̄ ſunt dei. Sꝫ volūtas vidētis deum ꝑ eſſentiam ex neceſſitate inheret deo: ſicutnunc ex neceſſitate volumus eſſe beati. Patet ergo qͥvolūtas in nihil tēdere pōt. niſi ſub ratōne boni. Sꝫquia bonum multiulex ē: non ꝓpter hoc ex neceſſitate determinatur ad vnum.¶ Capitulū. ij. de libero arbitrio.E libero arbitrio. hocFſic diffinit mgr̄ ſentētiaꝝ in. ij. libro dicēs.Liberū arbitriū ē facultas rōnis ⁊ voluntatꝭ. q̄ bonū gr̄a aſſiſtēte eligit̉. ⁊ malū grā deſiſtēte .i.deficiēte. Ex pͥma ꝑticula huiꝰ diffinitōnis on̄ditur.ꝙ liberū arbitriū ē potētia nō actus vel habitꝰ dicit̉em̄ facultas hic potētia expedita .i. libera. Neqꝫ em̄pōt dici actꝰ. quia actꝰ non ſꝑ manet in homīe ſꝫ trāſit: liberū arbitriū ſꝑ manet in homine. Sꝫ neqꝫ habitus dici pōt. Et ratio ē. quia habitꝰ dicunt̉ ẜm qͦsnos habemꝰ bn̄ vl̓ male ad actꝰ vel paſſiones. vt dicitur in. ij. ethicoꝝ. Nam ꝑ tꝑantiam bn̄ nos habemꝰcirca ꝯcupiſcētias: ꝑ intēꝑantiā aūt male. ꝑ habituꝫſciētie bn̄ nos habemꝰ ad actum intellectꝰ. dum ꝑ eācognoſcimꝰ verū: ꝑ cōtrariū habitum male. Liberūaūt arbitriuꝫ indifferēter ſe habꝫ ad bn̄ vel male eligēdum. Un̄ impoſſibile eſt ꝙ liberū arbitriuꝫ ſit hapitus. Eſt ergo potētia. Ꝙͣuis enim ẜm ꝓpriaꝫ ſignificatōneꝫ vocabuli nominet quēdam actum. tamerẜm cōmunē vſum loquēdi liberum arbitriuꝫ dicimꝰ